౬౯. ఖఛ

ఖఛసానన్తి వుత్తే తదన్తగ్గహణం కథమిచ్చాహ- ‘పచ్చయగ్గహణే’చ్చాది. బ్యాఖ్యాతత్థం, నను సుత్తే ఏకస్సరోతి పుల్లిఙ్గేన నిద్దేసో, ఆదీతి చ తబ్బిసేసనం, ఏవం సతి నపుంసకేన వివరణం కథం యుజ్జతీతి ఆహ- ‘సద్దే’చ్చాది, అథ జాగరేచ్చాదో పుథగవయవేకస్సరస్స జాగరసద్దస్స చ పచ్చేకం కస్మా న ద్విభావోచ్చాహ- ‘తేనేవే’చ్చాది.

తేనేవాతిఆదీతి ఏకస్సరోచ్చస్స విసేసనత్తహేతునావ. అవయవేకస్సరస్సాతి విసేసనసమాసో ‘అవయవో చ సో ఏకస్సరో చే’తి. అథాదీహి ఏకస్సరవిసేసనత్తేప్యవయవేకస్సరస్స కస్మా న ద్విభావోచ్చాహ- ‘ఏకస్సేవాదిత్తా’తి.

ఇతరస్సాతి పఠమేకస్సరతో-ఞాస్సావయవేకస్ససరస్స. దోసదుట్ఠత్తా నేత్థ విసేసనసమాసోతి వత్తుమాహ- ‘ఏకస్సరోతి’చ్చాది. తథా సతి కో దోసోతి ఆహ- ‘ఏకో చే’చ్చాది. సరోదీతి చ వుత్తే ‘ఈహ-ఘటనే’చ్చాదీనమేవ సియా.

నను చ పచతిమ్హి యేనేవాకారేన పచసద్దో ఏకస్సరో తేనేవ తదవయవాపి అచ్సద్దో పసద్దో చ ఏకస్సరో, తతోవావయవానమ్పి పచ్చేకం ద్విబ్బచనం పప్పోతి… ద్విబ్బచనకారియినో ఆదిస్స ఏకస్సరస్స సామఞ్ఞేన నిద్దేసా, ఏవఞ్చ సముదాయస్స తదవయవానఞ్చేకస్సరానం విసుం ద్విబ్బచనే కతే అనిట్ఠమ్పప్పోతీతీదమపాకత్తుమాహ- ‘సకింసత్థప్పవత్తియా సావయవస్స సముదాయస్స గహణ’న్తి. సకిం సత్థప్పవత్తియా ఏకవారం ద్విబ్బచనసుత్తస్స పవత్తియా ద్విబ్బచనకరణేనాతి వుత్తం హోతి.

సావయవస్సాతి యథావుత్తావయవేహి సహ వత్తమానస్స న వినా తేహి. ఏవం మఞ్ఞతే ‘‘యస్స ద్విబ్బచనే కరీయమానే సబ్బేసమవయవానం గహణం భవతి, తస్సేవ సముదాయస్స ద్విబ్బచనం యుత్తం నావయవానం, తేసఞ్హి ద్విబ్బచనే ఏకాయ ద్విబ్బచనస్సుప్పత్తియా న సబ్బేసం గహణం కతం హోతి నావయవన్తస్స సముదాయస్స చ కతన్తి పున తేసం ద్విబ్బచనాయ సత్థప్పవత్తియా భవితబ్బ’’న్తి. ఉపపత్తన్తరమాహ- ‘అథవే’చ్చాది. ఇహ ఠానే ద్విబ్బచనం ద్విప్పయోగో ద్విబ్బచనన్తి ద్వే పక్ఖా. తత్ర ఠానే ద్విబ్బచనపక్ఖే దోసదస్సనతో ద్విప్పయోగో ద్విబ్బచనన్త్యయమేవ పక్ఖోబ్భుపగతోతి దస్సేన్తో పఠమన్తావ ఠానే ద్విబ్బచనపక్ఖే భావినం దోసమాహ- ‘పఠమస్సేకస్సరస్సి’చ్చాది. ద్విసద్దో సఙ్ఖ్యేయ్యే వత్తతే.

సఙ్ఖ్యేయ్యఞ్చేత్థ సద్దరూపముచ్చారణం వా, తత్థ ఉచ్చారణే సఙ్ఖ్యేయ్యే ఠానే ద్విబ్బచనం న సమ్భవతి… ఉచ్చారణస్స సద్దా(నుగత) ధమ్మత్తా. సద్దరూపే సఙ్ఖ్యేయ్యే ఠానే ద్విబ్బచనం, తత్థ [తఞ్చ (పోత్థకే)] దోసో. తథా చాహ- ‘రూపద్వయే విధీయమానే’తి. తథా సతి నివుత్తిధమ్మే ఠానీ భవతీతి ఠానినో నివుత్తియా భవితబ్బం, నివుత్తియా చ ధాతుత్తా నివుత్తి, తేనాహ- ‘పకతిప్పచ్చయవిభాగాభావతో’తి. తేన ప్పచ్చయే పరే పకతియా విధీయమానం కారియం న సియా, తేన వుత్తం- ‘అస్స ఇత్తం న సియా’తి. పిపాసతి ‘పా=పానే’. ఇచ్ఛాయం పాతున్తితుమన్తా ‘‘తుంస్మా’’చ్చాదినా (౫-౬౧) సో. ‘పాస పాస’ ఇతి ద్విత్తే పుబ్బతో-ఞ్ఞస్స లోపో, ‘‘రస్సో పుబ్బస్స’’ (౫-౭౪) ‘ఖ ఛ సేస్వస్సి. ద్విప్పయోగే తు ద్విబ్బచనే నాయం దోసో సమావిసతీతి ఆహ- ‘ఆవుత్తియం తి’చ్చాది. ద్విధా భూతస్సా తిధినా ధాతుస్సేవ ద్విధాభూతత్తం దీపేతి.