౩. కారకకణ్డ
అథ విభత్తీన+మత్థభేదా వుచ్చన్తే.
తత్థ ఏకమ్పి అత్థం కమ్మాదివసేన ఏకత్తాదివసేన చ విభజన్తీతి విభత్తియో, స్యాదయో. తా పన పఠమాదిభేదేన సత్తవిధా. తా యథా ‘‘పఠమా+త్థమత్తే’’తి పఠమావిభత్తి హోతి. సిస్స ఓకార+లోప+అ-మాదేసేసు నరో ఇత్థీ నపుంసకం.
సకత్థ+దబ్బ+లిఙ్గాని, సంఖ్యా+కమ్మాదిపఞ్చకం;
నామత్థో తస్స సామఞ్ఞ-మత్థమత్థం పవుచ్చతే.
సో నామత్థో చ –
జాతి క్రియా గుణో దబ్బం, తథా నామన్తి పఞ్చధా;
సద్దస్స+త్థో స సద్దోపి, పఞ్చధావ+త్ర భిజ్జతే.
కథం జాతిసద్దో గుణసద్దోత్యాదినా.
భిన్నేస్వ+భిన్నధీ+సద్దా, సబలాదీసు యబ్బలా;
వత్తన్తే జాతి ఏసా+స్స, మాలా సుత్త+మివా+న్వితా.
అదబ్బభూతం కత్తాది-కారకగ్గామసాధియం;
పదత్థం కత్తుకమ్మట్ఠం, క్రియ+మిచ్ఛన్తి తబ్బిదూ.
దబ్బస్సితో తతో భిన్నో, నిమిత్తో తప్పతీతియా;
వినస్సనసభావో చ, నిగ్గుణోవ గుణో+చ్చతే.
ఏత్థ పటో సుక్కోతి వినస్సనసభావో చ చసద్దేన విపులో ఆకాసోతి అవినస్సనసభావో చ అత్తని విసుం గుణరహితో గుణో+చ్చతే త్యత్థో.
యం యం విసేస్సతే కిఞ్చి, తం తం దబ్బ+మిహో+చ్చతే;
జాత్యాదినోప్య+తో తాది, దబ్బత్తం పరికప్పతే.
ఏత్థ గోజాతి అస్సజాతీతి వుత్తే జాతి దబ్బం. నీలో గుణోతి చ గుణో దబ్బం. పచనక్రియాతి చ గమనాదిక్రియాతో విసేసియతీతి క్రియావ దబ్బం.
నామరూపేన సదబ్బే, క్వచి సఞ్ఞీ కథీయతే;
నామన్తి తం యథా చిత్తో, సఞ్ఞా సద్దో తు తద్ధనీ.
నామస్స దబ్బత్తేపి చిత్తోత్యాది నామేనేవ పసిజ్ఝతి, నో ఘట+పటాదయోవ దబ్బత్తేన, తస్మా నామ+మితి సఞ్ఞీ కథీయతే, తంవాచకత్తా తబ్బతీ చిత్తాది సఞ్ఞాసద్దోతి నిచ్ఛియతేయ్య+ధిప్పాయో.
అయం పఞ్చవిధోపి అత్థో సద్దత్థో చేవ సామత్థియా గమ్యమానత్థో చాతి దుబ్బిధో. తథా హి ‘‘పీనో దివా న భుఞ్జేయ్య’’మితి భుత్తినిరాకతి సద్దత్థో. రత్తిభుత్తి తు సామత్థియా+వగమ్యతే. తేనే+తం వుచ్చతి –
అత్థప్పతీతియం సద్ద-బ్యాపారో తివిధో భవే;
ముఖ్యో లక్ఖణ+బ్యఞ్జన-సభావో చాతి ఏత్థ తు.
ముఖ్యో తు నిరన్తరత్థే, లక్ఖణో తు తిరోహితే;
అత్థే+తరో తు వాక్యస్స, అత్థేయేవ పవత్తతి.
‘‘మఞ్చే’’తి నిరన్తరత్థే వత్తమానో ముఖ్యో, ‘‘మఞ్చా ఉగ్ఘోసన్తీ’’తి తిరోహితత్థే వత్తమానో లక్ఖణో, గాథాదిసకలవాక్యస్స+త్థే వత్తమానో బ్యఞ్జనసభావో.
బ్యాపారస్స పభేదేన, తిధా సద్దోపి వాచకో;
లక్ఖణికో బ్యఞ్జకోతి, తదత్థోపి తిధా మతో.
వచ్చో లక్ఖణికో బ్యఙ్గ్యో, చేవం సద్దో సువాచకో;
వుత్తకమేన జాత్యాది-భేదేన పఞ్చధా భవేతి.
౩౮. ఆమన్తణే –
తి ఆమన్తణాధికే అత్థమత్తే పఠమావిభత్తి హోతి. భో నర, భో ఇత్థి, భో నపుంసక.
సద్దేనా+భిముఖీకారో, విజ్జమానస్స వత్థునో;
ఆమన్తణం విధాతబ్బే, నత్థి ‘‘రాజా భవే’’తి+దం.
క్రియా నిమిత్తం కారకన్తు కమ్మ, కత్తు, కరణ, సమ్పదాన, అవధి, ఆధారభేదేన ఛబ్బిధం, తం యథా –
౨,౨. కమ్మే దుతియా
కరీయతి కత్తుకిరియాయ సమ్బన్ధీయతీతి కమ్మం, తస్మిం కమ్మకారకే దుతియావిభత్తి హోతి. తం తివిధం నిబ్బత్తి, వికతి, పత్తి భేదేన, తత్థ నిబ్బత్తికమ్మే మాతా పుత్తం విజాయతి, ఆహారో సుఖం జనయతి, కటం కరోతి దత్తో. వికతియం కట్ఠ+మఙ్గారం కరోతి, సువణ్ణం కటకం కరోతి, వీహయో లునాతి. పత్తియం దత్తో ఘరం పవిసతి, ఆదిచ్చం పస్సతి, ధమ్మం సుణాతి, పణ్డితే పయిరుపాసతి.
వుత్తఞ్చ –
నిబ్బత్తి+వికతి+పత్తి-భేదా కమ్మం తిధా మతం;
కత్తుక్రియాభిగమ్మన్తం, సుఖ+మఙ్గారం+ఘరం యథాతి.
కటం కరోతి విపులం దస్సనీయన్తి అత్థేవ గుణయుత్తస్స కమ్మతా, విపులం కరోతి, దస్సనీయం కరోతీతి క్రియాయ సమ్బన్ధియమానత్తా. ఓదనో పచ్చతేతి ఓదనసద్దతో కమ్మతా నప్పతీయతే, కిఞ్చరహి ఆఖ్యాతతో.
ఇచ్ఛితకమ్మం యథా-గావుం పయో దోహతి, గోమన్తం గావం యాచతి, గావ+మవ రున్ధతి వజం, మాణవకం మగ్గం పుచ్ఛతి, గోమన్తం గావం భిక్ఖతే, రుక్ఖ+మవచినాతి ఫలాని, రుక్ఖాత్యత్థో. సిస్సం ధమ్మం బ్రూతే. ఏత్థ పయో, గావం ఇచ్చాది ఇచ్ఛితం, గావుం, గోమన్త+మిచ్చాది అనిచ్ఛితం. ఏవ+మనిచ్ఛితేపి కణ్టకం మద్దతి, విసం గిలతి. యం నేవి+చ్ఛితం, నాపి అనిచ్ఛితం, తత్రాపి గామం గచ్ఛన్తో రుక్ఖమూల+ముపసప్పతి.
ఆధారే అధిసి+ఠా+సానం పయోగే చ, పథవిం అధిసేస్సతి, గామ+మధితిట్ఠతి, రుక్ఖ+మజ్ఝాసతేతి. ఏత్థ పథవిన్తి పథవియన్తి అత్థో. ఏవ+మభి, నిపుబ్బవిసస్సాపి, ధమ్మ+మభినివిసతే, ధమ్మే వా. తథా ఉప, న్వ+జ్ఝా+పుబ్బవసతిస్స, గామ+ముపవసతి, గామ+మనువసతి, విహార+మధివసతి, గామ+మావసతి, అగారం అజ్ఝవసతి, ఏత్థ గామన్తి గామేత్యత్థో. తథా తప్పానా+చారేపి, నదిం పిబతి, గామం చరతి, నదియంత్యత్థో. సచే మం నాలపిస్సతీతి మయా సద్ధింత్యత్థో. విహితావ పటి-యోగేపి దుతియా, పటిభన్తు తం చున్ద బోజ్ఝఙ్గా, తమ్పటి బోజ్ఝఙ్గా భాసన్తూతి అత్థో. ఉపమా మం పతిభాతి, ఉపమా మం ఉపట్ఠాతిత్యత్థో. ధాతునాయుత్తే ‘‘తస్స నప్పటిభాతీ’’తి ఛట్ఠీ.
౩. కాలద్ధాన+మచ్చన్తసంయోగే
కాలద్ధానం దబ్బ+గుణ+క్రియాహి అచ్చన్తసంయోగే తేహి కాలద్ధానవాచీహి దుతియా హోతి. కాలే-సత్తాహం గవపానం, మాసం మంసోదనం, సరదం రమణీయా నదీ, సబ్బకాలం రమణీయం నన్దనం, తయో మాసే అభిధమ్మం దేసేతి. అద్ధని-యోజనం వనరాజి, యోజనం దీఘో పబ్బతో, కోసం సజ్ఝాయతి.
పుబ్బన్హసమయం నివాసేత్వా, ఏకం సమయం భగవా, ఇమం రత్తిం చత్తారో మహారాజానోతి ఏవమాదీసు కాలవాచీహి అచ్చన్తసంయోగే దుతియా, బహులంవిధానా విభత్తివిపల్లాసో వా. మాసేనా+నువాకో+ధీతో, కోసేనా+నువాకో+ధీతోతి కరణత్థే తతియా.
౪. గతిబోధాహారసద్దత్థాకమ్మకభజ్జాదీనం పయోజ్జే
గత్యత్థానం బోధత్థానం ఆహారత్థానం సద్దత్థాన+మకమ్మకానం భజ్జాదీనఞ్చ పయోజ్జే కత్తరి దుతియా హోతి. దత్తో గమయతి మాణవకం గామం, యాపయతి వా. గురు బోధయతి మాణవకం ధమ్మం, వేదయతి వా. మాతా భోజయతి పుత్త+మోదనం, ఆసయతి వా. గురు అజ్ఝాపయతి సిస్సం వేదం, పాఠయతి వా. పయోజ్జతో+ఞ్ఞత్ర కమ్మే దుతియా. పోసో ఆసయతి దత్తం, సాయయతి వా. పోసో అఞ్ఞం భజ్జాపేతి, అఞ్ఞం కోట్టాపేతి, అఞ్ఞం సన్థరాపేతి.
౫. హరాదీనం వా
హరాదీనం పయోజ్జే కత్తరి దుతియా హోతి వా. పోసో హారేతి భారం దత్తం, దత్తేనేతి వా. దస్సయతే జనం రాజా, జనేనేతి వా. అభివాదయతే గురుం దత్తం, దత్తేనేతి వా. అజ్ఝోహారేతి సత్తుం దత్తం, దత్తేనేతి వా. కారేతి దత్తో దత్తం, దత్తేనేతి వా. పక్ఖే సబ్బత్ర కత్తరి తతియా.
౬. న ఖాదాదీనం
ఖాదాదీనం పయోజ్జే కత్తరి దుతియా న హోతి. గత్యత్థాదీసు క్వచి పటిసేధత్థ+మిదం. ఖాదయతి దత్తో దత్తేన, ఆదయతి దత్తేన, అవ్హాపయతి దత్థేన, సద్దాయయతి దత్తేన, నాయయతి దత్తేన, కన్దయతి దత్తేన.
౭. ఝాదీహి యుత్తా
ధిఆదీహి యుత్తతో దుతియా హోతి. ధి+రత్థు+మం పుతికాయం, అన్తరా చ రాజగహం అన్తరా చ నాలన్దం, రాజగహస్స చ నాలన్దస్స చ వివరభూతే మజ్ఝేతి అత్థో. సమాధాన+మన్తరేన, ముచలిన్ద+మభితో సరం. ఛట్ఠ్యత్థే+యం దుతియా.
౮. లక్ఖణిత్థమ్భూతవిచ్ఛాస్వ+భినా
లక్ఖణాదీస్వ+త్థేసు అభినా యుత్తమ్హా దుతియా హోతి. రుక్ఖ+మభివిజ్జోతతే చన్దో, ఏత్థ రుక్ఖో లక్ఖణం, చన్దో లక్ఖితబ్బో, తత్ర అభినా రుక్ఖస్స లక్ఖణవుత్తితా పకాసీయతీతి రుక్ఖో అభినా యుత్తో నామ. సాధు దేవదత్తో మాతర+మభి, మాతరి సాధుత్తం పత్తోత్యత్థో. రుక్ఖం రుక్ఖంఅభి విజ్జోతతే చన్దో, రుక్ఖే రుక్ఖేత్యత్థో.
౯. పతిపరీహి భాగే చ
పతిపరీహి యుత్తతో లక్ఖణాదీసు భాగే చ+త్థే దుతియా హోతి. రుక్ఖంపతి విజ్జోతతే, సాధు దేవదత్తో మాతరంపతి, రుక్ఖం రుక్ఖంపతి తిట్ఠతి, య+దేత్థ మం పతి సియా, యో మమ భాగో, సో దీయతుత్యత్థో. ఏవం రుక్ఖంపరిత్యాదిపి.
౧౦. అనునాతి
లక్ఖణాదీసు దుతియా. రుక్ఖమను విజ్జోతతే, సచ్చకిరియ+మను వస్సి, హేతు చ లక్ఖణం భవతి, సాధు దేవదత్తో మాతర+మను, రుక్ఖం రుక్ఖ+మను విజ్జోతతే, యదేత్థ మంఅను సియా.
౧౧. సహత్థే
సహత్థే అనునా యుత్తమ్హా దుతియా. పబ్బత+మను తిట్ఠతి, పబ్బతేన సహ త్యత్థో.
౧౨. హీనే
హీనత్థే అనునా యుత్తమ్హా దుతియా. అనుసారిపుత్తం పఞ్ఞవన్తో భిక్ఖూ, సారిపుత్తతో పఞ్ఞాయ హీనాత్యత్థో.
౧౩. ఉపేన
హీనత్థే ఉపేన యుత్తమ్హా దుతియా. ఉపసారిపుత్తం పఞ్ఞవన్తో.
౧౬. కత్తుకరణేసు తతియా
కత్తరి కరణే చ కారకే తతియా హోతి. జినేన దేసితో ధమ్మో, బుద్ధేన జితో మారో, అహినా దట్ఠో నరో. యత్థ కారణకారణమ్పి కారణవసేన వుచ్చతి, తత్థాపి తతియా, చోరేహి గామో దడ్ఢో, తిణేహి భత్తం సిద్ధం, సద్ధేహి కారితా విహారా.
అత్తపధానో కిరియం, యో నిబ్బత్తేతి కారకో;
అపయుత్తో పయుత్తో వా, స కత్తాతి పవుచ్చతి.
కరణే-తం పన దువిధం అజ్ఝత్తికబాహిరవసేన, యథా హత్థేన కమ్మం కరోతి, చక్ఖునా రూపం పస్సతి, మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయతి. దత్తేన విహయో లునాతి, అగ్గినా కుటిం ఝాపేతి.
బాహిరఞ్చ తథా+జ్ఝత్తం, కరణం దువిధం యథా;
వీహిం లునాతి దత్తేన, నేత్తేన చన్ద+మిక్ఖతే.
పకతియా అభిరూపో, గోత్తేన గోతమో ఇచ్చాది భూధాతుస్స సమ్భవా కరణే తతియా. తథా సారిపుత్తోతి నామేన విస్సుతో, జాతియా ఖత్తియో బుద్ధో, జాతియా సత్తవస్సికో, సిప్పేన నళకారో సో, ఏకూనతింసో వయసా, ఏవం సమేన ధావతి, విసమేన ధావతి, ద్విదోణేన ధఞ్ఞం కిణాతి.
౧౭. సహత్థేన
సహత్థేన యోగే తతియా సియా. తతియాపి ఛట్ఠీవ అప్పధానే ఏవ భవతి. పుత్తేన సహా+గతో, పుత్తేన సద్ధిం ఆగతో, వితక్కేన సహ వత్తతి, పుత్తేన సహ థూలో, నిసీది భగవా సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేన, సహస్సేన సమం మితా, సబ్బేహి మే పియేహి మనాపేహి నానాభావో.
౧౮. లక్ఖణే
లక్ఖణే వత్తమానతో తతియా. భిన్నేన సీసేన పగ్ఘరన్తేన లోహితేన పటీవిస్సకే ఉజ్ఝాపేసి, ఊనపఞ్చబన్ధనేన పత్తేన అఞ్ఞం నవం పత్తం చేతాపేయ్య, తిదణ్డకేన పరిబ్బాజక+మద్దక్ఖి, అక్ఖినా కాణో, హత్థేన కుణీ, పాదేన ఖఞ్జో, పిట్ఠియా ఖుజ్జో. తేన హి వికలఙ్గేన వికలఙ్గినో వికారో లక్ఖియతే.
౧౯. హేతుమ్హి
వాసాదిలక్ఖణక్రియాయ హేతుతో తతియా. అన్నేన వసతి, విజ్జాయ వసతి, న జచ్చా వసలో హోతి, కమ్మునా వసలో హోతి, దానేన భోగవా, ఆచారేన కులం, తేన పాణి కామదదో.
౨౦. పఞ్చమీ+ణే వా
ఇణే హేతుమ్హి పఞ్చమీ వా. సతస్మా బద్ధో, సతేన వా.
౨౧. గుణే
పరఙ్గభూతే హేతుమ్హి పఞ్చమీ హోతి వా. జళత్తా బద్ధో, జళత్తేనవా, పఞ్ఞాయ ముత్తో, హుత్వా అభావతో అనిచ్చా, సఙ్ఖారనిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధో. బహులంవిధానా సత్తమ్యత్థేహిపి, తేన సమయేన, కాలేన ధమ్మసాకచ్ఛా, పురత్థిమేన ధతరట్ఠో, దక్ఖిణేన విరూళ్హకో, ఉత్తరేన కపిలవత్థు, యేన భగవా, తేనుపసఙ్కమి, సో వో మమ+చ్చయేన సత్థాతి. మాసేన భుఞ్జతి, ఏకాహేనేవ బారాణసిం పావిసి, నవహి మాసేహి విహారం కారాపేసి, కహాపణేన ఊనో, ధనేన వికలో, అసినా కలహో, ఆచారేన నిపుణో, గుళేన మిస్సకం, వాచాయ సఖిలో, మణినా అత్థో, ధనేన అత్థో, యోజనేన గచ్ఛతి ఇచ్చాది హేతుమ్హి కరణే వా తతియా. అత్తనావ అత్తానం సమ్మన్నతీతి పచ్చత్తే బహులంవిధానా కత్తరి తతియా. ఏవం తిలేహి ఖేత్తే వపతీతి కమ్మత్థే, సుముత్తా మయం తేన మహాసమణేనాతి పఞ్చమ్యత్థే చ.
౨౪. చతుత్థీ సమ్పదానే
అచేతనం సచేతనం వా పటిగ్గాహకభావేనా+పేక్ఖితం, తం సమ్పదానం, తఞ్చ దా-దానేతి ధాతుతో బ్యప్పేన యుత్తమేవ, తత్థ చతుత్థీ హోతి. తఞ్చ దీయమానస్స వత్థునో అనివారణ+జ్ఝేసనా+నుమతితో తివిధో, యథా బుద్ధస్స పుప్ఫం దేతి, బోధిరుక్ఖస్స జలం దేతి, యాచకస్స ధనం దేతి, భిక్ఖూనం దానం దేతి.
అనిరాకరణా+రాధ-న+బ్భనుఞ్ఞవసేన హి;
సమ్పదానం తిధా వుత్తం, రుక్ఖ+యాచక+భిక్ఖవో.
ఆధారవివక్ఖాయం సత్తమీపి, సఙ్ఘే గోతమి దేహి, సఙ్ఘే దిన్నే అహఞ్చేవ పూజితో భవిస్సామి, యా పలాలమయం మాలం, నారీ దత్వాన చేతియేతి.
౨౫. తాదత్థ్యే
తాదత్థ్యే చతుత్థీ సియా. తదత్థస్స భావే, తాదత్థ్యం, తస్మిం తదత్థభావే జోతనీయేవ చతుత్థీ సియా. తదత్థస్స భావోతి నిమిత్తనిమిత్తీసమ్బన్ధే ఛట్ఠీ, తస్మా ఛట్ఠాపవాదో+యం. సమేపి నిమిత్తనిమిత్తీనం సమ్బన్ధే నిమిత్తభూతయూపతోవ చతుత్థీ, నో నిమిత్తీభూతదారుతో. యూపాయ దారు, పాకాయ వజతి, బుద్ధస్సత్థాయ జీవితం పరిచ్చజామి, నేవ దవాయ, న మదాయ, ఊనస్స పారిపూరియా, అత్థాయ హితాయ సుఖాయ సంవత్తతి, లోకానుకమ్పాయ, ఫాసు విహారాయ.
ఇచ్చాయం కచ్చాయనే ఉపరి వక్ఖమానస్స చతుత్థీతి సాధితత్తా ఇధ ఛట్ఠీతి దీపనత్థం వుచ్చతే –
కస్స సాదు నరుచ్చతి, మా అయస్మన్తానమ్పి సఙ్ఘభేదో రుచ్చిత్థ, ఖమతి సఙ్ఘస్స, భత్త+మస్స నచ్ఛాదేతీతి ఛట్ఠీ సమ్బన్ధవచనిచ్ఛాయం, న చే+వం విరోధో సియా, సదిసరూపత్తా, ఏవంవిధేసు చ సమ్బన్ధస్స సద్దికానుమతత్తా. తథా హి భాగవుత్తియా ‘‘ఉపపదవిభత్తి ఛట్ఠియా+పవాదా’’తి వుత్తం, సద్దన్తరే విహితా విభత్తి ఉపపదవిభత్తి.
కస్స వా త్వం ధమ్మం రోచేసీతి అత్థమత్తే పఠమా, కస్స వా తుయ్హన్తి అవత్వా కస్స వా త్వం ధమ్మం రోచేసీతి అత్థమత్తే పఠమావసేన బ్యభిచారదస్సనా. ఏవ+మఞ్ఞాపి విఞ్ఞేయ్యా, పరతోపి యథాగమం.
రఞ్ఞో సతం ధారేతి రఞ్ఞో ఛత్తం ధారేతీతి సమ్బన్ధే ఛట్ఠీవ. సిలాఘ=కథనే, ఏవం రఞ్ఞో సిలాఘతే ఇచ్చాది, థుతిం కరోతీత్యత్థో. హను=అపనయనే, రఞ్ఞో హనుతే, వఞ్చేతీత్యత్థో. ఉపతిట్ఠేయ్య సక్యపుత్తానం వడ్ఢకీ, ఉపగచ్ఛేయ్యాత్యత్థో. సప=అక్కోసే, మయ్హం సపతే, సచ్చం కురుతేత్యత్థో. ధర=ధారణే, సువణ్ణం తే ధారయతే, ఇణం తే ధారయతి, అస్స రఞ్ఞో నాగం ధారయామ. పిహ=ఇచ్ఛాయం, దేవాపి తస్స పిహయన్తి తాదినో, తేసం పిహయన్తి సమ్బుద్ధానం సతీమతం, పిహయన్తి=పత్థేన్తి. తస్స కుజ్ఝ మహావీర, యది+హం తస్స పకుప్పేయ్యం, దుభయతి దిసానం మేఘో, యో మిత్తానం న దూభతి, యో అప్పదుట్ఠస్స నరస్స దుస్సతి. ఇస్స=ఇస్సాయం, తిత్థియా ఇస్సయన్తి సమణానం. ఉసూయ=దోసావికరణే, దుజ్జనా గుణవన్తానం ఉస్సూయన్తి, కా ఉసుయా విజానతం. ఇధ+సిధ+రాధ+సాధ=సంసిద్ధియం, ఆరాధో మే రఞ్ఞో, రఞ్ఞో భాగ్య+మారజ్ఝతి, క్యా+హం అయ్యానం అపరజ్ఝామి, ఆయస్మతో ఉపాలిత్థేరస్స ఉపసమ్పదాపేక్ఖో ఉపతిస్సో. భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం, ఆసుణన్తి బుద్ధస్స భిక్ఖూ, తస్స భిక్ఖునో జనోఅనుగిణాతి, పతిగిణాతి, సాధుకారదానాదినా తం ఉస్సహతీత్యత్థో. ఆరోచయామి వో భిక్ఖవే, పటివేదయామి వో, ఆమన్తయామి తే మహారాజ, ధమ్మం తే దేసిస్సామి, దేసేతు భన్తే భగవా ధమ్మం భిక్ఖూనం, యథా నో భగవా బ్యాకరేయ్య, నిరుత్తిం తే పవక్ఖామి, అలం మే రజ్జం, అలం భిక్ఖు పత్తస్స, అలం మల్లో మల్లస్స, అరహతి మల్లో మల్లస్స, అలం తే ఇధ వాసేన, కిం మే ఏకేన తిణ్ణేనాతి సబ్బత్థ సమ్బన్ధే ఛట్ఠీ.
ఏవం ఆయు భోతో హోతు, చిరం జీవితం, భద్దం, కల్యాణం, అత్థం, పయోజనం, కుసలం, అనామయం, హితం, పత్థం, సుఖం, సాతం, భోతో హోతు, సాధు సమ్ముతి మే తస్స, పుత్తస్సా+వికరేయ్య గుయ్హ+మత్థం, తస్స మే సక్కో పాతురహోసి, తస్స పహిణేయ్య, భిక్ఖూనం దూతం పాహేసి, కప్పతి సమణానం ఆయోగో, ఏకస్స ద్విన్నం తిణ్ణం వా పహోతి, ఉపమం తే కరిస్సామి, అఞ్జలింతే పగ్గణ్హామి, తస్స ఫాసు, లోకస్స+త్థో, నమో తే పురిసాజఞ్ఞ, సోత్థి తస్స, సమత్థో మల్లో మల్లస్స, తస్స హితం, తస్స సుఖం, స్వాగతం తే మహారాజాతి సబ్బత్థ సమ్బన్ధే ఛట్ఠీ.
౨౬. పఞ్చమ్య+వధిస్మా
పదత్థావధిస్మా పఞ్చమీవిభత్తి హోతి.
సమేప్య+పగమే ద్విన్నం, పుబ్బరూపా య+దచ్చుతం;
వుచ్చతే త+దపాదానం, తం చలాచలతో ద్విధా;
యథా+స్సా ధావతా పోసో, పతో, రుక్ఖాఫలన్తి చ.
తత్థ చలావధి ధావతా అస్సా పురిసో పతతి, అచలావధి పబ్బతా ఓతరన్తి వనచారకాతి.
తఞ్చ అవధి విసయక్రియావిసేసస్స నిద్దిట్ఠత్తా నిద్దిట్ఠవిసయం, యత్థ అప అపగమనక్రియం ఉపాత్తం=అజ్ఝాహటం విసయం కత్వా పవత్తతి, తం ఉపాత్తం. యం కేనచి గుణేన ఉక్కంసియతి, తం అనుమేయ్యం. యథా గామా అపేన్తి మునయో, నగరా నిగ్గతో రాజా, పాపా చిత్తం నివారేన్తి. వలాహకా విజ్జోతతే, కుసులతో పచతీతి. ఏత్థ చ వళాహకా నిక్ఖమ్మ, కుసులతో అపనేత్వాతి చ పుబ్బక్రియా అజ్ఝాహరీయతి. మథురా పాటలిపుత్తకేహి అభిరూపాతి అనుమీయతి. వుత్తఞ్హి –
నిద్దిట్ఠవిసయం కిఞ్చి, ఉపాత్తవిసయం తథా;
అనుమేయ్యవిసయఞ్చేతి, తిధా+హు అవధిం బుధాతి.
భయహేతుమ్హి-చోరా భయం జాయతి, తణ్హాయ జాయతి భయం, పాపతో ఉత్తసతి, నత్థి సోకో కుతో భయం. అక్ఖాతరి-ఉపజ్ఝాయా సిక్ఖం గణ్హాతి, ఆచరియమ్హా అధీతో సుణాతి వా. బుద్ధస్మా పరాజేన్తి అఞ్ఞతిత్థియా, పరాజితా భవన్తీత్యత్థో. హిమవతా పభవతి గఙ్గా, అచిరవతియా పభవన్తి కున్నదియో. ఉరస్మా జాతో పుత్తో, కమ్మతో జాతం ఇన్ద్రియం, ఉపజ్ఝాయా అన్తరధాయతి సిస్సో, మాతాపితూహి అన్తరధారయతి పుత్తో, నిలీయతీత్యత్థో. దూరత్థయోగేకీవదూరో ఇతో నళకారగామో, తతో హవే దూరతరం వదన్తి, గామతో నాతిదూరే, ఆరకా తే మోఘపురిసా ఇమస్మా ధమ్మవినయా, ఆరకా తేహి భగవా దూరతోవ నమస్సన్తి, అద్దస దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం. అన్తికత్థయోగే-అన్తికం గామా, ఆసన్నం గామా, సమీపం గామా. పరిమాణే-ఇతో మథురాయ చతూసు యోజనేసు సంకస్సం, రాజగహతో పఞ్చచత్తాలీసయోజనమత్థకే సావత్థి. కాలపరిమాణే-ఇతో ఏకనవుతికప్పమత్థకే, ఇతో వస్ససతసహస్సస్స అచ్చయేన బుద్ధో లోకే ఉప్పజ్జిస్సతి. పాసాదా సంకమేయ్య, పాసాదం అభిరుహిత్వా సంకమేయ్యాతి అత్థో, తథా హత్థిక్ఖన్ధా సంకమేయ్య, అభిధమ్మా పుచ్ఛన్తి, అభిధమ్మం సుత్వాతి అత్థో, ఆసనా వుట్ఠహేయ్య. దిసత్థవాచీహి యోగే-ఇతో సా పురిమా దిసా, ఇతో సా దక్ఖిణా దిసా, అవీచితో యావ భవగ్గం, ఉద్ధం పాదతలా, అధో కేసమత్థకా. విభజనే-యతో పణీతతరో వా విసిట్ఠతరో వా నత్థి, అత్తదన్తో తతో వరం, కిఞ్చాపి దానతో సీలం వరం, తతో మయా బహుతరం సుతం, సీలమేవ సుతా సేయ్యో. ఆరతిప్పయోగే-ఆరతి విరతి పాపా, పాణాతిపాతా వేరమణి, అదిన్నాదానా పటివిరతో, అప్పటివిరతా ముసావాదా. సుద్ధత్థయోగే-లోభనీయేహి ధమ్మేహి సుద్ధో, మాతుతో చ పితుతో చ సుద్ధో అనుపక్కుట్ఠో. పమోచనత్థయోగే-పరిముత్తో దుక్ఖస్మాతి వదామి, ముత్తో+స్మి మారబన్ధనా, న తే ముచ్చన్తి మచ్చునా, ముత్తో+హం+సబ్బపాసేహి. వివేచనే-వివిచ్చేవ కామేహి, వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి. పమాణత్థే-ఆయామతో చ విత్థారతో చ యోజనం, గమ్భీరతో చ పుథులతో చ యోజనం చన్దభాగాయ పరిమాణం, పరిక్ఖేపతో నవయోజనసతపరిమాణో మజ్ఝిమదేసో. పుబ్బాదియోగే-పుబ్బేవ మే భిక్ఖవే సమ్బోధా, ఇతో పుబ్బే నాహోసి, తతో పరం పచ్చన్తిమా జనపదా, తతో అపరేన సమయేన. పఞ్హే-కుతో+సి త్వం, కుతో భవం, పాటలిపుత్తతో. కిచ్ఛా లద్ధన్తి గుణే పఞ్చమీ, కిచ్ఛేన మే అధిగతన్తి హేతుమ్హి కరణే వా తతియా, ఏవం థోకా ముత్తో, థోకేన ముత్తోతి.
కథం ‘‘థోకం చలతీ’’తి, క్రియావిసేసనే కమ్మని దుతియా, థోకం చలనం కరోతీత్యత్థో, థోకన్తి చలనక్రియాయ విసేసనత్తా క్రియావిసేసనం.
క్రియావిసేసనం నామ, కమ్మత్తే+కత్తసణ్ఠితా;
న్యాయసిద్ధం యతో తస్మా, తదత్థం న విసుం విధి.
న్యాయసిద్ధంవ=చలనన్తి యస్మా భావే అనో, తస్మా భావస్సే+కత్తా ఏకవచనన్తి ఞాయా ఏకత్తఞ్చ, భావే అనత్తా నపుంసకత్తఞ్చ, కరోతిక్రియాయ సమ్బన్ధేన కమ్మత్తఞ్చ సిజ్ఝతీతి. కర+భూధాతవో చ –
కారియరూపాభిధాత్వత్థా, సబ్బే సత్తాయ యుజ్జరే;
తతో క్రియా చ భావో చ, సామఞ్ఞం తేసు గమ్యతే –
తి వుత్తత్తా యుజ్జన్తి.
థోకత్థే-థోకా ముచ్చతి. సబ్బత్థ సవిసయే పఞ్చమీ. ఏత్థ ‘‘వివక్ఖా లోకికా సా చ, న సక్కా అనివత్తితుం’’తి వుత్తత్తా అనిట్ఠప్పసఙ్గో న సియా. మరియాదాయం-ఆపబ్బతా ఖేత్తం. అభివిధిమ్హి-ఆబ్రహ్మలోకా సద్దో అబ్భుగ్గచ్ఛతి, పబ్బతం వజ్జేత్వా, బ్రహ్మలోకమ్హి బ్యాపేత్వాతి చ అత్థో. ఏత్థ వజ్జమానసీమా మరియాదా, గయ్హమానసీమా అభివిధి.
౨౭. అపపరీహి వజ్జనే
వజ్జనే వత్తమానేహీ అపపరీహి యోగే పఞ్చమీ హోతి. అపసాలాయ ఆయన్తి వాణిజా, పరిసాలాయ ఆయన్తి వాణిజా, సాలం వజ్జేత్వాతి అత్థో.
౨౮. పటినిధిపతిదానేసు పతినా
పటినిధిమ్హి పతిదానే చ వత్తమానేన పతినా యోగే నామస్మా పఞ్చమీ హోతి. బుద్ధస్మా పతి సారిపుత్తో, ఘత+మస్స తేలస్మా పతి దదాతి.
౨౯. రితే దుతియా చ
రితేసద్దయోగే నామస్మా దుతియా హోతి పఞ్చమీ చ. రితే సద్ధమ్మా, రితే సద్ధమ్మం.
౩౦. వినా+ఞ్ఞత్ర తతియా చ
వినా+ఞ్ఞత్రయోగే నామస్మా తతియా దుతియా పఞ్చమీ చ. వినా వాతేన, వినా వాతం, వినా వాతస్మా. అఞ్ఞత్ర ఏకేన పిణ్డపాతనీహారకేన, అఞ్ఞత్ర ధమ్మం, అఞ్ఞత్ర ధమ్మా.
౩౧. పుథనానాహి
ఏతేహి యోగే తతియా హోతి పఞ్చమీ చ. భిన్నయోగకరణం దుతియానివత్తనత్థం. పుథగేవ జనేన, పుథగేవ జనస్మా, జనేన నానా, జనస్మా నానా.
౩౯. ఛట్ఠీ సమ్బన్ధే
సమ్బన్ధే ఛట్ఠీ హోతి. రఞ్ఞో పురిసోతి వుత్తే యస్మా రాజా దదాతి, పురిసో గణ్హాతి, తస్మా రాజపురిసోతి విఞ్ఞాయతి. ఏవమేవ యో యస్స ఆయత్తో సేవకాదిభావేన భణ్డభావేన వా సమీప+సమూహా+వయవ+వికార+కారియ+అవత్థా+జాతి+గుణ+క్రియాదివసేన వా, ఠానీవసేన వా, ఆగమీవసేన వా, సో తివిధోపి అత్థో సమ్బన్ధో నామ. వుత్తఞ్హి –
క్రియాకారకసఞ్జాతో, అస్సే+దంభావహేతుకో;
సమ్బన్ధో నామ సో అత్థో, తత్థ ఛట్ఠీ విధీయతే.
పారతన్త్యఞ్హి సమ్బన్ధో, తత్థ ఛట్ఠీ భవే తితో;
ఉపాధి+ఠాన్యా+గమితో, న విసేస్సాదితో తితోతి.
ఉపాధిసఙ్ఖాతవిసేసనతో తావ-రఞ్ఞో పురిసో. ఏత్థ చ బ్రాహ్మణాదిసామితో నివత్తేతీతి రాజా విసేసనం, పురిసో తేన విసేసియతీతి విసేస్సో. భణ్డసమ్బన్ధతో-పహుతం మే ధనం సక్క, ఏకస్స పటివీసో, భిక్ఖుస్స పత్తచీవరం. సమీపతో-అమ్బవనస్స అవిదూరే, నిబ్బానస్సేవ సన్తికే. సమూహే-సువణ్ణస్స రాసి, భిక్ఖూనం సమూహో. అవయవే-మనుస్సస్సేవ తే సీసం, రుక్ఖస్స సాఖా. వికారే-సువణ్ణస్స వికతి, భట్ఠధఞ్ఞానం సత్తు. కారియే-యవస్స అఙ్కురో, మేఘస్స సద్దో, పుత్తాపి తస్స బహవో, కమ్మానం ఫలం విపాకో. అవత్థాయం-ఖన్ధానం పాతుభావో, జరా, భేదో వా. జాతియం-మనుస్సస్స భావో, మనుస్సానం జాతి. గుణే-సువణ్ణస్స వణ్ణో, వణ్ణో న ఖీయేథ తథాగతస్స బుద్ధస్స గుణఘోసో, పుప్ఫానం గన్ధో, ఫలానం రసో, చిత్తస్స ఫుసనా, సిప్పికానం సతం నత్థి, తిలానం ముట్ఠి, తేసం సమాయోగో, సన్ధినో విమోక్ఖో, తథాగతస్స పఞ్ఞాపారమిం ఆరబ్భ, సుఖం తే, దుక్ఖం తే, చేతసో పరివితక్కో ఉదపాది, పఞ్ఞాయ పటుభావో, రూపస్స లహుతా, ముదుతా వా, ఉపచయో వా. క్రియాసమ్బన్ధే-పాదస్స ఉక్ఖేపనం, అవక్ఖేపనం వా, హత్థస్స సమిఞ్జనం, దానం, పసారణం, ధాతూనం గమనం, ఠానం, నిసజ్జా, సయనం వా, తథాగతస్స నామగోత్తాది, తస్స కారణం, తస్స మాతాపితరో, తస్స పురతో పాతురహోసి, నగరస్స దక్ఖిణతో, వస్సానం తతియే మాసే, న తస్స ఉపమా, కువేరస్స బలి ఇచ్చాది. అపి చ –
గావస్స జాతి, ధవలో, గతి, సిఙ్గం, నామన్తి+ధ;
దబ్బస్సాపి చ జాత్యాది, విసేస్సా హోన్తి కామతో.
గోత్తఞ్చ సబలోదిస్స, పాక+మన్నస్స సుక్కతా;
పటస్స, సిఙ్గంమేణ్డస్స, నా+ఞ్ఞేసంతి విసేస్సతే.
ఠానితో-యువణ్ణాన+మేఓ లుత్తా. ఆగమితో-సుఞ సస్స. సామియోగే-దేవాన+మిన్దో, మిగానం రాజా. రుజాదియోగే-దేవదత్తస్స రుజతి, తస్స రోగో ఉప్పజ్జి, మహాసేనాపతీనం ఉజ్ఝాపేతబ్బం, రజకస్స వత్థం దదాతి, ముసావాదస్స ఓత్తప్పం ఇచ్చాది. యజస్స యోగే-పుప్ఫస్స బుద్ధస్స యజతి, పుప్ఫేనాత్యత్థో. ఏవం ఘతస్స అగ్గిం జుహతి. సుహితత్థే-పత్తం ఓదనస్స పూరేత్వా, పూరం నానాపకారస్స అసుచినో, పూరం హిరఞ్ఞసువణ్ణస్స, పూరతి బాలో పాపస్స. కితకప్పయోగే-బహులంవిధానా ఛట్ఠీ, రఞ్ఞో సమ్మతో, పూజితో, సక్కతో, అపచితో, మానితో వా, అమతం తేసం భిక్ఖవే అపరిభుత్తం, యేసం కాయగతా సతి అపరిభుత్తా, సాధుసమ్మతో బహుజనస్స, సుప్పటివిద్ధా బుద్ధానం ధమ్మధాతు, ధమ్మస్స గుత్తో మేధావీ. కమ్మత్థే-తస్స భవన్తి వత్తారో, సహసా కమ్మస్స కత్తారో, అమతస్స దాతా, భిన్నానం సన్ధాతా, సహితానం అనుప్పదాతా, బోధేతా పజాయ, కమ్మస్స కారకో నత్థి, విపాకస్స చ వేదకో, అవిసంవాదకో లోకస్స, చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ పసాదో. సరతి+చ్ఛాయోగే-మాతు సరతి, న తేసం కోచి సరతి, సత్తానం కమ్మపచ్చయా, పుత్తస్స ఇచ్ఛతి. కరోతిస్స (యోగే) – ఉదకస్స పతికురుతే, కణ్డస్స పతికురుతే, అభిసఙ్ఖరోతీత్యత్థో. పఞ్చమియత్థే పరిహానిభయత్థయోగేపి ఛట్ఠీ, అస్సవనతాయ ధమ్మస్స పరియాయన్తి, కిన్ను ఖో అహం తస్స సుఖస్స భాయామి, సబ్బే తసన్తి దణ్డస్స, సబ్బే భాయన్తి మచ్చునో, భీతో చతున్నం ఆసీవిసానం ఘోరవిసానం ఇచ్చాది.
౪౦. తుల్యత్థేన వా తతియా
తుల్యత్థేన యోగే వా ఛట్ఠీ హోతి తతియా చ. పితు తుల్యో, పితరా వా, మాతు తుల్యో, మాతరా వా.
౩౨. సత్తమ్యా+ధారే
కత్తుకమ్మట్ఠానం నిసజ్జ+పచనాదిక్రియానం యో ఆధారో, తం ఆధారకారకం నామ. కథం కటే నిసీదతి దేవదత్తో, థాలియం ఓదనం పచతి, దేవదత్త+తణ్డులానం కత్తు+కమ్మానం ధారణతో తదట్ఠఆసన+పచనక్రియం కట+థాలియో ధారేన్తి నామ, తస్మిం సత్తమీవిభత్తి హోతి.
సో బ్యాపికో, ఓపసిలేసికో, వేసయికో, సామీపికోతి చతుబ్బిధో. తత్థ యో ఆధేయ్యస్స నిస్సేసాధారభూతో, సో బ్యాపికో, యథా తిలేసు తేలం అత్థి, ఖీరేసు జలం, దధిమ్హి సప్పి. పచ్చేకసిద్ధానం భావానం యం ఆధేయ్యభావేన ఉపసిలేసనం అల్లీయనం అత్థి, సో ఓపసిలేసికో. యథా ఆసనే నిసిన్నో సఙ్ఘో, థాలియం ఓదనం పచతి, ఘటే ఉదక+మత్థి, దూరే ఠితో, సమీపే ఠితో. యత్థ సమీపే సమీపీవోహారం కత్వా తదాయత్తతాదీపనత్థం ఆధారభావో ఉపచరీయతి, తం సామీపికం, యథా గఙ్గాయం ఘోసో, గఙ్గాయ సమీపే వజోత్యత్థో. సావత్థియం విహరతి జేతవనే. యత్థ అఞ్ఞథాభావవసేన దేసన్తరావచ్ఛేదవసేన వా ఆధారపరికప్పో, సో వేసయితో. యథా ఆకాసే సకుణా చరన్తి, భూమియం మనుస్సా, జలే మచ్ఛా, పాసాదేసు పతితో, పాపస్మిం రమతీ మనో, పసన్నో బుద్ధసాసనే, పఞ్ఞాయ సాధు, వినయే నిపుణో, మాతరి సాధు, పితరి నిపుణో.
కిరియా కత్తు+కమ్మట్ఠా, ఆధారీయతి యేన సో;
ఆధారో చతుధా వుత్తో, బ్యాపకాదిప్పభేదతో.
బ్యాపకో తిలఖీరాది, కటో ఓపసిలేసికో;
సామీపికో తు గఙ్గాది, ఆకాసో విసయో మతో.
౩౩. నిమిత్తే
నిమిత్తత్థే సత్తమీ హోతి. అజినమ్హి హఞ్ఞతే దీపి, కుఞ్జరో దన్తేసు హఞ్ఞతే, అణుమత్తేసు వజ్జేసు భయదస్సావీ, సమ్పజానముసావాదే పాచిత్తియం. సబ్బత్థ నిమిత్యత్థో.