౧౫. సామిత్థే+ధినా

సామిభావత్థే అధినా యుత్తమ్హా సత్తమీ హోతి. అధిబ్రహ్మదత్తే పఞ్చాలా, అధిపఞ్చాలేసు బ్రహ్మదత్తో, బ్రహ్మదత్తిస్సరా పఞ్చాలాతి అత్థో. అధిదేవేసు బుద్ధో, సమ్ముతిదేవాదీహి బుద్ధో అధికోత్యత్థో.

ఏత్థ చ యథావుత్తేసు అత్థేసు అయం భేదో –

కారకం సాధకం నిబ్బత్తకం క్రియానిమిత్తన్తి అత్థతో ఏకమేవ, తఞ్చ దణ్డో, ధవలో, పచనం, చిత్తో, గోతి దబ్బ+గుణ+క్రియా+నామ+జాతిభేదేన పఞ్చవిధమ్పి కమ్మ+కత్తాదివసేన ఛబ్బిధం, తం సత్తికారకం, తదాధారభూతదబ్బాదయో తత్రట్ఠకారకం, న ముఖ్యతో. ముఖ్యతో చే హోన్తి, తేసం సత్తిదబ్బానం అఞ్ఞమఞ్ఞబ్యావటరూపత్తా యో ఆధారో, సో ఆధారోయేవ, కిస్మిఞ్చికాలే కరణం వా కత్తురూపభూతో వా న హోతి, తస్మా థాలి పచతి, థాలియా పచతి, థాలియం పచతీత్యాదినా ఏకస్స వత్థునో కత్తు+కరణా+ధారభేదో న సియా. సత్తిపక్ఖే పన దబ్బాదీనం అనేకసత్తియా ఆధారత్తా సత్తియా దబ్బాదయో వివక్ఖితా తం తం కారకం హోతీతి దబ్బాదీనం అభేదేపి కారకభేదో యుజ్జతే. వుత్తఞ్హి –

విచిత్తకత్తుఆదీహి, సంయోగా ఏకవత్థునో;

నానాత్తం యుజ్జతే నాట్య-భేదేన నటకస్సి+వాతి.

థాలి వత్థుతో ఏకా చేదపి సత్తికారకభూతకత్తు+కరణా+ధారాదీనం భేదేన భేద+ముపయాతి, కిమివ రామ+రావణాదివేసధారీనటకో తేసం నామవసేన రామో, రావణోతి భేద+ముపయాతి, త+మివాతి అధిప్పాయో.

పున+రపి –

యథే+కోపి పటో సుత్త, పీతాదిగుణసంయుతో;

సుక్కో పటోతి పీతోతి, భేదం యాత్యే+వమేవ+యం.

ఏత్థ చ సత్తిభూతకత్తాదయో ముఖ్యకారకం, తంయోగేన దబ్బభూతథాలీ గుణకారకం, తే చ కథం క్రియాయ కారకా హోన్తి. కత్తా అత్తనా పతిట్ఠితాయ హసతి+నచ్చతిచ్చాదిక్రియాయ నిమిత్తం హోతి. కమ్మఞ్చ అత్తనా పతిట్ఠితక్రియాయ తదత్థభూతఇన్ధనాదీని పవత్తేన్తం ‘‘ఓదనం పచతీ’’త్యాదో నిమిత్తం. ‘కట్ఠేహి పచ్చతీ’త్యాదో కట్ఠాని జలనక్రియాయ సాధేతబ్బపాకస్స అఙ్గభావేన నిమిత్తం. ‘ఫరసునా ఛిన్దతీ’త్యాదో ఫరసు చ కట్ఠానం ద్విధాపవత్తియా నిమిత్తం. కమ్మఞ్చ క్రియాయ సమ్బన్ధీయమానబ్యాప్యే సతి నిమిత్తభావేన క్రియాయ నిమిత్తం. తథా సమ్పదానా+వధి+ఆధారానం ‘గావో దదాతి’ ‘గామస్మా అపనయతి’ ‘థాలియం పచతీ’త్యాదీసు గోదానా+పనయన+పచనక్రియానం నిమిత్తత్తా క్రియాయ నిమిత్తాని హోన్తి. తేసం యథాసకం క్రియాయ పవత్తకో కత్తా, తస్మా స ఏవ పధానో కత్తాతి వోహారం లభతి, అఞ్ఞేసం కరణాదీనం కత్తుభావే సతిపి అప్పధానత్తా తం న లభతి.

చోదకేన వుత్తఞ్హి –

నను సామగ్యమీనాయం, క్రియాసిద్ధి కథం వద;

ఏకస్స కత్తునో ఏవ, సబ్బేసం కత్తుతం వినా.

సబ్బేసం కరణాదీనం, కత్తుతాయ వియోగతో;

కరణాదీనం అభావత్తా, కారకం న హి ఛబ్బిధన్తి.

వుచ్చతే –

యద్యప్య+త్థి హి కత్తుత్తం, సభావా కరణాదిసు;

క్రియాసిద్ధ్యా తథాప్యే+త+మప్పధానం పరఙ్గతో.

ఏతం సభావతో ఉపలబ్భమానం కరణాదీసు కత్తుత్తం పరేసం కరణాదీనం జలన+ధారణాదిక్రియాయ అఙ్గం ఉపాయతి అప్పధానన్తి అధిప్పాయో.

కారకం ఛబ్బిధం సఞ్ఞా-వసా ఛబ్బీసతివిధం;

పభేదా సత్తధా కమ్మం, కత్తా పఞ్చవిధో భవే.

కరణం దువిధం హోతి, సమ్పదానం తిధా మతం;

అపాదానం పఞ్చవిధం, ఆధారో తు చతుబ్బిధో.

విభత్తియో పన –

పచ్చత్త+ముపయోగఞ్చ, కరణం సమ్పదానియం;

నిస్సక్కం సామివచనం, భుమ్మ+మాలపన+ట్ఠమంతి.

ఇతి పయోగసిద్ధియం కారకకణ్డో తతియో.