౭. ఖాదికణ్డ
అథ ధాతూహియేవ భావ+కమ్మ+కత్తు+కరణాదిసాధనసహితం ఖాదివిధానం ఆరభీయతే –
‘‘తిజమానేహి ఖసా ఖమావీమంసాసు’’ ఇచ్చాదీహి పచ్చయవిధానఞ్చ పరరూపద్విత్తాదికారియఞ్చ త్యాదికణ్డే వుత్తనయేనేవ ఞాతబ్బం. తితిక్ఖనం తితిక్ఖా, ‘‘ఇత్థియ+మణక్తికయకయా చ’’ ఇతి సుత్తేన అపచ్చయో చ ‘‘ఇత్థియ+మత్వా’’తి ఆపచ్చయో చ హోతి. తథా వీమంసనం వీమంసా. ‘‘కితా తికిచ్ఛాసంసయేసు ఛో’’తి ఛప్పచ్చయాదిమ్హి కతే తికిచ్ఛనం తికిచ్ఛా, విచికిచ్ఛనం విచికిచ్ఛా. గుప=గోపనే, బధ=బన్ధనేతి ఇమేహి ధాతూహి ‘‘నిన్దాయం గుప+బధా బస్స భో చ’’ ఇతి ఛపచ్చయాదిమ్హి చ ద్విత్తే పరబకారస్స ఇమినా భకారే చ కతే అపచ్చయాది హోతి. జిగుచ్ఛనం జిగుచ్ఛా, బీభచ్ఛనం బీభచ్ఛా. ‘‘తుంస్మా లోపో చి+చ్ఛాయం తే’’ ఇతి ఇచ్ఛాయ+మత్థే ఖ+స+ఛప్పచ్చయా హోన్తి. భుజ=పాలనజ్ఝోహారేసు, బుభుక్ఖనం బుభుక్ఖా. జి=జయే, జిగింసనం, జిగింసా. ఘస=అదనే, జిఘచ్ఛనం జిఘచ్ఛా.
౨౭. భావకమ్మేసు తబ్బానీయా
తబ్బఅనీయా క్రియత్థా పరే భావకమ్మేసు భవన్తి, బహులంవిధానా కత్తుకరణాదీసుపి. భూ=సత్తాయం, ‘‘యువణ్ణాన+మే ఓపచ్చయే’’తి ఓకారే ‘‘ఊబ్యఞ్జనస్సా’’తి ఊఆగమో, ఞ్ఞకారో ఆద్యావయవత్థో. ఓస్స ‘‘ఏఓన+ మయవా సరే’’తి అవాదేసో, భూయతేతి భవితబ్బం భవతా భవనీయం. భావస్సే+కత్తా ఏకవచనమేవ, తఞ్చ నపుంసకలిఙ్గం.
తబ్బాద్యభిహితో భావో,
దబ్బమివ పకాసతీతి-బహువచనఞ్చ హోతి.
కమ్మే-అభిపుబ్బో, అభిభూయతే అభిభూయిత్థ అభిభూయిస్సతేతి అభిభవితబ్బో కోధో పణ్డితేన, అభిభవితబ్బా తణ్హా, అభిభవితబ్బం దుక్ఖం. ఏవం అభిభవనీయో అభిభవనీయా అభిభవనీయం, కమ్మే అభిధేయ్యస్సేవ లిఙ్గవచనాని.
విసేస్సలిఙ్గాతబ్బాదీ, తత్థా+దో పఞ్చ భావజా;
నపుంసకే సియుం భావే, క్తో చా+నో అకత్తరి.
భావస్మిం ఘణ పుమే ఏవం, ఇయువణ్ణా గహాదిజో;
అపచ్చయోపి వా+సంఖ్యా, తు+మాదిత్వన్తకా సియుం.
ఇతో పరం ఉపసగ్గపుబ్బతా చ కాలత్తయస్స వాక్యగహణఞ్చ వుత్తనయేన ఞాతబ్బం, తస్మా అనురూపవాక్యమేవ దస్సయిస్సామ –
ఆస=ఉపవేసనే, ఆసనే ఆసితబ్బం తయా ఆసనీయం. కమ్మే-ఉపాసీయతీతి ఉపాసితబ్బో గురు ఉపాసనీయో. సీ=సయే, ఏ+అయాదేసా, సయనం సయితబ్బం సయనీయం తయా. అతిసీయతీతి అతిసయితబ్బో కటో తే అతిసయనీయో. పద=గమనే, ‘‘పదాదీనం క్వచీ’’తి యుక, కకారో కానుబన్ధకారియత్థో, ఉకారో ఉచ్చారణత్థో, దస్సజో పుబ్బరూపఞ్చ, ఉప్పజ్జనం ఉప్పజ్జితబ్బం ఉప్పజ్జనీయం. పటిపజ్జీయతీతి పటిపజ్జితబ్బో మగ్గో పటిపజ్జనీయో. బుధ=ఞాణే, బుజ్ఝతేతి బుజ్ఝితబ్బో ధమ్మో బుజ్ఝనీయో. సు=సవనే, సూయతేతి సోతబ్బో ధమ్మో, ఞ్ఞిమ్హి నాగమే ‘‘తథనరానం టఠణలా’’తి ణే చ కతే ‘‘న తే కానుబన్ధ+నాగమేసూ’’తి ఓకారాభావో. సుణితబ్బో, సవనీయో. కర=కరణే –
౯౫. పరరూప+మయకారే బ్యఞ్జనే
క్రియత్థాన+మన్తబ్యఞ్జనస్స పరరూపం హోతి యకారతో అఞ్ఞస్మిం బ్యఞ్జనే. కరీయతీతి కత్తబ్బో ధమ్మో, కత్తబ్బా పూజా, కత్తబ్బం కుసలం.
౧౧౯. తుం+తున+తబ్బేసు వా
తుమాదీసు కరస్సా హోతి వా. కాతబ్బం హితం.
౧౭౧. రా నస్స ణో
రన్తతో క్రియత్థా పచ్చయనకారస్స ణ హోతి. కరణీయో.
భర=భరణే, భరీయతీతి భరితబ్బో భరణీయో. గహ=ఉపాదానే ‘‘మం వా రుధాదీనం’’తి అన్తసరా పరోమం వా హోతి. మకారో+నుబన్ధో. ‘‘ణో నిగ్గహీతస్సా’’తి నిగ్గహీతస్స ణో, సంగయ్హతీతి సంగణ్హితబ్బో సంగణ్హనీయో, ‘‘తథనరా’’దినా ణకారే గహణీయో. రమ=కీళాయం, రమీయతీతి రమణీయో విహారో. ఆప=పాపుణనే, ‘‘సకాపానం కుకకూ ణే’’తి ఏత్థ ‘సకాపానం కుక+కూ’తి యోగవిభాగా కు, ఊఆగమే నాగమస్స ణే చ కతే పాపీయతీతి పాపుణితబ్బో. పరరూపే పత్తబ్బో, పాపుణనీయో, పాపనీయో.
౯౬. మనానం నిగ్గహీతం
మకార+నకారన్తానం క్రియత్థానం నిగ్గహీతం హోత్య+యకారే బ్యఞ్జనే. వగ్గన్తం, గమియతీతి గన్తబ్బో. గమితబ్బం గమనీయం. ఖన=ఖణ=అవదారణే, నిగ్గహీతం వగ్గన్తత్తఞ్చ, ఖఞ్ఞతేతి ఖన్తబ్బం ఆవాటం ఖనితబ్బం ఖననీయం. హన=హింసాయం, హఞ్ఞతేతి హన్తబ్బం హనితబ్బం హననీయం. మన=ఞాణే, మఞ్ఞతేతి మన్తబ్బో మనితబ్బో. ‘‘పదాదీనం క్వచీ’’తి యుక, చవగ్గాదిమ్హి కతే మఞ్ఞితబ్బం మఞ్ఞనీయం.
పూజ=పూజాయం, ‘‘చురాదితో ణీ’’తి ణిమ్హి ఞుకారస్స గురుత్తా ఓకారావుత్తి ‘‘యువణ్ణాన+మేఓ పచ్చయే’’తి ఏకారే పూజేతబ్బో ఊమ్హి అయాదేసే పూజయితబ్బో పూజనీయో భగవా.
కత్తరి-యా=పాపుణనే, నీయతీతి నియ్యానియో మగ్గో, గచ్ఛన్తీతి గమనీయా భోగా. కరణే-నహ=సోచేయ్యే, నహాయన్త్య+నేనాతి నహానీయం చుణ్ణం. సమ్పదానే-దా=దానే, సం+పపుబ్బో, సమ్మా పదీయతే అస్సాతి సమ్పదానియో బ్రాహ్మణో.
౨౮. ఘ్యణ
భావకమ్మేసు క్రియత్థా పరో ఘ్యణ హోతి బహులం. ఊమ్హి కత్తబ్బం కారియం. హర=హరణే, హరీయతీతి హారియం. భర=భరణే, భరితబ్బం భారియం. లభ=లాభే, ‘‘వగ్గలసేహి తే’’తి పుబ్బరూపభకారే ‘‘చతుత్థదుతియా’’ దినా తతియక్ఖరే చ కతే లభితబ్బం లబ్భం.
వచ=బ్యత్తవచనే,
౯౮. కగా చజానం ఘానుబన్ధే
ఘానుబన్ధే చకార+జకారన్తానం క్రియత్థానం క+గా హోన్తి యథాక్కమం.
౮౪. అస్సా ణానుబన్ధే
ణకారానుబన్ధే పచ్చయే పరే ఉపన్తస్స అకారస్స ఆ హోతి. వచనం వుచ్చతేతి వాక్యం. భజ=సేవాయం, భజనీయం భాగ్యం, జస్స గకారో. చి=చయే, చయనం చీయతీతి వా చేయ్యం. యస్స ద్విత్తం.
౫,౧౨౨. నితో చిస్స ఛో
నితో పరస్స చిస్స ఛో హోతీతిఆదిచకారస్స ఛో. వినిచ్ఛయతీతి వినిచ్ఛేయ్యం, నాగమే వినిచ్ఛినితబ్బం. ఏ+అయాదేసేసు వినిచ్ఛేతబ్బం వినిచ్ఛనీయం. నీ=పాపనే, నీయతీతి నేయ్యో నేయ్యా నేయ్యం, నేతబ్బం.
౨౯. ఆస్సే+చ
ఆకారన్తతో క్రియత్థా ఘ్యణ హోతి భావకమ్మేసు ఆస్స ఏ చ. దా=దానే, దాతబ్బం దేయ్యం. పా=పానే, పీయతీతి పేయ్యం. మా=మానే, మీయతీతి మేయ్యం. ఞా=అవబోధనే, ఞాయతీతి ఞేయ్యం ఞాతబ్బం, ఊమ్హి నాగమో ‘‘ఞాస్స నే+జా’’తి ఞాస్స జాదేసే జానితబ్బం, విజానియం. ఖా=పకథనే, సంఖాతబ్బం సంఖేయ్యం.
౩౦. వదాదీహి యో
వదాదీహి క్రియత్థేహి యో హోతి బహులం భావకమ్మేసు. వద=వచనే, వదనం వజ్జతీతి వా వజ్జం. మద=ఉమ్మాదే, మదనం మజ్జతే అనేనాతి వా మజ్జం. గమనం గమ్మతేతి వా గమ్మం. గద=వచనే, గజ్జతే గదనీయం వాతి గజ్జం. పద=గమనే, పజ్జనీయం పజ్జం గాథా. అద+ఖాద=భక్ఖనే, ఖజ్జతీతి ఖజ్జం ఖాదనీయం. దమ=దమనే, దమ్మతేతి దమ్మో దమనీయో.
భుజా+న్నేతి గణసుత్తేన అన్నే వత్తబ్బే యపచ్చయో.
౮౩. లహుస్సుపన్తస్సతి
లహుభూతస్స ఉపన్తస్స ఇయువణ్ణస్స ఏఓ హోన్తి యథాక్కమం. యస్స పుబ్బరూపే భుఞ్జితబ్బోతి భోజ్జో ఓదనో, భోజ్జా యాగు.
౩౧. కిచ్చ ఘచ్చ భచ్చ భబ్బ లేయ్యా
ఏతే సద్దా యపచ్చయన్తా నిపచ్చన్తే. కర=కరణే, ఇమినా నిపాతనా యే కిచాదేసే చ కతే పుబ్బరూపం, కత్తబ్బం కిచ్చం. హన=హింసాయం, ఘచ్చాదేసాదిమ్హి కతే హననం హఞ్ఞతేతి వా ఘచ్చం. భర=భరణే, భచ్చాదేసాదిమ్హి కతే భరణీయో భచ్చో. భూ=సత్తాయం, యమ్హి ఓకారే ఇమినా అవాదేసే భవతీతి భబ్బో. లిహ=అస్సాదనే, యమ్హి ఇమినా హస్స యకారే లేహితబ్బం లేయ్యం, ఏకారవుద్ధి.
౩౨. గుహాదీహి యక
గుహాదీహి క్రియత్థేహి భావకమ్మేసు యక హోతి. గుహ=సంవరణే, ‘‘లహుస్సుపన్తస్సా’’తి సమ్పత్తస్స ఓకారస్స ‘‘న తే కానుబన్ధనాగమేసూ’’తి పటిసేధో. ‘‘హస్స విపల్లాసో’’తి విపల్లాసే గుహనం గుహితబ్బం గుయ్హం. దుహ=పపూరణే, దోహనం దుయ్హతీతి వా దుయ్హం. సాస=అనుసిట్ఠియం –
౧౧౭. సాసస్స సిస వా
సాసస్స సిస వా హోతి కానుబన్ధే. పుబ్బరూపం, సాసీయతీతి సిస్సో.
సిద్ధా ఏవే+తే తబ్బాదయో పేసా+తిసగ్గ+ప్పత్తకాలేసు గమ్యమానేసుపి, సామఞ్ఞేన విధానతో. పేసనం – ‘‘కత్తబ్బ+మిదం భవతా’’తి ఆణాపనం అజ్ఝేసనఞ్చ. అతిసగ్గో నామ ‘‘కి+మిదం మయా కత్తబ్బం’’తి పుట్ఠస్స ‘‘పాణో న హన్తబ్బో’’తిఆదినా పటిపత్తిదస్సనముఖేన కత్తబ్బస్స అనుఞ్ఞా. పత్తకాలో నామ సమ్పత్తసమయో. యో కిచ్చకరణసమయం ఉపపరిక్ఖిత్వా కరోతి, తస్స సమయారోచనం, న తత్థ అజ్ఝేసన+మత్థి. భోతా ఖలు కటో కత్తబ్బో కరణీయో కారియో కిచ్చో’’ ఏవం త్వయా కటో కత్తబ్బో, భోతో హి పత్తో కాలో కటకరణే.
ఏవం ఉద్ధముహుత్తేపి వత్తమానతో పేసాదీసు సిద్ధా ఏవ. తథా అరహే కత్తరి సత్తివిసిట్ఠే చ పతీయమానే, ఆవస్సకా+ధమీణతావిసిట్ఠే చ భావాదో సిద్ధా. ఉద్ధం ముహుత్తతో-భోతా కటో కత్తబ్బో. భోతా రజ్జం కాతబ్బం, భవం అరహో. భోతా భారో వహితబ్బో, భవం సక్కో. భోతా అవస్సం కటో కత్తబ్బో. భోతా నిక్ఖో దాతబ్బో.
౩౩. కత్తరి ల్తు+ణ్కా
కత్తరి కారకే క్రియత్థా ల్తు+ణ్కా హోన్తి. కర=కరణే, పరరూపే ‘‘ల్తు+పితాదీన+మా సిమ్హీ’’తి ఆ సిలోపో చ. కరోతీతి కత్తా. ఏవం భరతీతి భత్తా. హరతీతి హత్తా. భిదతీతి భేత్తా, ఏకారో, ఊమ్హి భేదితా. ఛిన్దతీతి ఛేత్తా. భోజనస్స దాతా భోజనదాతా. సన్ధాతీతి సన్ధాతా. వచతీతి వత్తా. ఓకారపరరూపేసు భుఞ్జతీతి భోత్తా. ‘‘పదాదీనం క్వచీ’’తి యుకాగమో, బుజ్ఝతీతి బుజ్ఝితా. జానాతీతి ఞాతా. ఛిన్దతీతి ఛేతా. సుణాతీతి సోతా. ‘‘ఊ+లస్సే’’తి ఊస్స ఏకారే గణ్హాతీతి గహేతా. భవతీతి భవితా. సరతీతి సరితా. ‘‘మనానం నిగ్గహీతం’’తి మస్స నిగ్గహీతే వగ్గన్తే చ గచ్ఛతీతి గన్తా. నకారన్తానమ్పి నిగ్గహీతం, ఖనతీతి ఖన్తా. సనతీతి సన్తా. మఞ్ఞతీతి మన్తా. పాలేతీతి పాలయితా పాలేతా, ఏత్థ చురాదిత్తా ణి.
ణిణాపీసు-భావయతీతి భావయితా భావేతా. ఏవం సారయితా సారేతా, దాపయితా దాపేతా, హాపయితా హాపేతా, నిరోధయితా నిరోధేతా, బోధయితా బోధేతా, ఞాపయితా ఞాపేతా, సావయితా సావేతా, గాహయితా గాహేతా, కారయితా కారేతా, కారాపయితా కారాపేతా ఇచ్చాది.
ణ్కపచ్చయే-ణకారో వుద్ధ్యత్థో. రథం కరోతీతి రథకారకో, ‘‘అస్సా ణానుబన్ధే’’తి ఆ అమాదిసమాసో చ. అన్నం దదాతీతి అన్నదాయకో. ‘‘అధాతుస్స కా+స్యాదితో ఘే+స్సీ’’తి ఘే పరే అస్స ఇఆదేసో, అన్నదాయికా, అన్నదాయకం కులం. ‘‘ఆస్సా+ణాపిమ్హి యుక’’ ఇతిణాపితో+ఞ్ఞత్ర యుక. లోకం నేతీతి లోకనాయకో, ఏకారే ‘‘ఆయా+వా ణానుబన్ధే’’తి ఆయాదేసో. ఏవం వినేతీతి వినాయకో.
అకమ్ముపపదే-కరోతీతి కారకో, ఏవం దాయకో నాయకో, ఓకారే ఆవాదేసే సుణాతీతి సావకో. పురే వియ ఇకారే సావికా. లునాతీతి లావకో. పు=పవనే, పునాతీతి పావకో. భవతీతి భావకో, ఉపాసతీతి ఉపాసకో. గణ్హాతీతి గాహకో పావకో, యాజకో. వధ=హింసాయం, వధేతీతి వధకో, ‘‘అఞ్ఞత్రాపీ’’తి వుద్ధిపటిసేధో. ‘‘హనస్స ఘాతో ణానుబన్ధే’’తి ఘాతాదేసో, హనతీతి ఘాతకో. ‘‘మం వా రుధాదీనం’’తి మం, రున్ధకో, గురుత్తా న వుద్ధి. తథా భుఞ్జతీతి భుఞ్జకో. ఆయస్స రస్సే కిణాతీతి కయకో. పాలేతీతి పాలకో. పూజేతీతి పూజకో.
ఖాదీసు-తితిక్ఖతీతి తితిక్ఖకో. వీమంసతీతి వీమంసకో ఇచ్చాది. పనుదతీతి పనూదకో, ‘‘బ్యఞ్జనే’’చ్చాదినా దీఘో. ‘‘భీత్వా+నకో’’తి ఏత్థ ‘ఆనకో’తి యోగవిభాగా ఆనకో, ఆస్స రస్సే నకారాగమే చ ‘‘ఞాస్స నే జా’’తి జాదేసో, జాననకో. ణాపిమ్హి –
అణ-ఇతి దణ్డకధాతు, ఆణాపేతీతి ఆణాపకో. తథా సఞ్ఞాపకో, పతిట్ఠాపకో. సం+ప పుబ్బో ఆప=పాపుణనే, నిబ్బానం సమ్పాపేతీతి నిబ్బానసమ్పాపకో. కారాపకో, కారాపికా ఇచ్చాది.
బహులంవిధానా కమ్మేపి-పాదేహి హరీయతీతి పాదహారకో. చుప=మన్దగమనే, గలే చుప్పతీతి గలచోపకో.
సిద్ధోవ ల్తు అరహాదీసు ‘‘భవం ఖలు కఞ్ఞాయ పరిగ్గహారహో’’తి (పరిగ్గహితా). సీలత్థే-ఉపాదానసీలోతి ఉపాదాతా. సాధు గచ్ఛతీతి గన్తా. ముణ్డనధమ్మా ముణ్డనాచారాతి ముణ్డయితారో, ఏత్థ ‘‘ధాత్వత్థే నామస్మీ’’తి ఇమ్హి ఊఆగమే ఏ+అయాదేసే ముణ్డయితుసద్దమ్హి ఆరఙాదేసే చ కతే యోస్స టో.
౩౪. ఆవీ
క్రియత్థా ఆవీ హోతి బహులం కత్తరి. ‘‘దిసస్స పస్స+దస్స=దస+ద+దక్ఖా’’తి దస్సాదేసో, భయం పస్సతీతి భయదస్సావీ. నీమ్హి భయదస్సావినీ. భయదస్సావి చిత్తం. అప్పవిసయతాఞాపనత్థం భిన్నయోగకరణం. సామఞ్ఞవిహితత్తా సీలాదీసు చ హోతేవ.
౩౫. ఆసింసాయ+మకో
ఆసింసాయం గమ్మమానాయం క్రియత్థా అకో హోతి కత్తరి. జీవ=పాణధారణే, జీవతూతి జీవకో. నన్ద=సమిద్ధియం, నన్దతూతి నన్దకో. భవతూతి భవకో.
౩౬. కరా ణనో
కరతో కత్తరి ణ నో హోతి. కరోతీతి కారణం. కత్తరీతి కిం, కరోతి అనేనాతి కరణం.
౩౭. హాతో వీహి+కాలేసు
హాతో వీహిస్మిం కాలే చ ణనో హోతి. ‘‘ఆస్సా’’త్యాదినా యుక, జహన్తి ఉదకంతి హాయనా వీహయో. జహాతి భావే పదత్థేతి హాయనో సంవచ్ఛరో. వీహికాలేసూతి కిం, జహాతీతి హాతా.
౩౮. విదా కూ
విదస్మా కూ హోతి కత్తరి. కకారో ‘‘కూతో’’తి విసేసనత్థో. విదతీతి విదూ, లోకవిదూ.
౩౯. వితో ఞాతో
విపుబ్బా ఞాఇచ్చ+స్మా కూ హోతి కత్తరి. విజానాతీతి విఞ్ఞూ.
౪౦. కమ్మా
కమ్మతో పరా ఞాఇచ్చ+స్మా కూ హోతి కత్తరి. సబ్బం జానాతీతి సబ్బఞ్ఞూ. ఏవం మత్తఞ్ఞూ, ధమ్మఞ్ఞూ, అత్థఞ్ఞూ కాలఞ్ఞూ, కతఞ్ఞూ ఇచ్చాది. (భిక్ఖూతి పన ‘‘భరాది’’ ణ్వాదిసుత్తేన సిద్ధం).
౪౧. క్వచణ
కమ్మతో పరా క్రియత్థా క్వచి అణ హోతి కత్తరి. కుమ్భం కరోతీతి కుమ్భకారో, అమాదిసమాసో. ఇత్థియం కుమ్భకారీ. ఏవం కమ్మకారో, మాసాకారో, కట్ఠకారో, రథకారో సువణ్ణకారో, సుత్తకారో, వుత్తికారో, టీకాకారో. సరం లునాతీతి సరలావోతి ఓ+అవాదేసా. మన్తే అజ్ఝాయతీతి మన్థజ్ఝాయో, ఇ=అజ్ఝేనగతీసు, అధిపుబ్బో, ఏ+అయాదేసా, అధినో ఇస్స యకార+చవగ్గాదయో చ.
బహులాధికారా ఇహ న హోతి ‘‘ఆదిచ్చం పస్సతి, హిమవన్తం సుణోతి, గామం గచ్ఛతి’’. క్వచీతి కిం, కమ్మకరో, ఏత్థ అపచ్చయో.
౪౨. గమా రూ
కమ్మతో పరా గమా రూ హోతి కత్తరి. రానుబన్ధత్తా అమభాగలోపో. వేదం గచ్ఛతీతి వేదగూ, ఏవం పారగూ.
సామఞ్ఞవిధానతో సీలాదీసుపి హోతి. భవపారం గచ్ఛతి సీలేనాతి భవపారగూ. అన్తగమనసీలో అన్తగూ, ఏవం అద్ధగూ.
౪౩. సమాన+ఞ్ఞ+భవన్త+యాదితూ+పమానా దిసా కమ్మే రీ+రిక్ఖ+కా
సమానాదీహి యాదీహి చో+పమానేహి పరా దిసా కమ్మకారకే రీ+రిక్ఖ+కా హోన్తి. ‘‘స్యాది స్యాదినే+కత్థం’’తి సమాసే ‘‘రానుబన్ధే+న్తసరాదిస్సా’’తి దిసస్స ఇసభాగలోపే ‘‘రీరిక్ఖకేసూ’’తి సమానస్స సాదేసే చ సమానో వియ దిస్సతీతి సదీ, సదిక్ఖో. కే – ‘‘న తే కానుబన్ధనాగమేసూ’’తి ఏత్తాభావో, సదిసో.
౧౨౫. సమానా రో రీ+రిక్ఖ+కేసు
సమానసద్దతో పరస్స దిసస్స ర హోతి వా రీ+రిక్ఖ+కేసూతి పక్ఖే దస్స రాదేసే సరీ, సరిక్ఖో, సరిసో.
౩,౮౬. సబ్బాదీన+మా
రీ+రిక్ఖ+కేసు సబ్బాదీన+మా హోతి. అఞ్ఞో వియ దిస్సతీతి అఞ్ఞాదీ, అఞ్ఞాదిక్ఖో, అఞ్ఞాదిసో.
౩,౮౭. న్త+కి+మి+మానం టా+కీ+టీ
రీ+రిక్ఖ+కేసు న్త+కిం+ఇమసద్దానం టా+కీ+టీ హోన్తి యథాక్కమం. టకారా సబ్బాదేసత్థా. భవాదీ భవాదిక్ఖో భవాదిసో, కీదీ కీదిక్ఖో కీదిసో, అయమివ దిస్సతీతి ఈదీ ఈదిక్ఖో ఈదిసో. ఆకారే యాదీ యాదిక్ఖో యాదిసో, త్యాదీ త్యాదిక్ఖో త్యాదిసో ఇచ్చాది.
౩,౮౮. తుమ్హామ్హానం తామే+కస్మిం
రీ+రిక్ఖ+కేసు తుమ్హామ్హానం తామా హోన్తే+కస్మిం యథాక్కమం. త్వం వియ దిస్సతి, అయం వియ దిస్సతీతి తాదీ మాదీ ఇచ్చాది. ఏకస్మిన్తి కిం, తుమ్హాదిసో అమ్హాదిసో.
౩,౮౯. తం+మ+మఞ్ఞత్ర
రీరిక్ఖకన్తతో+ఞ్ఞస్మిం ఉత్తరపదే తుమ్హామ్హాన+మేకస్మిం తం+మం హోన్తి యథాక్కమం. త్వం దీపో ఏసం, అహం దీపో ఏసంతి అఞ్ఞపదత్థే తందీపా మందీపా. త్వం సరణ+మేసం, అహం సరణ+ మేసన్తి తంసరణా మంసరణా. తయా యోగో తయ్యోగో, మయా యోగో మయ్యోగోతి అమాదిసమాసే నిగ్గహీతలోపో.
౩,౯౦. వే+తస్సే+ట
రీ+రిక్ఖ+కేసు ఏతస్స ఏట వా హోతి. ఏదీ ఏతాదీ, ఏదిక్ఖో ఏతాదిక్ఖో, ఏదిసో ఏతాదిసో.
౪౪. భావకారకే స్వ+ఘణ ఘ కా
భావే కారకే చ క్రియత్థా అ ఘణ ఘ కా హోన్తి బహులం.
అపచ్చయో-పగ్గణ్హనం పగ్గహో, ఏవం నిగ్గహో, ధమ్మం ధారేతీతి ధమ్మధరో, ఏవం వినయధరో. తథా తం కరోతీతి తక్కరో, ద్విత్తం. ఏవం హితకరో, దివసకరో, దినకరో, దివాకరో, నిసాకరో, ధనుం గణ్హీతి ధనుగ్గహో. ఏవం కవచగ్గహో. దద=దానే, సబ్బకామం దదాతీతి సబ్బకామదదో, సబ్బదదో. ఆతో ‘‘పరోక్ఖాయఞ్చా’’తి చగ్గహణేన ద్విత్తే ‘‘రస్సో పుబ్బస్సా’’తి రస్సే చ అన్నం దదాతీతి అన్నదదో, ఏవం ధనదో. సంపుబ్బో ధా=ధారణే, సబ్బం సన్ధహతీతి సబ్బసన్ధో. నీ=పాపనే, విపుబ్బో, వినేసి వినేతి వినేస్సతి ఏతేన ఏత్థాతి వా వినయో, ఏ+అయాదేసా. నయనం నయో. సి=సేవాయం, నిపుబ్బో, నిస్సీయతీతి నిస్సయో. సి=సయే, అనుసయి అనుసేతి అనుసేస్సతీతి అనుసయో. ఇ=గతిమ్హి, పతిపుబ్బో, పటిచ్చ ఏతస్మా ఫల+మేతీతి పచ్చయో. సం+ఉపుబ్బో, దాగమే సముదయో. చి=చయే, వినిచ్ఛయతే+నేన వినిచ్ఛయనం వా వినిచ్ఛయో, ‘‘నితో చిస్స ఛో’’తి చిస్స ఛో. ఉచ్చయనం ఉచ్చయో, సంచయో. ఖి=ఖయే, ఖయనం ఖయో. జి=జయే, విజయనం విజయో, జయో. కీ=దబ్బవినీమయే, విక్కయనం విక్కయో, కయో. లీ=సిలేసనే, అల్లీయన్తి ఏత్థాతి ఆలయో, లయో. (ఇవణ్ణన్తా).
ఆసుణన్తీతి అస్సవా, ఆస్స రస్సో. పటిస్సవనం పటిస్సవో. సు=పస్సవనే, ఆభవగ్గా సవన్తీతి ఆసవా. రు=సద్దో రవతీతి రవో. భవతీతి భవో. పభవతి ఏతస్మాతి పభవో. లూ=ఛేదనే, లవనం లవో. (ఉవణ్ణన్తా).
చర=చరణే, సంచరణం సంచరో. దర=విదారణే, ఆదరనం ఆదరో. ఆగచ్ఛతి ఆగమనంతి వా ఆగమో. సప్ప=గమనే, సప్పతీతి సప్పో. దిబ్బతీతి దేవో. పక్కమనం పక్కమతీతి వా పక్కమో, ఏవం విక్కమో. చర=చరణే, వనం చరతీతి వనచరో. కామో అవచరతి ఏత్థాతి కామావచరో లోకో, కామావచరా పఞ్ఞా, కామావచరం చిత్తం. గావో చరన్తి ఏత్థాతి గోచరో. పాదేన పివతీతి పాదపో. ఏవం కచ్ఛపో. సిరస్మిం రుహతీతి సిరోరుహో, మనాదిత్తా ఓ. గుహాయం సయతీతి గుహాసయం చిత్తం, ఏవం కుచ్ఛిసయా వాతా. పబ్బతే తిట్ఠతీతి పబ్బతట్ఠో పురిసో, పబ్బతట్ఠా నదీ, పబ్బతట్ఠం భస్మం. ఏవం థలట్ఠం జలట్ఠం.
కిచ్ఛత్థే దుమ్హి అకిచ్ఛత్థే సు+ఈసం+సుఖ ఉపపదేసు-దుక్ఖేన కరీయతి కరణం వా దుక్కరం. ఏవం దుస్సయో, దుక్ఖేన భరీయతీతి దుబ్భరో మహిచ్ఛో. ఏవం దురక్ఖం చిత్తం, దుద్దసో ధమ్మో, దురనుబోధో ధమ్మో. ఈసం సయతీతి ఈసంసయో, ఏవం సుఖసయో. ఈసం కరీయతీతి ఈసక్కరం కమ్మం. సుఖేన కరీయతీతి సుకరం పాపం బాలేన. ఏవం సుభరో అప్పిచ్ఛో, సుదస్సం పరవజ్జం, సుబోధ+మిచ్చాది. సబ్బత్థ పాదిఅమాదిసమాసా.
ఘణ-భవతీతి భావో, ఓ+ఆవాదేసా. అయ=ఇతి దణ్డకధాతు, అయతి ఇతోతి ఆయో, ఆహరతీతి ఆహారో. ఉపహనతీతి ఉపఘాతో, ‘‘హనస్స ఘాతో ణానుబన్ధే’’తి ఘాతాదేసో. రఞ్జతీతి రాగో, ‘‘కగా చజానం ఘానుబన్ధే’’తి జస్స గో. రఞ్జన్తి అనేనాతి రాగో. ‘‘అస్సా ణానుబన్ధే’’తి ఆ, పజ్జతే+నేనాతి పాదో. తుద=బ్యథనే, పతుజ్జతే+నేనాతి పతోదో. జరీయతి అనేనాతి జారో, ఏవం దారో. భజీయతీతి భాగో. ఏవం భారో. లబ్భతీతి లాభో. వి+ఓపుబ్బో, వోహరీయతీతి వోహారో. దియ్యతీతి దాయో, యుక. విహఞ్ఞతి ఏతస్మాతి విఘాతో. విహరన్తి ఏత్థాతి విహారో. ఆరమన్తి ఏతస్మిన్తి ఆరామో. పచనం వా పాకో, చస్స కో. చజనం చాగో. యజనం యాగో. రజనం రాగో.
౧౨౭. అన+ఘణస్వా+పరీహి ళో
ఆ+పరీహి పరస్స దహస్స ళో హోత+న+ఘణసు. పరిదహనం పరిళాహో. ఏవం దాహో. భఞ్జనం సఙ్గో. ఏవం సఙ్గో. సంఖరనం సంఖారో, ‘‘కరోతిస్స ఖో’’తి కస్స ఖో. ఏవం పరిక్ఖారో. ‘‘పురస్మా’’తి కరస్స ఖో, పురేక్ఖారో, ఏత్తం తదమినాదిపాఠా. ఏవం ఉపకారో, గాహో.
ఘ-వచతీతి వకో. సిచ=పగ్ఘరణే, సేచనం సేకో. ఏవం సోకో, ఏఓవుద్ధియో. యుఞ్జనం యోగో.
క-పీ=తప్పనే, పీనేతీతి పీయో, కానుబన్ధత్తా న వుద్ధి, ‘‘యువణ్ణాన+మియఙువఙ సరే’’తి ఇయఙ. ఖిప=పేరణే, ఖిపతీతి ఖిపో. భుఞ్జన్త్య+నేనాతి భుజో. యుధ=సమ్పహారే ఆయుజ్ఝన్తి అనేనాతి ఆయుధం.
౪౫. దాధాత్వి
దాధాతో బహుల+మి హోతి భావకారకేసు. దా=దానే, ఆదియతీతిఆది. ఏవం ఉపాది. ధా=ధారణే, ఉదకం దధాతీతి ఉదధి, ‘‘సఞ్ఞాయ+ముదో+దకస్సా’’తి ఉదకస్స ఉదాదేసో. జలం ధియతే అస్మిన్తి జలధి. వాలాని ధీయన్తి అస్మిన్తి వాలధి. సన్ధీయతి సన్ధాతీతి వా సన్ధి. ధీయతీతి ధి. విధీయతి విధాతి విధానం వా విధి. సమ్మా సమం వా చిత్తం ఆదధాతీతి సమాధి.
౪౬. వమాదీహ్య+థు
వమాదీహి భావకారకేస్వ+థు హోతి. వమ=ఉగ్గిరణే, వమనం వమీయతీతి వా వమథు. వేప+కమ్ప=చలనే, వేపనం వేపథు.
౪౭. క్వి
క్రియత్థా క్వి హోతి బహులం భావకారకేసు. కకారో కానుబన్ధకారియత్థో.
౧౫౯. క్విస్స
క్రియత్థా పరస్స క్విస్స లోపో హోతి. సమ్భవతీతి సమ్భూ. ఏవం విభవతీతి విభూ, అభిభూ, సయమ్భూ. తథా ధు=కమ్పనే, సన్ధునాతీతి సన్ధు. విభాతీతి విభా. పభాతీతి పభా. సంగమ్మ భాసన్తి ఏత్థాతి సభా, ‘‘క్విమ్హి లోపో+న్తబ్యఞ్జనస్సా’’తి అన్తబ్యఞ్జనస్స లోపో. భుజేన గచ్ఛతీతి భుజగో. ఏవం ఉరగో. తురం=సీఘం గచ్ఛతీతి తురఙ్గో. ఖేన గచ్ఛతీతి ఖగో. విహాయసే గచ్ఛతీతి విహగో, తదమినాదిపాఠా విహాదేసో. న గచ్ఛతీతి నగో. ఏవం అగో, ‘‘నగో వా+ప్పాణినీ’’తి వికప్పేన నఞసమాసే టాదేసనిసేధో. జన=జననే, కమ్మతో జాతోతి కమ్మజో, అమాదిసమాసో, కమ్మజో విపాకో, కమ్మజా పటిసన్ధి, కమ్మజం రూపం. ఏవం చిత్తజం, ఉతుజం, ఆహారజం. అత్తజో పుత్తో, వారిమ్హి జాతో వారిజో. ఏవం థలజో. పఙ్కజం. జలజం. అణ్డజం. సరసిజం, ఉపపదసమాసే బహులంవిధానా విభత్యలోపే ‘‘మనాదీహీ’’తిఆదినా సిఆదేసో. ద్విక్ఖత్తుం జాతో ద్విజో, ‘‘తదమినా’’ దినా క్ఖత్తుంలోపో. పచ్ఛా జాతో అనుజో. సఞ్జానాతీతి సఞ్ఞా. పజానాతీతి పఞ్ఞా. ఏవం పతిట్ఠాతీతి పతిట్ఠా. ఝా=చిన్తాయం, పరసమ్పత్తిం అభిజ్ఝాయతీతి అభిజ్ఝా. హితేసితం ఉపట్ఠాపేత్వా ఝాయతీతి ఉపజ్ఝా. సో ఏవ ఉపజ్ఝాయో, ‘‘సకత్థే’’తి యో. సమ్మా ఝాయన్తి ఏత్థాతి సంఝా. క్విదన్తా ధాత్వత్థం న జహన్తి, లిఙ్గత్థం పటిపాదయన్తి.
౪౮. అనో
క్రియత్థా భావకారకేసు అనో హోతి. నన్ద=సమిద్ధియం, భావే-నన్దియతే నన్దనం. కమ్మే-అనన్దీయిత్థ నన్దీయతి నన్దీయిస్సతి నన్దితబ్బన్తి వా నన్దనం వనం. గహనం గహనీయం వా గహణం, ‘‘తథనరా’’ దినా నస్స ణో. గణ్హనం, నిగ్గహీతస్స నో. చరితబ్బం చరణం. భుయతే భవనం. హుయతే హవనం. రున్ధితబ్బం రున్ధనం రోధనం వా. భుఞ్జితబ్బం భుఞ్జనం భోజనం వా. బుజ్ఝితబ్బం బుజ్ఝనం, ‘‘పదాదీనం క్వచీ’’తి యుక. బోధనం వా. సుతి సుయ్యతి వా సవనం. పాపీయతీతి పాపుణనం, ‘‘సకాపానం కుక+కూ’’తి యోగవిభాగా కుఆగమే నాగమే చ తస్స ణో చ. పాలీయతీతి పాలనం ఇచ్చాది.
కత్తరి-రజం హరతీతి రజోహరణం తోయం. విజానాతీతి విఞ్ఞాణం. ఘా=గన్ధోపాదానే, ఘాయతీతి ఘానం. ఝా=చిన్తాయం, ఝాయతీతి ఝానం. కరోతి అనేనాతి కారణం, దీఘో. విఆకరీయన్తి ఏతేనాతి బ్యాకరణం. పూరతి+నేనాతి పూరణం. దీయతే+నేనాతి దానం. పమీయతే+నేనాతి పమాణం. వుచ్చతే+నేనాతి వచనం. పనుదతి పనుజ్జతే+నేనాతి వా పనుదనం. సూద=పగరణే, సూదతి సుజ్జతే+నేనాతి వా సూదనో. సుణాతి సుయతే+నేనేతి వా సవనం. లుయతి లుయతే+నేనేతి వా లవనం. ఏవం నయనం. పునాతి పుయతే+నేనేతి వా పవనో. సమేతీతి సమణో సమనం వా. తథా భావేతి భావీయతి ఏతాయాతి వా భావనం. ఏవం పాచనం పాచాపనం ఇచ్చాది. ‘‘అన+సణస్వా పరీహి ళో’’తి ళో, ఆళాహనం.
అధికరణే-తిట్ఠతి అసిన్తి ఠానం. ఏవం సయనం, సేనం వా ఆసనం. అధికరీయతి ఏత్థాతి అధికరణం.
సమ్పదానాపాదానేసు-సమ్మా పదీయతే యస్స తం సమ్పదానం. అపేచ్చ ఏతస్మా ఆదదాతీతి అపాదానం. బహులాధికారా చలనాదీహిపి సీలసాధుధమ్మేసుపి అనో, చలతి సీలేనాతి చలనో ఏవం జలనో, కోధనో, కోపనో. మణ్డ=భుసనే, మణ్డేతి సీలేనాతి మణ్డనో. ఏవం భూసనో. ‘‘అఞ్ఞాత్రపీ’’తి ఓకారనిసేధో.
౪౯. ఇత్థియ+మ+ణ+క్తి+క+యక+యా చ
ఇత్థిలిఙ్గే భావే కారకే చ క్రియత్థా అఆదయో హోన్తి అనో చ బహులం.
అ-జర=వయోహానియం, జిరతి జిరణం వా జరా. ‘‘ఇత్థియ+మ+త్వా’’తి ఆపచ్చయో. పటిసమ్భిజ్జతీతి పటిసమ్భిదా. పటిపజ్జతి ఏతాయాతి పటిపదా. ఏవం సమ్పదా, ఆపదా. ఉపాదీయతీతి ఉపాదా. ఇక్ఖ+చక్ఖ=దస్సనే, ఉపఇక్ఖతీతి ఉపేక్ఖా. ‘‘యువణ్ణాన+మేఓ లుత్తా’’తి ఏకారో. చిన్తనం చిన్తా. సిక్ఖ=విజ్జోపాదానే, సిక్ఖనం సిక్ఖీయన్తీతి వా సిక్ఖా. ఏవం భిక్ఖా. ఇచ్ఛనం ఇచ్ఛా. ‘‘గమయమి’’చ్చాదినా చ్ఛఙాదేసో. పుచ్ఛ=పుచ్ఛనే, పుచ్ఛనం పుచ్ఛా. మిధ+మేధ=సఙ్గమే, అపఠితధాతు, మేధనం మేధా. ఏవం గుధ=పరివేఠనే, గోధనం గోధా. తితిక్ఖనం తితిక్ఖా. ఏవం వీమంసా, జిగుచ్ఛా, పిపాసా, పుత్తియా. ఈహనం ఈహా.
ణ-కరణం కారా, ‘‘అస్సా ణానుబన్ధే’’తి ఆ హోతి, ఏవ+ముపరిపి. హరణం హారా ముత్తావలి. తరణం తారా, ధరణం ధారా. అరణం ఆరా.
యథాకథఞ్చి సద్దమ్హి, రుళ్హియా అత్థనిచ్ఛయో.
క్తి-సమ్భువనం సమ్భుతి. ‘‘న తే’’చ్చాదినా న వుద్ధి. సవనం సుతి. నయనం నయతి ఏతాయాతి వా నీతి. మఞ్ఞతీతి మతి, ‘‘గమాదిరానం లోపోన్తబ్యఞ్జనస్సా’’తి గమాదిత్తా నలోపో. గమనం గన్తబ్బాతి వా గతి. ఉపహననం ఉపహతి. రమన్తి ఏతాయ రమనం వా రతి. తననం తతి. నియమనం నియతి. భుఞ్జనం భుత్తి. యుఞ్జనం యుత్తి, పరరూపం. ఏవం సమాపజ్జనం సమాపజ్జతేతి సమాపత్తి. సమ్పత్తి. యజ=దేవపూజాసఙ్గతికరణదానేసు, యజనం ఇట్ఠి, ‘‘యజస్స యస్స టియీ’’తి టిఆదేసో, ‘‘పుచ్ఛాదితో’’తి తస్స ఠో, పరరూపపఠమక్ఖరా చ. సాసనం సిట్ఠి, ‘‘సాసస్స సిస వా’’తి సిస, సానన్తరస్స తస్స ఠో’’తి ఠాదేసో. భేదనం భిజ్జతేతి వా భిత్తి. భజ=సేవాయం, భజనం భత్తి. తన=విత్థారే, తనోతీతి తన్తి, నస్స నిగ్గహీతాది.
క-గుహన్తీ ఏత్థాతి గుహా, ఓకారనివుత్తి. రుజతీతి రుజా. మోదన్తి ఏతాయాతి ముదా నామ ముదితా.
యక-విద=ఞాణే, విదనం విదన్తి ఏతాయాతి వా విజ్జా, దస్స జే పుబ్బరూపం. యజనం ఇజ్జా, టిఆదేసో.
య-సయన్తి ఏత్థాతి సేయ్యా, ద్విత్తం. అజ=వజ=గమనే, సమజనం సమజన్తి ఏత్థాతి వా సమజ్జా. పపుబ్బో, పబ్బజనం పబ్బజ్జా. తవగ్గవరణా’’దిమ్హి ‘‘చవగ్గబయఞా’’తి యోగవిభాగేన వస్స బే ద్విత్తం. ఊమ్హి పరిచరణం పరిచరియా. జాగరణం జాగరియా.
అన-పయోజకే కారియధాతుతో కత్తుం పయోజనం కారణం, ఏకారనిసేధో నస్స ణో చ. ఏవం హరితుం పయోజనం హారణం. విద=అనుభవే, విత్తి వేదయతీతి వా వేదనా. వన్ద=అభివాదనథుతీసు, వన్దనం వన్దనా. ఉపాసనం ఉపాసనా. చిత=సంచేతనాయం, చేతయతీతి చేతనా. దేసియతీతి దేసనా. భావియతీతి భావనా.
౫౦. జాహాహి ని
జా=వయోహానిమ్హి, హా=చాగే, ఇమేహి ఇత్థియం ని హోతి. జానం=వయపరిపాకో జాని. హానం హాని.
౫౧. కరా రిరియో
కరతో రిరియో హోతి+త్థియం. రానుబన్ధత్తా అరలోపే కరణం కిరియా. ‘‘క్రియా’’తి ‘‘తుంతాయే’’చ్చాదిమ్హి ‘‘క్రియాయం’’తి యోగవిభాగా రియరమ్హి అరలోపో, రికారో కకారే+నుబన్ధో హోతి.
౫౨. ఇ+కి+తీ సరూపే
ధాతుస్స సరూపే+భిధేయ్యే ఏతే హోన్తి. వచఇచ్చ+యం ధాతు ఏవ వచి. ఏవం యుధి. ‘‘కరోతిస్స ఖో’’తి వికరణస్స ఞాపితత్తా ‘‘కత్తరి లో’’తి లో, పచతి. అకారో కకారోతి ఘణన్తేన కారసద్దేన ఛట్ఠీసమాసో.
౫౩. సీలా+భిక్ఖఞ్ఞా+వస్సకేసు ణీ
క్రియత్థా ణీ హోతి సీలాదీసు. సంస=పసంసనే, పియపుబ్బో, పియం పసంసతి సీలేనాతి పియపసంసీ రాజా. అథ వా పియం పసంసతి సీలేన వా ధమ్మేన వా తస్మిం సాధు వాతి పియపసంసీ, పియపసంసనీ, పియపసంసి కులం, ఆవుద్ధిమ్హి తథా సచ్చవాదీ, ధమ్మవాదీ. సీఘయాయీతి ‘‘అస్సా+ణాపిమ్హీ యుక’’ ఇతి యుక. పాపకారీ, మాలకారీ ఇచ్చాది. ఉణ్హం భుఞ్జతి సీలేనాతి ఉణ్హభోజీ, ‘‘లహుస్సుపన్తస్సా’’తి ఓకారో.
ఆభిక్ఖఞ్ఞే-పునప్పున ఖీరం పివతీతి ఖీరపాయీ, యుక. అవస్సం కరోతీతి అవస్సకారీ. ‘‘స్యాది స్యాదినే+కత్థం’’తి సమాసే విభత్తిలోపే చ కతే ‘‘లోపో’’తి నిగ్గహీతలోపో. సతన్దాయీతి ఏత్థ బహులంవిధానా విభత్తిఅలోపే అమాదిసమాసపటిసేధే చ కతే వగ్గన్తం.
అఞ్ఞస్మిం అత్థేపి ‘‘ణీ’’తి యోగవిభాగేన సిద్ధం. సాధుకారీ, బ్రహ్మచారీ, అస్సద్ధభోజీ. పణ్డితం అత్తానం మఞ్ఞతీతి పణ్డితమానీ, బహుస్సుతధారీ ఇచ్చాది.
సాధుకరణం సాధుకారో, సో అస్స అత్థీతి సాధుకారీతి ఘణన్తా ఈ.
౫౪. థావరి+త్తర భఙ్గుర భిదుర భాసుర భస్సరా
ఏతే సద్దా నిపచ్చన్తే సీలే గమ్యమానే. ఇమినా నిపాతనా వరపచ్చయో చ థాస్స థో చ, తిట్ఠతి సీలేనాతి థావరో. ఇ=అజ్ఝేనగతీసు, త్తరపచ్చయో, గచ్ఛతి సీలేనాతి ఇత్తరో. భఞ్జ=ఓమద్దనే, భజ్జతే సయమేవ భజ్జతి వా అత్తనా అత్తానన్తి భఙ్గురో, కమ్మే కత్తరి వా గురపచ్చయో. భిజ్జతే సయమేవ భిన్దతి వా అత్తానన్తి భిదూరో, ఏత్థ కూరపచ్చయో, కకారో+నుబన్ధో. పరభఞ్జనవిసయేసుపి ఉదాహరణేసు న హోతి. తత్థాపి కేచి ‘‘దోసన్ధకారభిదూరో’’తి ఇదం సన్ధాయ ఇచ్ఛన్తి. భాసతి దిప్పతీతి భాసురో, ఉరపచ్చయో. సరపచ్చయే భస్సరో, ‘‘బ్యఞ్జనే దీఘరస్సా’’తి రస్సో. (తేకాలికప్పచ్చయా).
౫౫. కత్తరి భూతే క్తవన్తు+క్తావీ
భూతే అత్థే వత్తమానతో క్రియత్థా క్తవన్తు+క్తావీ హోన్తి కత్తరి. విజినీతి విజితవా విజితావీ, కానుబన్ధత్తా న వుద్ధి. గుణవన్తు దణ్డిసమం. హు=హవనే, అగ్గిం అహవీతి హుతవా హుతావీ, హుతావినీ హుతవానీ. ‘‘భూతే’’తి యావ ‘‘ఆహారత్థా’’తి అధికారో.
౫౬. క్తో భావకమ్మేసుతి
భావే కమ్మే చ భూతే క్తో హోతి. అసనం ఆసితం భవతా, ఞి. కరీయిత్థాతి కతో కటో భవతా, ‘‘గమాదిరానం’’ త్యాదినా రలోపో. ఏవ+ముపరిపి.
౫౭. కత్తరి చా+రమ్భే
క్రియారమ్భే కత్తరిక్తో హోతి యథాపత్తఞ్చ, పకరీతి పకతో భవం కటం. పకరీయిత్థాతి పకతో కటో భవతా. పసుపీతి పసుత్తో భవం. పసుపీయిత్థాతి పసుత్తం భవతా, పరరూపం.
౫౮. ఠా+స వస సిలిస సీ రుహ జర జనీహి
ఠాదీహి కత్తరి క్తో హోతి యథాపత్తఞ్చ. ఉపట్ఠాసీతి ఉపట్ఠీతో భవం గురుం. ఉపట్ఠీయిత్థాతి ఉపట్ఠితో గురు భోతా, ‘‘ఠాస్సీ’’తి ఠాస్స ఇ. ఏవం ఉపాసీతి ఉపాసితో. ఉపాసీయిత్థాతి ఉపాసితో. ‘‘ఞి బ్యఞ్జనస్సా’’తి ఞి. అనువుసి అనువుసీయిత్థాతి వా అనువుసీతో. ‘‘అస్సూ’’తి అస్స ఉకారో. ఆపుబ్బో సిలిస=ఆలిఙ్గనే, ఆసిలేసి ఆసిలేసీయిత్థాతి వా ఆసిలిట్ఠో. ‘‘సానన్తరస్స తస్స ఠో’’తి ఠే పరరూపం పఠమక్ఖరఞ్చ. అధిసయి అధిసీయిత్థాతి వా అధిసయితో ఖటోపికం భవం, అధిసయితా ఖటోపికా భోతా. ఏవం ఆరుహి ఆరుహీయిత్థాతి వా ఆరుళ్హో రుక్ఖం భవం, ఆరుళ్హో రుక్ఖో భోతా, ‘‘రుహాదీహి హో ళ చా’’తి తస్స హకారో పుబ్బహకారస్స చ ళో. అనుజీరి అనుజీరీయిత్థాతి వా అనుజిణ్ణో వసలిం భవం, అనుజిణ్ణా వసలీ భోతా, ‘‘తరాదీహి రిణ్ణో’’తి క్తస్స రిణ్ణాదేసో ‘‘రానుబన్ధే’’త్యాదినా అరభాగస్స లోపో చ. అన్వజాయి అన్వజాయిత్థాతి వా అనుజాతో మాణవకో మాణవికం, అనుజాతా మాణవికా మాణవకేన, ‘‘జనిస్సా’’తి నస్స ఆ.
౫౯. గమనత్థా+కమ్మకా+ధారే చ
గమనత్థతో అకమ్మకతో చ క్రియత్థా ఆధారే క్తో హోతి కత్తరి చ యథాపత్తఞ్చ. యా=పాపుణనే, యాతవన్తో అస్మిన్తి యాతం ఠానం. యాతవన్తో యాతా, యానం యాతం. ఏత్థ సన్తమ్పి కమ్మం అనిచ్ఛితం. యాయితాతి యాతో పథో. ‘‘యే గత్యత్థా, తే బుద్ధ్యత్థా. యే బుద్ధ్యత్థా, తే గత్యత్థా’’తి వుత్తత్తా తథలక్ఖణం యాథావతో ఆగతో అభిసమ్బుద్ధోతి తథాగతో ఇతిపి హోతి. ఆసితవన్తో అస్మిన్తి ఆసితం. ఆసితవన్తో ఆసితా. ఆసన+మాసితం.