౬౧. తుంతా

నను చ భావేఇతి భవతినాయం ఘణన్తేన నిద్దేసో కరీయతీతి భవతివిసయోవ పచ్చయత్థనిద్దేసో కతో భవతి, తతో చ భవతినో యో భావో తస్మింయేవ వాచ్చే పచ్చయో సియా, సో చ భవతితో యేవుప్పజ్జమానేన పచ్చయేన సక్కాభిధాతుం తతో తస్మావ పచ్చయేన భవితబ్బం, తస్మా కథం పచితుం పాకో చాగో రాగోతిపచాదీహిభవతి చ్చాహ- ‘భవనంభావో కిరియాధాత్వత్థో’తి.

కిరియాసామఞ్ఞఞ్హి సబ్బధాత్వత్థానుగతం భవతిస్సత్థో, తేన కిరియాసామఞ్ఞవాచినాత్థనిద్దేసో కరీయమానో సబ్బధాతువిసయే కతో భవతి తస్మా పచాదీహిపి భవతీత్యధిప్పాయో.

నను చాత్ర తుమాదయో భావే భవన్తీతి వుత్తే న విఞ్ఞాయతే కింవిసేసితే భావే తుమాదయో భవన్తిచ్చాహ- ‘యతో’చ్చాది. తస్సాతి ధాతునో. యో వత్తబ్బో భావోతి యో వాచ్చో భావో. కుతోచ్చాహ- ‘సమ్బన్ధా’తి. తుమాదీనం యా పకతి తాయ వాచ్చేనేవ భావేన సహ సమ్బన్ధాతి అత్థో. ఠాతబ్బన్తి భావే తబ్బో. అథ క్రియాయంత్యనేన తబ్బాద్యభిహితస్స దబ్బరూపాపన్నస్స భావస్స కథం గహణంత్యాహ- ‘యదిపి’చ్చాది. సకనిస్సయకిరియాబ్యపదేసోతి దబ్బ రూపస్స అత్తనో నిస్సయభూతాయ కిరియాయ బ్యపదేసో దట్ఠుం చక్ఖుచ్చాదో భవనకిరియాయ పతీయమానత్తా తుమాదయో భవన్తేవ.

నను చ తుమాదీనం భావే విహితత్తా కిరియాయేవ పధానత్తన్తి కమ్మ కారకం నప్పతీయతేతి కథం ‘కటం కాతుం గచ్ఛతీ’తి సియాచ్చా సఙ్కియ పటిపాదేతుమాహ- ‘యదిపి’చ్చాది. ధాత్వత్థకతో కిరియాసఙ్ఖాతేన ధాత్వత్థేన కతో. అత్థీతి ఇమినా యత్థ ‘సుప్యతే దేవ దత్తేనే’చ్చాదో నత్థి, తత్థ న కమ్మమ్పతీయతేతి దస్సేతి.

‘‘ఇచ్ఛత్థేసు సమానకత్తుకేసు తవేతుం వా’’తి (౪-౨-౧౨) కచ్చానేన అతదత్థాయమ్పికిరియాయం తుమాదయో యథాసియున్తి విసుం సుత్తితం, తేనాహ- ‘ఇచ్ఛత్థేస్మి’చ్చాది. యథా ‘భోత్తుం పచతీ’త్యాదో భోజనకిరియా పయోజనా పచనకిరియా హోతి, నేవమేత్థ తప్ప యోజనా ఇచ్ఛా… పచనకిరియాయవియతప్పయోజనత్తాభావతోతి అయమస్సాధిప్పాయో. పునేచ్చాదినా వుత్తానిట్ఠపాతస్సాసఙ్కం విరచయమాహ- ‘అతదత్థాయమ్పి’చ్చాది.

ఇచ్ఛత్థస్స ధాతునో పయోగాతి ఇమినా ‘ఇచ్ఛన్తో కరోతీ’తి ఏత్థ ఇచ్ఛన్తోతి ఇచ్ఛత్థస్స ధాతునో పయోగత్థమేవ, న ఇచ్ఛాయ పయోజనం కరణన్తి దీపేతి. దేవదత్తం భుఞ్జమానమిచ్ఛతీతేత్థ భోత్తున్తి న హోతి సమానకత్తుకేసూతి వచనతో, భోజనస్స దేవదత్తో కత్తా, ఇచ్ఛతిస్స అఞ్ఞోయేవాతిపి సుత్తస్స విసుం పయోజనం న వత్తబ్బన్తి దస్సేన్తో ఆహ- ‘దేవదత్త’మిచ్చాది.

ఇచ్ఛతిస్సాతి’దేవదత్తం భుఞ్జమానమిచ్ఛతీ’తి ఏత్థ ఇచ్ఛతీతి వుత్తఇసిస్స. సాధనం ‘దేవదత్తం భుఞ్జమాన’న్తి వుత్తకమ్మసఙ్ఖాతం అత్థో పయోజనం యస్స సో సాధనత్థో-ఇచ్ఛతి. తస్స భావో తత్తం, తస్మా. కమ్మమేవిచ్ఛాయ పయోజనభావే ఠితన్తి భావో. నిరత్థకన్తి ఏతదత్థమేవ సమానకత్తుకగ్గహణం కతం తఞ్చ యథావుత్తేన పసఙ్గాభావా నిరత్థకన్తి అధిప్పాయో.

సకాద్యత్థేసు ధాతూ సూపపదేసు ధాతు మత్తా తుమాదయో సుత్తన్తరేన విహితా పాణినియేహి, తేనాహ- ‘సకాదిధాతుప్పయోగే’తిఆది. సిద్ధాతి తుమాదయో సిద్ధా. భుజికిరియత్థాతి భుజికిరియా అత్థో యస్సా సత్తియా సా భుజికిరియత్థా పతీయతే. పతీయ మానత్తే కారణమాహ- ‘అసతోపి హి’చ్చాది. పరేహేత్థ అకిరియత్థోపపదత్థో పునారబ్భోతి వణ్ణితం. తదేతం విఘటయితుమాహ- ‘తేనే’చ్చాది. పరేసమయమధిప్పాయో ‘‘సక్కోతి భోత్తుంత్యాదో కోసల్యం గమ్యతే. గిలాయతి భోత్తుంతి తదసత్తి. ఘటతే భోత్తుంత్యాదో యోగ్యతా. ఆరభతే భోత్తుంత్యాదోభుజిస్సే వాద్యవత్థాకిరియన్తరం. లభతే భోత్తుంతి అప్పచ్చక్ఖానం. అత్థి భోత్తున్తిఆదీసు సమ్భవమత్తం. వట్టతి భోత్తుంత్యాదో దోసా భావో గమ్యతే. సక్కోతిచ్చాదినో ఉపపదస్స భోజనాదికిరియత్థతా న గమ్యతే తస్మా అకిరియత్థేసుపి సకాదీసూపపదేసు తుమాదయో భవన్తీ’’తి.

పతీయమానేస్వప్యేతేస్వత్థన్తరేసు తాదత్థియమత్థియేవాతి పుబ్బేన విహితస్స తుమాదినోత్ర న బాధేతి దస్సేతుమాహ- ‘యదిపి’చ్చాది. తాదత్థియమత్థియేవాతి భోజనకిరియత్థతా సక్కోతిఆదీనం అత్థి యేవాతి అత్థో సిద్ధాయేవ ‘‘తుంతాయే’’చ్చాదినా. అలమత్థవిసిట్ఠేసు పరియత్తివచనేసూపపదేసు ధాతుతో తుమాదయో విహితా పరేహి, తత్థాహ ‘అలమత్థవిసిట్ఠే’ఇచ్చాది. పహుసద్దమ్పి అన్తోగధం కత్వా ‘సమత్థాదీ’తి వుత్తం, భవతిస్స సమ్భవో ‘‘పుబ్బేకకత్తుకాన’’న్తి (౫-౬౩) ఏత్థ బ్యాఖ్యాయిస్సతే. అభిమతాతి కచ్చాయనేన ‘‘అరహసక్కాదీసు చే’’తి (౪-౨-౧౩) చసద్దేన అభిమతా ఇమస్సాతి ‘కాలో భోత్తుం’తిఆదినో. యథా భోత్తుమనోతిఆదినా పరేసమ్పి అయమేవ నిప్ఫత్తిక్కమోతి దీపేతి. అబ్యభిచారతోతి అవినాభావతో, భవతి భోజనం భావోతి భోజనం భుఞ్జనం భావో భవతీతి అత్థో. నతుగమిస్సకిరియాతదత్థాతి గమనకిరియా భోజనత్థా న హోతీతి అత్థో. అత్థసద్దోహ్యయం పయోజనవచనో యఞ్చ యముద్దిస్స పవత్తతి, తం తస్స పయోజనం భవతి. నచాయం భోజనముద్దిస్స గమిస్సతి, కిఞ్చరహి కారియన్తరం, కేవలం తేన నిమిత్తేన సమ్భావీయతే. యదా తు భోజనత్థమేవారబ్భతే గమనకిరియా, తదా భవత్యేవ’గమిస్సతి భోత్తు’న్తి.

తుంవిసయే ణకోపి విహితో పాణినియేహి, తత్రాహ- ‘కారకో వజతి’చ్చాది. పరిహారమాహ- ‘పుబ్బే’చ్చాదినా. ‘కత్తరిల్తు’చ్చాదినా యోయం ణకో తీసుపి కాలేసు సామఞ్ఞేన విహితో, క్రియత్థా యం క్రియాయం ఉపపదే కత్తునో-భిధానం సిద్ధం, న చాస్స విసేసవిహితేన తుంపచ్చయేన బాధా భిన్నత్తా, తుంపచ్చయస్స హి భావే విధానం ణకస్స తు కత్తరీతి. పుబ్బణకేనేవ సిద్ధేపి ల్త్వాదినివత్తియా సో విధేయ్యోవ, నో చే ల్త్వాదయోపి సియున్తి చోదకప్పసఙ్గమాసఙ్కియాహ- ‘నచేవ’మిచ్చాది. అవగమాభావమేవ ఫుటయితుమాహ- ‘నహిం’చ్చాది. హి యస్మాత్యత్థే యో ఏసో వజతి సో కత్తా, యో ఏసో వజతి సో విక్ఖిపోత్యయమత్థో-త్ర గమ్యతే, న పన తేహి తాదత్థియం గమ్యతేతి అత్థో. చోదకో ల్త్వాదీహి సామ్యమాపాదయితుం సామరిసం వుత్తవిధినేవాప్పత్తిం ణకస్సాప్యాహ- ‘ణకోపి’చ్చాది. అగత్థం [అపకతత్థం (పోత్థకే)] యదిపి ణకేన తాదత్థియం న గమ్యతే పకరణతో గమ్యతేతి ణకో భవిస్సతీత్యాసఙ్కియ చోదకో ఆహ- ‘అథే’చ్చాది. పుబ్బేచ్చాదినా వుత్తో-యం ‘ణకో న విధేయ్యో’చ్చస్స న పరిహారో… సోత్తరత్తా యథావుత్తేన, కిన్తు‘తస్మా నేవి’చ్చాదినా ఇమినా వుచ్చమానోవపరిహారోతివిఞ్ఞాతబ్బం. తదేవంల్త్వాదీనమ్పిపత్తితోణకల్త్వాదీహి తాదత్థియానవగమే వినిచ్ఛితే తాదత్థియవిసేసేన తేసం సమ్భవోతి అనత్థకం ‘‘ణకస్స కిరియత్థోపపదస్సవిధానం ల్త్వాదిపటిసేధనత్థ’’న్తి వాక్యకారవచనన్తి సత్థకారో నిగమయమాహ- ‘తస్మా’’చ్చాది. భవతు పకరణతోవ [చాపచ్చయభోవ] తాదత్థియావగమో, తథాపిణకో పరో విధేయ్యోత్యధిప్పాయేనాహ- ‘అథాపి’చ్చాది. గతత్తం. భవిస్సతి కాలే క్రియత్థాయం క్రియాయముపపదే భావే చ ణప్పచ్చయాదయో విహితా, తత్రాహ- ‘పాకాయ వజతి’చ్చాది. అవిహితేసుపి తాదత్థియా సిద్ధమేవేతి అధిప్పాయో.