౭. ఏయ్యా

ఏయ్యాదోతీమినా ఏయ్యాద్యత్థో గహితోతి బోధేతుం యేనేచ్చాదికం వుత్తం. నిమిత్తసద్దాపేక్ఖాయ తన్తి వత్తబ్బే విసయసద్దాపేక్ఖాయసోతి వుత్తం. తేసన్తి ఏయ్యాదీనం. విసయం దస్సేతి ‘హేతుఫలేస్విచ్చాదికో’తి. ఆదిసద్దేన పఞ్హపత్థనాదయో గహితా. అథాత్ర క్రియగ్గహణాభావే క్రియాతిపత్తియన్తి కథం లబ్భతిచ్చాహ- ‘క్రియాతి పత్తియ’న్తి ఆది. క్రియాతిపత్తియన్తి వివరణం కతన్తి సమ్బన్ధో.

అభిధేయ్యద్వారేనాతి కిరియాసఙ్ఖాతఅత్థముఖేన, పకతక్రియత్థ విసేసనత్తాతి క్రియత్థాధికారతో అధికతస్స ధాతుస్స విసేసనత్తా. ఇదం వుత్తం హోతి ‘‘అతిపత్తియన్తి అధికతక్రియత్థవిసేసనం, విసేసనఞ్చ హోన్తం నోజుకం భవితుమరహతి కిఞ్చరహి అభిధేయ్యద్వారేన, తథాహి అతిపతనం నామ క్రియాయ హోతి, న క్రియత్థస్స అయుజ్జనతో, తస్మా అతిపత్తియన్తివుత్తేక్రియాతిపత్తి యన్తి ఇదం క్రియత్థవిసేసనం హోన్తం అభిధేయ్యద్వారేన హోతీతి క్రియాతిపత్తియన్తి వివరణం కత’’న్తి. విధురప్పచ్చయోపనిపాతతోతి విరుద్ధప్పచ్చయసమవాయాతి అత్థో.

కారణవేకల్లతోవాతి హేతుమతో ఫలస్స యో హేతు తస్స వికలత్తేన. తత్రేతీమస్స అత్థో వత్తమానవిసయేతి. క్రియాతిపత్తియన్తి భూతాది క్రియాతిపత్తియం. లిఙ్గతోతి నిమిత్తేన. గమకేన లిఙ్గేన గమ్మాయాతిపత్తియా బుజ్ఝనకాలం వత్తమానో కాలో న తిట్ఠతి అతిక్కమతీతి ఆహ- ‘వత్తమానతాయ బ్యతిక్కమా’తి. తదేవ ఫుటయతి ‘సమకాల’న్తిఆదినా. సమకాలన్తి ఏకక్ఖణే. వత్తమానస్స క్రియాతిపత్యసమ్భవా తదవసిట్ఠాతీతానాగతేస్వేయ్యాదీనమ్భావో (అఞ్ఞథా) నుపపత్తియాతి వుత్తం వుత్తియం ‘సామత్థియాతిఆది.

లిఙ్గేనాతి ఏత్థ పుబ్బే దక్ఖిణేన గమనే సతి సకటిస్సాపరియా భవనదస్సనం దక్ఖిణేన గమనస్స సకటాపరియాభవనహేతుత్తే లిఙ్గం, దక్ఖిణేన గమనస్సాతిపత్తియా అఞ్ఞతో గమనాది లిఙ్గం. సకటా కిరియాభవనాతిపత్తియా సకటే గరుభారారోపనాది లిఙ్గం. పఠమవయే అరహత్తభవనం తంహేతుభూతఞ్చ పబ్బజ్జం పరేసం పఠమవయే పబ్బజ్జానిమిత్తారహత్తప్పత్తిలిఙ్గేన విఞ్ఞాయ పబ్బజ్జాయాతిపత్తి ఘరకమ్మబ్యావటతాదిలిఙ్గేన, అరహత్తస్సాతిపత్తి చ పబ్బజ్జానిమిత్తాభావేన [భావవిరహేన (పోత్థకే)] లిఙ్గేనావసీయతేతి లిఙ్గేన భూత క్రియాతిపత్తి పన వేదితబ్బా, యది పనేవమభిఞ్ఞాలాభీ పయుఞ్జతి తదా పచ్చక్ఖఞాణేనేవ సబ్బం విఞ్ఞాయ పయుఞ్జతీతి వేదితబ్బం. లిఙ్గతోవసీయమానాయన్తి పన బాహుల్లేన వుత్తం.