సఙ్ఖ్యాకణ్డ

అథ సఙ్ఖ్యాసద్దా వుచ్చన్తే. ఏకాదయో అట్ఠారసన్తా సఙ్ఖ్యేయ్యవచనా. వీసతిఆదయో ‘‘భిక్ఖూనం వీసతీ’’తిఆదీసు సఙ్ఖ్యావచనా, ‘‘వీసతి భిక్ఖవో’’తిఆదీసు సఙ్ఖ్యేయ్యవచనా. ఏకసద్దో సబ్బాదీసు వుత్తోవ. ద్వాదయో అట్ఠారసన్తా బహువచనన్థావ.

౨౧౯. యోమ్హి ద్విన్నం దువే+ద్వే

యోమ్హి ద్విస్స సవిభత్తిస్స దువే+ద్వే హోన్తి పచ్చేకం. దువే ద్వే, దువే ద్వే, ద్వీహి ద్వీభి.

౨౨౦. దువిన్నం నంమ్హి వా

నంమ్హి ద్విస్స సవిభత్తిస్స దువిన్నం హోతి వా. దువిన్నం, అఞ్ఞత్ర –

౪౭. నంమ్హి నుక ద్వాదీనం సత్తరసన్నం

ద్వాదీనం సత్తరసన్నం సఙ్ఖ్యానం నుక హోతి నంమ్హి విభత్తిమ్హి. ఉకారో ఉచ్చారణత్థో, కకారో అన్తావయవత్థో. ఏత్థ నాగమో విభత్తిస్స ఆద్యావయవో చే, ‘‘ఆగమా తగ్గుణీభూతా తగ్గహణేన గయ్హన్తే’’తి ఞాయా నాగమోపి తంగహణేన గయ్హతీతి ‘‘సునంహిసూ’’తి దీఘప్పసఙ్గే పకతియా అన్తావయవభూతే సరన్తతా నత్థీతి న దీఘో. ద్విన్నం, ద్వీసు.

౨౦౭. పుమే తయో+చత్తారో

యోమ్హి సవిభత్తీనం తి+చతున్నం తయో+చత్తారో హోన్తి యథాక్కమం పుల్లిఙ్గే. తయో, తయో, తీహి తీభి.

౪౯. ణ్ణం+ణ్ణన్నం తితో ఝా

ఝసఞ్ఞితో తితో నంవచనస్స ణ్ణం+ణ్ణన్నం హోన్తి. తిణ్ణం తిణ్ణన్నం, తీసు.

ఇత్థియం –

౨౦౫. తిస్సో చతస్సో యోమ్హి సవిభత్తీనం

విభత్తిసహితానం తిచతున్నం యోమ్హి తిస్సో+చతస్సో హోన్తి ఇత్థియం యథాక్కమం. తిస్సో, తిస్సో, తీహి తీభి.

౨౦౪. నంమ్హి తిచతున్న+మిత్థియం తిస్స+చతస్సా

నంమ్హి తిచతున్నం తిస్స+చతస్సా హోన్తి+త్థియం యథాక్కమం. నంమ్హీతి చతుత్థీఛట్ఠీనం సామఞ్ఞవచనం, నో చే నంసూతి వదతి, యథాక్కమంతి సద్దద్వయాపేక్ఖం. ఏవ+మీదిస+మఞ్ఞమ్పి. తిస్సన్నం తీసు.

౨౦౬. తీణి+చత్తారి నపుంసకే

యోమ్హి సవిభత్తీనం తిచతున్నం యథాక్కమం తీణి+చత్తారి హోన్తి నపుంసకే. తీణి, తీణి, తీహి ఇచ్చాది పుల్లిఙ్గేవ.

చతు యో,

౨౦౮. చతురో వా చతుస్స

చతుస్స సవిభత్తిస్స యోమ్హి చతురో హోతి వా పుల్లిఙ్గే. చతురో చత్తారో. కథం ‘‘చతురో నిమిత్తే నాద్దసాసి’’న్తి, లిఙ్గవిపల్లాసేన సిద్ధం, చత్తారి నిమిత్తానీతి అత్థో. విపల్లాసో తివిధో లిఙ్గవిపల్లాసో వచనవిపల్లాసో విభత్తివిపల్లాసోతి. చతూహి చతూభి. చతున్నం, చతూసు.

ఇత్థియం చతస్సో. చతస్సో. చతూహి చతూభి. చతస్సన్నం. చతస్సన్నం. చతూసు.

నపుంసకే చత్తారి. చత్తారి. చతూహి చతూభి. ఇచ్చాది పుమేవ.

౧౬౯. ట పఞ్చాదీహి చుద్దసహి

‘‘సుత్తే లిఙ్గవచనమత్త’’న్తి ఞాయా ట-ఇతి వుత్తం. పఞ్చాదీహి చుద్దసహి సఙ్ఖ్యాహి యోనం ట హోతి. పఞ్చ. పఞ్చ. యోనం టా+టేనివత్థనత్థం ట-విధానం.

౯౦. పఞ్చాదీనం చుద్దసన్న+మ

పఞ్చాదీనం చుద్దసన్నం సునంహిస్వ హోతి. ఏత్త+దీఘాపవాదో+యం. అపవాదతి బాధేతీతి అపవాదో. తస్మా ‘‘పకప్యాపవాదవిసయముస్సగ్గా అభినివిసన్తే’’తి ఞాయా ‘‘సుహిస్వ+స్సే’’ ‘‘సునంహిసు’’తి చ ఉస్సగ్గా ‘‘పఞ్చాదీనం చుద్దసన్న+మ’’ ఇతి అపవాదవిసయం న పవిసన్తి, సామఞ్ఞత్తా. ఏవ+ముపరిపి ‘‘పఞ్చమియం పరస్స’’ ‘‘ఆదిస్సా’’తి. పఞ్చహి పఞ్చభి పఞ్చన్నం. పఞ్చన్నం. పఞ్చసు. ఏవం ఛాదయో అట్ఠారసన్తా.

‘‘చత్థే’’తి ఏకో చ దస చాతి చత్తసమాసే ‘‘అమాదీ’’తి ఏకేన అధికా దసాతి తతియాసమాసే వా కతే ‘‘ఏకత్థతాయ’’న్తి విభత్తిలోపో. ఏవ+ముపరి చ.

౩,౧౦౨. ఏకట్ఠాన+మా

ఏకఅట్ఠానం ఆ హోతి దసే పరే.

౩,౧౦౩. ర సంఖ్యాతో వా

సంఖ్యాతో పరస్స దసస్స ర హోతి విభాసా. స చ ‘‘పఞ్చమియం పరస్సా’’తి వత్తమానే ‘‘ఆదిస్సా’’తి దకారస్సేవ హోతి. ఏకారస ఏకాదస. ఏకారసహి ఏకాదసహి. ఏకారసన్నం ఏకాదసన్నం. ఏకారససు ఏకాదససు. ఏవ+మేకాదసఇచ్చాదిపి.

౩,౯౪. ఆ సంఖ్యాయా సతాదో నాఞ్ఞత్థే

సంఖ్యాయ+ముత్తరపదే ద్విస్సా హోతి అసతాదో నాఞ్ఞత్థే.

ఆవిట్ఠలిఙ్గత్తా సంఖ్యాయం ఉత్తరపదే సలిఙ్గేనేవ విసేసనం భవతి.

సుద్ధం మిస్సఞ్చ సంకిణ్ణం, ఉపసజ్జనమేవ చ;

ఆవిట్ఠ+మథ వా+బ్యత్తం, ఛధా లిఙ్గం వివంయతే.

ఏత్థ యథాక్కమం రుక్ఖో లతా పణ్ణంతి సుద్ధం. ఘటో ఘటీ, వజిరో వజిరం, వేదనా వేదనంతి మిస్సం. తటో తటీ తటంతి సంకిణ్ణం. సుక్కో పటో, సుక్కా పటి, సుక్కం వత్థంతి ఉపసజ్జనం. రాజా సరణం, గుణో పమాణంతి ఆవిట్ఠం. తువం అహం కతి పఞ్చాతి అబ్యత్తం. ఇతి లిఙ్గం వేదితబ్బం. ద్వాదస.

౩,౯౮. బా చత్తాలీసా దో

ద్విస్స బా వా హోతి చత్తాలీసా దో నాఞ్ఞత్థే. రాదే సే బారస.

౩,౯౫. తిస్సే

సంఖ్యాయ+ముత్తరపదే తిస్స ఏ హోత+సతాదో నా+ఞ్ఞత్థే.

౩,౧౦౪. ఛతీహి ళో చ

ఛతీహి పరస్స దసస్స ళో హోతి రో చ. తేళస తేరస.

౩,౧౦౦. చతుస్స చుచో దసే

చతుస్స చు+చో హోన్తి వా దసే పరే. ద్విత్తే చుద్దస చోద్దస చతుద్దస.

౩,౯౯. వీసతిదసేసు పఞ్చస్స పణ్ణ+పన్నా

వీసతి సేసు పరేసు పఞ్చస్స పణ్ణ+పన్నా హోన్తి యథాక్కమం. పన్నరస పఞ్చదస.

౩,౧౦౧. ఛస్స సో

ఛస్స సో-ఇచ్చ+య+మాదేసో హోతి సే పరే. సోళస సోరస. సత్తరస సత్తదస. ‘‘ఏకట్ఠాన+మా’’తి ఆ, అట్ఠారస అట్ఠాదస.

ఊనా చ సా వీసతి చాతి ‘‘విసేసన+మేకత్థేనే’’తి విసేసనసమాసే ‘‘ఇత్థియం భాసితపుమి+త్థీ పుమే+వేకత్థే’’తి పుమత్తే చ కతే ఏకేన ఊనా వీసతీతి తతియాసమాసే ఏకూనవీసతి.

వీసతిఆదయో ఆనవుతియా ఇత్థిలిఙ్గే+కవచనా. భో ఏకూనవీసతి. ఏకూనవీసతిం. ఏకూనవీసత్యా ఏకూనవీసతియా. ఏకూనవీసత్యం ఏకూనవీసతియం ఏకూనవీసత్యా ఏకూనవీసతియా. మతిసమం.

ఏవం వీసతి, ఏకవీసతి, ద్వావీసతి బావీసతి, తేవీసతి చతువీసతిప్పభుతయో. పణ్ణఆదేసే పణ్ణవీసతి పఞ్చవీసతి. ఏవం ఛబ్బీసతి, సత్తవీసతి, అట్ఠవీసతి.

ఏకేన ఊనా తింసతి తింసా వాతి ఏకూనతింసతి ఏకూనతింసా వా. కరణే ఏకూనతింసాయ. ఏకూనతింసాయ, ఏకూనతింసాయ, ఏకూనతింసాయ, ఏకూనతింసాయం. ఏవం తింసతిణింసావభుతయో. తింసాసద్దస్స పన సిలోపే ‘‘దీఘస్సో’’తి యోగవిభాగా రస్సో, తింస. నిగ్గహీతాగమో, తింసం. భోతింసే+చ్చాది పుమేవ.

చత్తాలీసాదీసుపి యథాసమ్భవం ఏవమేవ. ద్విత్తే ఏకత్తింసతి ఏకత్తింసా. రస్సద్విత్తే ద్వత్తింసతి ద్వత్తింస. ఏవం తేత్తింసతి తేత్తింసాదయో యావ ఏకూనచత్తాలీసతి ఏకూనచత్తాలీసా. చత్తాలీసాయ సిమ్హి చత్తారీసా చత్తాలీసా చత్తాలీసం, భో చత్తాలీసే+చ్చాది హోతి. ఏవం ఏకచత్తారీసా.

౩,౯౭. ద్వీస్సా చ

అసతాదో నాఞ్ఞత్థే చత్తాలీసాదో ద్విస్స ఏ వా హోతి ఆ చ. ద్వేచత్తాలీసా ద్వేచత్తాలీస ద్వేచత్తాలీసం, ఏవం ద్వాచత్తాలీస-ఇచ్చాది. ద్వేచత్తారీసా ద్వేచత్తారీస ద్వేచత్తారీసం, ఏవం ద్వాచత్తారీసా ద్వాచత్తారీస ఇచ్చాది. చత్తాలీసతి ఏకచత్తాలీసతి ద్వేచత్తాలీసతి ద్వాచత్తాలీసతి ఇచ్చాది ఏకూనవీసతిసమం.

౩,౯౮. చత్తాలీసాదో వా

అసతాదో నాఞ్ఞత్థే చత్తాలీసాదో తిస్సే హోతి వా. తేచత్తాలీసా తేచత్తాలీస తేచత్తాలీసం. భో తేచత్తాలీసే ఇచ్చాది హోతి. ఏవం తిచత్తాలీసా తేచత్తారీసా తిచత్తారీసా ఇచ్చాది, తేచత్తాలీసతి తిచత్తాలీసతి ఇచ్చాది పుబ్బేవ.

ఏవం చతుచత్తాలీసా పఞ్చచత్తాలీసా చతుచత్తాలీసతి పఞ్చచత్తాలీసతి ఇచ్చాది యావ ఏకూనపఞ్ఞాసా.

పఞ్ఞాసా పఞ్ఞాస పఞ్ఞాసం ఇచ్చాది హోతి. ఏవం ద్వేపఞ్ఞాసా ద్వాపఞ్ఞాసా ద్విపఞ్ఞాసా ద్వేపణ్ణాసా ద్వాపణ్ణాసా ద్విపణ్ణాసా. తేపఞ్ఞాసా తిపఞ్ఞాసా తిపఞ్ఞాసం తేపణ్ణాసా తిపణ్ణాసా. చతుపణ్ణాసా పఞ్చపణ్ణాసా ఇచ్చాది యావ ఏకూనసట్ఠి.

ఏవం సట్ఠి, ఏకసట్ఠి, ద్వేసట్ఠి ద్వాసట్ఠి ద్విసట్ఠి, తేసట్ఠి తిసట్ఠి, చతుసట్ఠి పఞ్చసట్ఠి ఇచ్చాది యావ ఏకూనసత్తతి.

సత్తతి, ఏకసత్తతి, ద్వేసత్తతి ద్వాసత్తతి ద్విసత్తతి, తేసత్తతి తిసత్తతి. ద్వేసత్తరి ద్వాసత్తరి ద్విసత్తరి, చతుసత్తతి, పఞ్చసత్తతి, చతుసత్తరి, పఞ్చసత్తరీతి యావ ఏకూనాసీతి.

అసీతి, ఏకాసీతి, ద్వాసీతి, యాగమే ద్వియాసీతి, తేఅసీతి తియాసీతి, చతురాసీతి, పఞ్చాసీతి ఇచ్చాది యావ ఏకూననవుతి.

నవుతి, ఏకనవుతి, ద్వేనవుతి ద్వానవుతి ద్వినవుతి, తేనవుతి తినవుతి, చతునవుతి, పఞ్చనవుతి ఇచ్చాది యావ ఏకూనసతం, ఏతం నపుంసకలిఙ్గ+మేకవచనన్తం.

సతం, భో సత సతా, సతం, సతం. సతేన, కరణే సతేన. సతస్స, సతా సతమ్హా సతస్మా, సతస్స, సతే సతమ్హి సతస్మిం. ఏవం ఏకసతతో పభుతి యావ సహస్సం.

కోటి పకోటి కోటిప్పకోటి అక్ఖోభిణియో ఇత్థిలిఙ్గే+కవచనన్తా. వగ్గభేదే తు సబ్బాసమ్పి సంఖ్యానం బహువచనోపి హోతేవ ‘‘ద్వేవీసతియో జినదన్తా’’ ‘‘తిస్సో వీసతియో దినఘటికా’’ ఇచ్చాది.

దసదసకం సతం నామ, దససతం సహస్సం నామ, దససహస్సం నహుతం, దసనహుతం లక్ఖం, సతసహస్సన్తిపి వుచ్చతి.

లక్ఖసతం కోటి, కోటిలక్ఖసతం పకోటి, పకోటిలక్ఖసతం కోటిప్పకోటి, ఏవం నహుతం, నిన్నహుతం, అక్ఖోభిణీ, బిన్దు, అబ్బుదం, నిరబ్బుదం, అహహం, అబబం, అటటం, సోగణ్డికం, ఉప్పలం, కుముదం, పుణ్డరీకం, పదుమం, కథానం, మహాకథానం, అసఙ్ఖ్యేయ్యన్తి యథాక్కమం సతలక్ఖగుణం వేదితబ్బం.

ఇచ్చేవం ఠానతో ఠానం, సతలక్ఖగుణం మతం;

కోటిప్పభుతీనం వీస-సఙ్ఖ్యానఞ్చ యథాక్కమన్తి.

అథా+సంఖ్యా వుచ్చతే, అబ్యయన్తి చ వుచ్చతే. తం పాది చాది, ఉపసగ్గనిపాతాతి చ దువిధం.

ప పరా అప సం అను అవ ఓ ని దు వి అధి అపి అతి సు ఉ అభి పతి పరి ఉప ఆ ఇమే వీసతి పాదయో. పాదయో హి జోతకా, న వాచకా.

తత్థ ప-సద్దో పకారా+దికమ్మ, పధాన+న్తోభావ, వియోగ, తప్పర, భుసత్థ, సమ్భవ, తిత్తి, అనావిల, పత్థనాదీసు. యథా పకారే-పఞ్ఞా. ఆదికమ్మే-విప్పకతం, పధానే-పణీతం, అన్తోభావే-పక్ఖిత్తం, ఖిత్తన్తి పేరణం, పక్ఖిత్తన్తి అన్తోకరణం, ధాత్వత్థస్స బాధితత్తా. వుత్థఞ్హి –

ధాత్వత్థం బాధతే కోచి, కోచి తం అనువత్తతే;

తమేవ+ఞ్ఞో విసేసేతి, ఉపసగ్గగతీ తిధాతి.

ఏత్థ చ ‘‘అనురుద్ధకా మే సఙ్గామయుద్ధే’’తి చ ఇమే ఉపసగ్గా ధాత్వత్థం విసేసేన్తి నామ. వియోగే-పవాసీ, తప్పరే-పాచరియో, భుసత్థే-పవుద్ధకాయో, సమ్భవే-హిమవన్తా గఙ్గా పభవతి, తిత్తియం-పహూత+మన్నం, అనావిలే-పసన్న+ముదకం, పత్థనే-పణిహితం.

పరాఇతి పరిహాని, పరాజయ, గతి, విక్కమా+మసనాదీసు. యథా పరిహానియం-పరాభవో. పరాజయే-పరాజితో, గతియం-పరాయనం, విక్కమే-పరక్కమతి, ఆమసనే-అఙ్గస్స పరామసనం.

అపఇతి అపగత, గరహ, వజ్జన, పూజా, పదుస్సనాదీసు. యథా అపగతే-అపమానో అపేతో, గరహే-అపగబ్భో, వజ్జనే-అపసాలాయ ఆయన్తి వాణిజా, పూజాయం-వుద్ధాపచాయీ, పదుస్సనే-అపరజ్ఝన్తి.

సంఇతి సమోధాన, సమ్మాసమ, సమన్తభావ, సంగత, సంఖేప, భుసత్థ, సహ+ప్పత్థ, పభవా+భిముఖభావ, విధాన, పునప్పున, కరణ, సమిద్ధాదీసు. యథా సమోధానే-సన్ధి, సమ్మాసమే-సమాధి, సమ్పయుత్తో, సమన్తభావే-సంకిణ్ణం, సముల్లపనా, సంగతే-సఙ్గమో, సంఖేపే-సమాసో, భుసత్థే-సారత్థో, సహత్థే-సంవాసో, అప్పత్థే-సమగ్ఘో, పభవే-సమ్భవో, అభిముఖభావే-సమ్ముఖం. సంగతే-సంగణ్హాతి, విధానే-సంవుతం, పునప్పునకరణే-సన్ధావతి, సమిద్ధియం-సమ్పన్నో.

అనుఇతి అనుగతా+నుపచ్ఛిన్న, పచ్ఛాత్థ, భుసత్థ, సాదిస్స, హీన, తతియత్థ, లక్ఖణి+త్థమ్భూతక్ఖాన, భాగ, విచ్ఛాదీసు. అనుగతే-అన్వేతి, అనుపచ్ఛిన్నే-అనుసయో, పచ్ఛాత్థే-అనురథం, భుసత్థే-అనురత్తో, సాదిస్సే-అనురూపం, హీనే-అనుసారిపుత్తం పఞ్ఞవన్తో, తతియత్థే-నది+మన్వవసితా సేనా, లక్ఖణేరుక్ఖ+మనువిజ్జోతతే విజ్జు, ఇత్థమ్భూతఖ్యానే-సాధు దేవదత్తో మాతర+మను, భాగే-య+దేత్థ మం అను సియా, తం దీయతు, విచ్ఛాయం-రుక్ఖం రుక్ఖం అను విజ్జోతతే చన్దో.

అవఇతి అధోభాగ, వియోగ, పరిభవ, జానన, [సుద్ధి] నిచ్ఛయ, దేస, థేయ్యాదీసు. అధోభాగే-అవక్ఖిత్తచక్ఖు, వియోగే-అవకోకిలం వనం, పరిభవే-అవజాననం, అవమఞ్ఞతి, జాననే-అవగచ్ఛతి. [సుద్ధియం–వోదానం (రూపసిద్ధి)], నిచ్ఛయే-అవధారణం, దేసే-అవకాసో, థేయ్యే-అవహారో.

ఓఇతి ఓరోహరణ, నీహరణ, సుద్ధిఆదీసు దిస్సతి. ఓరోహణే-పాసాదా ఓరోహతి, నీహరణే-ఓముక్కుపాహనో, సుద్ధియం-ఓదాతం.

నిఇతి, నిస్సేస, నిగ్గత, నీహరణ,+న్తోపవేసనా+భావ, నిసేధన, నిక్ఖన్త, పాతుభావా+వధారణ, విభజన, ఉపము+పధారణా+వసాన, ఛేక, నీహరణా+వరణాదీసు. నిస్సేసే-నిరుత్తి, నిగ్గతే-నిక్కిలేసో, నియ్యాతి, నీహరణే-నిద్ధారణం, అన్తోపవేసనే-నిఖాతో, అభావే-నిమ్మక్ఖికం, నిసేధే-నివారేతి, నిక్ఖన్తే-నిబ్బానం, పాతుభావే-నిమ్మితం, అవధారణే-నిచ్ఛయో, విభజనే-నిద్దేసో. ఉపమాయం-నిదస్సనం, ఉపధారణే-నిసామనం, అవసానే-నిట్ఠితం, ఛేకే-నిపుణో, నీహరణే-నీహరతి, ఇస్స దీఘో. ఆవరణే-నీవరణం.

దుఇతి అసోభణా+భావ, కుచ్ఛితా+సమిద్ధి, కిచ్ఛ, విరూపతాదీసు. అసోభణే-దుగ్గన్ధో, అభావే-దుబ్భిక్ఖం, కుచ్ఛితే – దుక్కటం. అసమిద్ధియం-దుస్సస్సం, కిచ్ఛే-దుక్కరం, విరూపతాయం-దుబ్బణ్ణో దుమ్ముఖో.

విఇతి విసేస, వివిధ, విరుద్ధ, విగత, వియోగ, విరూపతాదీసు. విసేసే-విముత్తి, విసిట్ఠో, వివిధే-విమతి, విరుద్ధే-వివాదో, విగతే-విమలం, వియోగే-విప్పయుత్తో, విరూపతాయం-విరూపో.

అధిఇతి అధికి+స్సరూ+పరిభావా+ధిభవన+జ్ఝాయా+ధిట్ఠాన, నిచ్ఛయ, పాపుణనాదీసు. అధికే-అధిసీలం, ఇస్సరే-అధిపతి, అధి బ్రహ్మదత్తే పఞ్చాలా, ఉపరిభావే-అధిరోహతి, పథవిం అధిసేస్సతి, అధిభవనే-అధిభవతి, అజ్ఝాయనే-బ్యాకరణ+మధీతే, అధిట్ఠానే-భూమికమ్పాదిం అధిట్ఠాతి, నిచ్ఛయే-అధిమోక్ఖో, పాపుణనే-భోగక్ఖన్ధం అధిగచ్ఛతి.

అపిఇతి సమ్భావనా+పేక్ఖా, సముచ్చయ, గరహ, పఞ్హాదీసు. సమ్భావనాయం-అపి దిబ్బేసు కామేసు, మేరుమ్పి వినివిజ్ఝిత్వా గచ్ఛేయ్య, అపేక్ఖాయం-అయమ్పి ధమ్మో అనియతో, సముచ్చయే-ఇతిపి అరహం, అన్తమ్పి అన్తగుణమ్పి ఆదాయ, గరహే-అపి అమ్హాకం పణ్డితక, పఞ్హే-అపి భన్తే భిక్ఖం లభిత్థ.

అతిఇతి అతిక్కమనా+తిక్కన్తా+తిసయ, భుసత్థాదీసు. అతిక్కమే-అతిరోచతి అమ్హేహి, అతీతో, అతిక్కన్తే-అచ్చన్తం, అతిసయే-అతికుసలో, భుసత్థే-అతికోధో, అతివుద్ధి.

సుఇతి సోభణ, సుట్ఠు, సమ్మా, సమిద్ధి, సుఖత్థాదీసు. సోభణే-సుగన్ధో, సుట్ఠు+సమ్మాదత్థేసు-సుట్ఠు గతో సుగతో, సమ్మా గతోతిపి సుగతో, సమిద్ధియం-సుభిక్ఖం, సుఖత్థే-సుకరో.

ఉఇతి ఉగ్గతు+ద్ధకమ్మ, పధాన, వియోగ, సమ్భవ, అత్తలాభ, సత్తి, సరూపకథనాదీసు. ఉగ్గతే-ఉగ్గచ్ఛతి, ఉద్ధకమ్మే-ఆసనా ఉట్ఠితో, ఉక్ఖేపో, పధానే-ఉత్తమో, లోకుత్తరో, వియోగే-ఉబ్భాసితో, సమ్భవే-ఉబ్భుతో, అత్తలాభే-ఉప్పన్నం ఞాణం, సత్తియం-ఉస్సహతి గన్తుం, సరూపకథనే-ఉద్దిసతి సుత్తం.

అభిఇతి అభిముఖభావ, విసిట్ఠా+ధికు+ద్ధకమ్మ, కుల, సారుప్ప, వన్దన, లక్ఖణి+త్థమ్భూతక్ఖాన, విచ్ఛాదీసు. అభిముఖభావే-అభిముఖో, అభిక్కమతి, విసిట్ఠే-అభిధమ్మో, అధికే-అభివసతి, ఉద్ధకమ్మే-అభిరుహతి. కులే-అభిజాతో, సారుప్పే-అభిరూపో, వన్దనే-అభివాదేతి, లక్ఖణాదీసు పురిమసమం.

పతిఇతి పటిగత, పటిలోమ, పటినిధి, పటిదాన, నిసేధ, నివత్తన, సాదిస్స, పటికరణా+దాన, పటిబోధ, పటిచ్చ, లక్ఖణిత్థమ్భూతక్ఖాన, భాగ, విచ్ఛాదీసు. పటిగతే-పచ్చక్ఖం, పటిలోమే-పటిసోతం, పటినిధిమ్హి-ఆచరియతో పతి సిస్సో, పటిదానే-తేలత్థికస్స ఘతం పటిదదాతి, నిసేధే-పటిసేధేతి, నివత్తనే-పటిక్కమతి, సాదిస్సే-పటిరూపకం, పటికరణే-పటికారో, ఆదానే-పటిగ్గణ్హాతి, పటిబోధే-పటివేధో, పటిచ్చే-పచ్చయో, లక్ఖణాదీసు పురిమసమం.

పరిఇతి సమన్తతోభావ, పరిచ్ఛేద, వజ్జనా+లిఙ్గన, నివసన, పూజా, భోజనా+వజానన, దోసక్ఖాన, లక్ఖణాదీసు. సమన్థ- తోభావే-పరివుతో, పరిచ్ఛేదే-పరిఞ్ఞేయ్యం, వజ్జనే-పరిహరతి, ఆలిఙ్గనే-పరిస్సజతి, నివసనే-యో వత్థం పరిదహేస్సతి, పూజాయం-పరిచరియా, భోజనే-భిక్ఖుం పరివిసతి, అవజాననే-పరిభవతి. దోసక్ఖానే-పరిభాసతి, లక్ఖణాదీసు-రుక్ఖం పరి విజ్జోతతే విజ్జు ఇచ్చాది.

ఉపఇతి ఉపగమన, సమీపూ+పపత్తి, సాదిస్సా+ధికు+పరిభావా+నసన, దోసక్ఖాన, సఞ్ఞా, పుబ్బకమ్మ, పూజా, గయ్హాకార, భుసత్థాదీసు. ఉపగమనే-నిసిన్నం వా ఉపనిసీదేయ్య, సమీపే-ఉపనగరం, ఉపపత్తియం-సగ్గం లోకం ఉపపజ్జతి, అథ వా ఉపపత్తి=యుత్తి, యథా ఉపపత్తితో ఇక్ఖతీతి ఉపేక్ఖా, సాదిస్సే-ఉపమానం, ఉపమా, అధికే-ఉపఖారియం దోణో, ఉపరిభావే-ఉపసమ్పన్నో, అనసనే-ఉపవాసో, దోసక్ఖానే-పరం ఉపవదతి, సఞ్ఞాయం-ఉపధా, ఉపసగ్గో, పుబ్బకమ్మే-ఉపక్కమో, ఉపకారో, పూజాయం-బుద్ధుపట్ఠాకో, మాతుపట్ఠానం, గయ్హాకారే-సోచేయ్యపచ్చుపట్ఠానం, భుసత్థే-ఉపాదానం, ఉపాయాసో, ఉపనిస్సయోతి.

ఆఇతి అభిముఖభావు+ద్ధకమ్మ+మరియాదా+భివిధి, పత్తి+చ్ఛా, పరిస్సజన, ఆదికమ్మ, గహణ, నివాసన, సమీప, ఆవ్హానాదీసు. అభిముఖభావే-ఆగచ్ఛన్తి, ఉద్ధకమ్మే-ఆరోహతి, మరియాదాయం-ఆపబ్బతా ఖేత్తం, అభివిధిమ్హి-ఆకుమారం యసో కచ్చాయనస్స, పత్తియం-ఆపత్తిం ఆపన్నో, ఇచ్ఛాయం-ఆకఙ్ఖా, పరిస్సజనే-ఆలిఙ్గనం, ఆదికమ్మే-ఆరమ్భో, గహణే-ఆదీయతి, ఆలిఙ్గతి, (ఆలిమ్పతి, రూ), నివాసే-ఆవసథో, ఆవాసో, సమీపే-ఆసన్నం, ఆవ్హానే-ఆమన్తేతి.

ప పరా+ప స+మన్వ+వ, ఓ ని దు రభి బ్యా+ధిసు;

అతి ని ప్పతి పరి అపయో, ఉప ఆ ఇతి వీసతి;

ఏస హి భో ఉపసగ్గ-విధి+క్కమతో కథితో.

ఏత్థ చ –

ఉపసగ్గ+నిపాతా చ, పచ్చయా చ ఇమే తయో;

నేకే+నేకత్థవాచకా, ఇతి నేరుత్తికా+బ్రవుం.

౧౧౮. అసంఖ్యేహి సబ్బాసం

అవిజ్జమానసంఖ్యేహి పరాసం సబ్బాసం విభత్తీనం లోపో హోతి. న సన్తి ఏకవచనాదిసంఖ్యా ఏతేసన్తి అసంఖ్యా, తేసం అసంఖ్యానం విభత్తీనం భేదే అసతిపి స్యాదివిధానం ‘‘మా నో అజ్జ వికన్తింసూ’’తిఆదో విభత్యన్తత్తా పదత్తసిద్ధీతి వో+నోఆదీనం సిద్ధియా చ తేసం పఠమాదిఅత్థే దస్సనతో చ హోతి. పహారో పరాభవో అపహారో సంహారో అవహారో ఓహారో ఇచ్చాది హోతి.

ఉపేచ్చ+త్థం సజన్తీతి, ఉపసగ్గా హి పాదయో;

చాదీ పదాదిమజ్ఝన్తే, నిపాతా నిపతన్తీతి.

ఓపసగ్గికపదం.

సముచ్చయ+వికప్పన+పటిసేధ+పూరణాదిఅత్థం అసత్తవాచికం నేపాతికం.

చ-ఇతి సముచ్చయా+న్వాచయ+ఇతరేతరయోగ+సమాహారా+వధారణాదీసు. వా-ఇతి వికప్పను+పమాన+సముచ్చయ+వవత్థితవిభాసాదీసు. న, నో, మా, అ, అలం, హలం ఇచ్చేతే పటిసేధే. ‘‘ద్వే పటిసేధా పకతిఅత్థం గమయన్తీ’’తి ఞాయా ‘‘న తేసం పన రూపానం పచ్చయా న చ హోన్తీ’’తి ఏత్థ న చ న హోన్తి-హోన్తేవాతి పకతిఅత్థం గమయతి. అలం పరియత్తి+భూసనేసు చ.

పూరణత్థం దువిధం అత్తపూరణం పదపూరణఞ్చ, తత్థ అథ, ఖలు, వత, అథో, అస్సు, యగ్ఘే, హి, చరహి, నం, తం, చ, తు, వా, వో, పన, హవే, కీవ, హ, తతో, యథా, సుదం, ఖో, వే, హం, ఏనం, (ఏవం, రూ) సేయ్యథిదం ఇచ్చేవమాది పదపూరణే. తత్థ అథ-ఇతి పఞ్హా+నన్తరియా+ధికారాదీసు చ. ఖలు-ఇతి పటిసేధా+వధారణ, పసిద్ధీసు చ. వత+ఇతి ఏకంస, ఖేదా+నుకమ్ప, సంకప్పేసు చ. అథో-ఇతి అన్వాదేసే చ. హి-ఇతి హేతు, అవధారణేసు చ. తు-ఇతి విసేస, హేతు, నివత్తనాదీసు చ. పన-ఇతి విసేసేపి. హవే+వే ఇచ్చేతే ఏకంసత్థేపి. హం-విసాద, విమ్హేసుపి. (విసాద, సమ్భవేసు, రూ). సేయ్యథిదంతి తం కతమంతి అత్థేపి.

అత్థపూరణం దువిధం విభత్తియుత్తం అవిభత్తియుత్తఞ్చ. అత్థి, సక్కా, లబ్భా ఇచ్చేతే పఠమాయం. ఆవుసో అమ్భో హమ్భో అరే హరే రే జే ఇచ్చేతే ఆమన్తణే. దివా భియ్యో (నమో, రూ) ఇచ్చేతే పఠమాదుతియాసు. సయం సామం సం సమ్మా కిన్తి ఇచ్చేతే తతియత్థే. సో+తో+ధాపచ్చయన్తా చ సుత్తసో పదసో అనిచ్చతో దుక్ఖతో ఏకధా ద్విధా ఇచ్చాది. తవే+తుం పచ్చయన్తా చతుత్థియావ, కాతవే దాతవే, కాతుం కారేతుం, (దాతుం, రూ) దాపేతుం ఇచ్చాది. సో+తోపచ్చయన్తా పఞ్చమియత్థే, దీఘసో ఓరసో రాజతో వా చోరతో వా ఇచ్చాది. తో సత్త- మ్యత్థేపి త్ర+త్థాదిపచ్చయన్తా చ, ఏకతో పురతో పచ్ఛతో పస్సతో పిట్ఠితో పాదతో సీసతో అగ్గతో మూలతో, యత్ర యత్థ యహిం తత్ర తత్థ తహిం ఇచ్చాది. సమన్తా సామన్తా పరితో అభితో సమన్తతో ఏకజ్ఝం ఏకమన్తం హేట్ఠా ఉపరి ఉద్ధం అధో తిరియం సమ్ముఖా పరముఖా ఆవి రహో తిరో ఉచ్చం నీచం అన్తో అన్తరా అన్తరం అజ్ఝత్తం బహిద్ధా బాహిరా బాహిరం బహి ఓరం పారం ఆరా ఆరకా పచ్ఛా పురే హురం పేచ్చ ఇచ్చేతే సత్తమియా. సమ్పతి ఆయతి అజ్జ అపరజ్ఝ సువే స్వే ఉత్తరసువే (కిసు, రూ) హియ్యో పరే (పరసువే, రూ) సజ్జు సాయం పాతో కాలం కల్లం దివా రత్తం నిచ్చం సతతం అభిణ్హం అభిక్ఖణం ముహుం ముహుత్తం భూతపుబ్బం పురా యదా తదా (కదా, రూ) ఇచ్చాదయో కాలసత్తమియం. ఇతి విభత్తియుత్తాని.

అవిభత్తియుత్తేసు అప్పేవ అప్పేవనామ ను ఇచ్చేతే సంసయత్థే. అద్ధా అఞ్ఞదత్థు తగ్ఘ జాతు కామం ససక్కం ఇచ్చేతే ఏకంసత్థే. ఏవం ఇతి అవధారణే. కచ్చి ను నను కథం (కింసు, రూ) కిం ఇచ్చేతే పుచ్ఛనత్థే. ఏవం ఇతి ఇత్థం ఇచ్చేతే నిదస్సనత్థే. ఇతి హేతు+వాక్యపరిసమత్తీసు చ. యావ తావ యావతా తావతా కిత్తావతా ఏత్తావతా కీవ ఇచ్చేతే పరిచ్ఛేదనత్థే. ఏవం సాహు లహు ఓపాయికం పటిరూపం ఆమ సాధు ఇచ్చేతే సమ్పటిచ్ఛనత్థే. తథా యథా యథేవ తథేవ ఏవం ఏవమేవ ఏవమ్పి యథాపి సేయ్యథాపి సేయ్యథాపినామ వియ ఇవ యథరివ తథరివ యథానామ తథానామ యథాహి తథాహి యథాచ తథాచ ఇచ్చేతే పటిభాగత్థే. యథాఇతి యోగ్గతా+విచ్ఛా+పదత్థానతివత్తి+నిదస్సనేసు చ. ఏవంఇతి ఉపదేస+పఞ్హాదీసు చ. కిఞ్చాపిఇతి అనుగ్గహత్థే. ధిఇతి గరహే. అహోఇతి గరహ+పసంసన+పత్థనేసు. నామఇతి గరహ+పసంసన+సఞ్ఞా+పఞ్హేసు. సాధూతి పసంసన+యాచనేసు. ఇఙ్ఘ హన్ద ఇచ్చేతే చోదనత్థే. సాధు సుట్ఠు ఏవమేతంతి అనుమోదనే. కిరఇతి అనుస్సవన+అసద్ధేయ్యేసు. నునఇతి అనుమానా+నుస్సరణ+పరివితక్కేసు. కస్మాతి కారణపుచ్ఛనే. యస్మా తస్మా తథా హి తేన ఇచ్చేతే కారణచ్ఛేదనత్థే. సహ సద్ధిం అమా (సమం, రూ) ఇతి సమక్రియాయం. వినా రితే విప్పయోగే. నానా పుథు బహుపకారే. పుథు విసుం అసఙ్ఘాతే చ. దుట్ఠు కు కుచ్ఛాయం (జిగుచ్ఛాయం, రూ). పున అప్పఠమే. కథం చికిచ్ఛత్థే. ధా క్ఖత్తుం సో కిఞ్చఇతి సంఖ్యావిభాగే. ఈసకం అప్పమానేసు (అప్పమత్తే, రూ). సణికం మన్దత్థే. ఖిప్పం అరం లహుం ఆసు తుణ్హం అచిరం సీఘత్థే. చిరం చిరస్సం దీఘకాలే. చే యది సంకా+వట్ఠానే. ధురం థిరా+వధారణేసు (ధువం థిరా+వధారణేసు, రూ). హా విసాదే. తుణ్హీ అభాసనే. సచ్ఛి పచ్చక్ఖే. ముసా మిచ్ఛాఅలికం అసచ్చే. సువత్థి ఆసిట్ఠే ఇచ్చాది.

తున+క్త్వాన+క్త్వాపచ్చయన్తా ఉస్సుక్కనత్థే భవన్తి. యథా పస్సితున పస్సియ పస్సిత్వాన పస్సిత్వా, దిస్వా దిస్వాన దస్సేత్వా దాతున దత్వాన దత్వా ఉపాదాయ దాపేత్వా విఞ్ఞాయ విచేయ్య వినేయ్య సమేచ్చ నిహచ్చ ఉపేచ్చ ఆరబ్భ ఆగమ్మ ఇచ్చాది.

విభత్తియా కతో భేదో, సలిఙ్గానం భవే తథా;

తుమ్హాదీనం త్వ+లిఙ్గేసు, నేవ+త్థి పాది+చాదినం.

ఏవం నామాఖ్యాతోపసగ్గేహి వినిముత్తం ఏతం నిపాతపదం వేదితబ్బం.

నేపాతికపదం.

పుల్లిఙ్గం ఇత్థిలిఙ్గఞ్చ, నపుంసక+మథా+పరం;

తిలిఙ్గఞ్చ అలిఙ్గఞ్చ, నామికం పఞ్చధా ఠితం.

ఇతి పయోగసిద్ధియం నామకణ్డో దుతియో.