౧౭. క్యోతా

కత్తరి విహితేసుపి మానన్తత్యాదీసు పరభూతేసు క్యో భవతీతి విఞ్ఞాయేయ్యాతి ‘భావకమ్మేసూ’తి న క్యస్స విసేసనన్తి ఆహ- ‘మానన్తత్యాదీన’మిచ్చాది.

యది హి కత్తరి విహితేసు సియా, తథా సతి తేసముభిన్నం పధానత్తేనాభిధీయమానానమఞ్ఞమఞ్ఞానపేక్ఖత్తా అసమ్బన్ధో సియా, న చే వమ్భూతానమభిధానమత్థి, న హి ‘ఠీయతే’చ్చస్మా భావో కత్తా చ పతీయతే, నాపి ‘గమ్యతే’చ్చస్మా కమ్మం కత్తాచ. అపి తు భావకమ్మానేవ గమ్యన్తే, తేనాహ- ‘తస్మా’ఇచ్చాది.

తేసమేవాతి మానన్తత్యాదీనమేవ. పరసమఞ్ఞాభి పరేసం కచ్చాయనా నం పరోక్ఖాఇచ్చేవ నామం. తబ్బజ్జితేసూతి పరోక్ఖాసఞ్ఞిపచ్చయవజ్జితేసు. అపరోక్ఖేసూతి ఏత్థ పరసమఞ్ఞావసేన పరోక్ఖాఇచ్చనేన సహ సమాసం దస్సేత్వా ఇదాని అఞ్ఞథాపి పటిపాదేతుం ‘అథవా’తిఆదిమాహ. పరోక్ఖేతి ఇన్ద్రియావిసయే కాలే. పరోక్ఖేవిహితా పచ్చయాతి ఇమినా ఉపచారేన తద్ధితప్పచ్చయవసేన వా పరోక్ఖాతి సద్దనిప్ఫత్తిమాహ. తే పన‘అ ఉ’ ఇచ్చాదయో. తతోతి పరోక్ఖప్పచ్చయతో.

నను పుబ్బపక్ఖే ‘అపరోక్ఖేసూ’తి ఏత్థ ‘పరోక్ఖావజ్జితేసూ’తి అత్థ వచనం యుజ్జతి, దుతియపక్ఖే పన ‘పరోక్ఖవజ్జితేసూ’తి, తథా సతి కథమేత్థ ‘పరోక్ఖావజ్జితేసూ’తి అత్థవచనం యుజ్జతీతి ఆహ- ‘తేపనా’తిఆది. ఇధాతి అపరోక్ఖేసూతి ఇమస్మిం. నను చ ‘‘పరోక్ఖే అ ఉ’’ఇచ్చాదిసుత్తే (౬-౬) ‘పరోక్ఖే’తి పకతివిసేసనన్తి పచ్చయానం పరోక్ఖే విహితతా కథన్తి మనసి నిధాయాహ ‘పరోక్ఖే’ఇచ్చాది. భవనం భావో కిరియాధాత్వత్థో.

సాధీయమానావత్థోతి ఇమినా సిద్ధావత్థా నిరస్సతే. పుబ్బపరీభూతో పధానకిరియావయవభూతో కిరియారూపో అత్థో లక్ఖణం సభావో యస్స ధాత్వత్థస్స సో తథా వుత్తో. సత్వభూతోతి ఏత్థ పతీయతీతి సేసో. బహువచనమ్పి హోతి పాకాపాకేతి అధిప్పాయో, కరీయతీతి కమ్మం, తఞ్చ యదిపి నామాదికమ్మమత్థి, తథాపి క్రియత్థాఇచ్చాధికారతో మానాదీనమఞ్ఞత్థాలబ్భనతో చ కిరియా సమ్బన్ధోవ గయ్హతే, సు-సవనే సూయమానం.

పాణినియేహేత్థ ‘‘భిన్దతి కుసూలం’త్యాదో యా భేదనాదికిరియా కమ్మని దిస్సతే, సా యదా సుకరత్తమత్తేన సప్పధానత్తవచనిచ్ఛాయం కత్తుత్తేప్యుపలబ్భతి ‘భిజ్జతే కుసులో సయమేవే’చ్చాదినా, తదాస్స కత్తునో సుత్తన్తరేన కమ్మసరిక్ఖభావో విధీయతే ‘కమ్మనిస్సయం కారియం యథా సియా’తి. తన్నిస్సాయాహ- ‘యదా కమ్మమేవే’చ్చాది. యదా కమ్మమేవ కత్తుభావేన వివచ్ఛీయతేతి సమ్బన్ధో. కథం కత్వా తథా వివచ్ఛీయతేచ్చాహ- ‘అత్తసమవేతాయ’ఇచ్చాది. అత్తసద్దేన కమ్మమత్ర వివచ్ఛితం, అత్తని సమవేతా ఏకదేసీభూతా అత్తసమవేతా, తస్సా కిరియాయ కమ్మట్ఠకిరియాయాతి వుత్తం హోతి.

సుభేదత్తాదినేతి హేతుమ్హి కరణే వా తతియా. అత్థతోతి ‘కమ్మేయేవ క్యో’తి (న సక్ఖి) [తస్మా] వుత్తన్తి అధిప్పాయో. తథాహి ‘భిజ్జతేతి సవనా కమ్మతావగమ్యతే’తి ఇమినా అత్థతో కమ్మేయేవక్యోతిపటిపాదితమేవ. వుత్తమేవ ఫుటీకరమాహ- ‘భిజ్జతే ఇచ్చస్మిం పదే’ఇచ్చాది. అఞ్ఞథాతి యది కమ్మేయేవ తేపచ్చయో న సియా. అతోతి భిజ్జతే ఇచ్చస్మా. ఉపసంహరమాహ- ‘తస్మా’ఇచ్చాది. కిం వచనేనాతి పాణినీయానమివ కిం సుత్తత్తరేనాతి అత్థో.

వచనాభావేపి కమ్మకత్తరి పదసఙ్ఖారక్కమోపదస్సనముఖేన వుత్తి గన్థం వివరితుమాహ- ‘వాక్యతో’ఇచ్చాది. వాక్యతో ఉద్ధరిత్వా పదేసఙ్ఖరియమానేతి ‘భిజ్జతే కుసూలో సయమేవే’తి వాక్యతో విసుం కత్వా భిజ్జతే’తి పదే సఙ్ఖరియమానే నిప్ఫాదీయమానేతి అత్థో. తదేవాతి పదత్థసామఞ్ఞమేవ. తన్నిప్ఫాదనేతి తస్స సఙ్ఖరిమానస్స పదస్స సఙ్ఖరణే. సయన్తీమస్సాత్ర అత్తనాతి అత్థో. న కేవల మనేనేతదేవ వుత్తం- ‘కమ్మేయేవ పచ్చయో’తి, కిఞ్చరహి అఞ్ఞమ్పత్థీతి దస్సేతుమాహ- ‘అనేన చే’చ్చాది. చో వత్తబ్బన్తరసముచ్చయే. అనేనభిజ్జతేతి సవనాఇచ్చాదినా ఇదఞ్చాహాతి అత్థో. కిన్తదిచ్చాహ ‘కమ్మ కత్తునో’చ్చాది, న పదముదాహరణన్తి కమ్మకత్తునో వాక్యమేవోదాహరణం… వాక్యేనేవ తస్స పతీతియా మఞ్ఞతే. పదమేవోదాహరణం కస్మా న సియాతి ఆహ- ‘పదేహి’చ్చాది. దుతియముదాహరణం దస్సేతుమాహ- ‘కత్తునిస్సయో పి’చ్చాది.

అస్మిం పక్ఖేతి అస్మిం కత్తుత్తేన వివచ్ఛితే పక్ఖే. తబ్బిసయత్తన్తి కమ్మవాచీసయం సద్దవిసయత్తం. భావకమ్మేసూతీమస్స కత్తరిచ్చస్స చ పచ్చయవిసేసనత్థే సతి సామత్థియలద్ధమ్పయోజనం దస్సేతుమాహ- ‘భావకమ్మేసూ’తిఆది. ఇమినా అనేన చ విసేసిసత్తాతి సమ్బన్ధో. కిన్తం విసేసితన్తి ఆహ- ‘మానన్త త్యాదీసూ’తి. కిన్తమ్పయోజనన్తి పయోజనం దస్సేతుమాహ- ‘త్యాదీన’మిచ్చాది. యది భావకమ్మేసు కత్తరి చ తేన తేన [ధానేన] సుత్తేన మానాదయో న సియుం, కథన్తం విసేసితేసు మానాదీసు పరేసు క్యాదయో సియున్తీమినా సామత్థియేన ( ) [(సతి)] భావకమ్మేసు కత్తరి ( ) [(తి)] చ ‘‘వత్తమానేతి అన్తి’’చ్చాదిప్పభుతికేహి (౬-౧) సుత్తేహి యథాలాభం భావాదీసు పచ్చయా హోన్తీతి విఞ్ఞాయతీతి భావో.

నతదత్థం వచనమారద్ధన్తి భావకమ్మేసు కత్తరి మానన్తత్యాదివిధానత్థం పాణినియేహి వియ సుత్తన్తరం నారద్ధన్తి అత్థో. అథ భావకమ్మేసు కత్తరి చ మానాదివిధానత్థం వచనం నారద్ధం ధాతునియమనం [ధాతునియమత్థం] త్వస్స వత్తబ్బన్తి తఞ్చ సామత్థియావ (లబ్భతేతి) దస్సేతుమాహ- ‘కిరియత్థనియమోపి’చ్చాది. అకమ్మకా ధాతుతో భావే కత్తరి చ సకమ్మకా కమ్మే కత్తరి చేతి కిరియత్థనియమో యథావుత్తేన సామత్థియా లబ్భతేతి సమ్బన్ధో. అకమ్మకానం కమ్మవిరహా, సకమ్మకానఞ్చ సతోపి భావస్సాప్పధానత్తా అకమ్మకా కత్తరి భావే చ భవన్తి న కమ్మే, సకమ్మకా కమ్మసబ్భావా కత్తరి కమ్మే చ భవన్తి న భావేతీదం సామత్థియం.

కమ్మమపేక్ఖతేతి పచాదితో కత్తరి పఠమపురిసేకవచనే కతే పచతిచ్చాదీసు పచాదినో పచనాదికిరియా ఓదనాదికం కమ్మమపేక్ఖతే. కత్తుత్తమపేక్ఖతేతి భవతిచ్చాదీసు భూఆదీనం భవనాదికిరియా కత్తుమత్తమపేక్ఖతే.