౧౦. సద్దా

నను చ అసతి సుత్తే దుతియాగ్గహణే దుతియన్తేహిచ్చాయం విసేసో కుతో లబ్భతే యేన ‘సద్దాదీహి దుతియన్తేహీ’తి వివరణం కతన్తి సచ్చం, తథాపి పచ్చయవిధిమ్హి యుత్తేపి పఞ్చమియా నిద్దేసే ‘సద్దాదీనీ’తి దుతియాయోపాదానసామత్థియా తథా వివరణం కతం.

సబ్బత్థాతి ‘‘తమధీతే తం జానాతి కణికాచా’’దో (౪-౧౪) సబ్బత్థ. కిరియావాత్యవధారణేన యం బ్యవచ్ఛిన్నం, తముపదస్సేన్తో ఆహ- ‘న కాలే’చ్చాది. యదీపి అధీతేచ్చాదీసు వత్తమానకాలేన కత్తునా ఏకవచనేన చ నిద్దేసో, తథాపి తేసమప్పధానత్తా అఞ్ఞస్మిమ్పి భూతాదికే కాలే కమ్మాదో సాధనే బహువచనేన చ పచ్చయో సియా ఏవేతి భావో.

నను చ ‘‘ధాత్వత్థేనామస్మీ’’తి (౫-౧౨) ఇప్పచ్చయే పత్తే-యమారబ్భతే అస్సపి ధాత్వత్థేయేవ విధానం, తతో చ సద్దాదీహి ధాత్వత్థే ఇప్పచ్చయేన న భవితబ్బం, దిస్సతే చ ఇప్పచ్చయపయోగోచ్చాసఙ్కియ ‘నాయమిప్పచ్చయస్స బాధకో’తి పటిపాదేతుమాహ- ‘ధూవం కరోతి’చ్చాది. నానాభిన్నం వాక్యం నానావాక్యం, తస్స భావేన, తేన భిన్నవాక్యభావేనాయస్స ఇప్పచ్చయస్స చ సముచ్చయతోతి అత్థో. ‘‘ధాత్వత్థేనామస్మీ’’త్యేకం వాక్యం, ‘‘సద్దాదీని కరోత్య’’పరం. ఏతాని ద్వే భిన్నవాక్యాని- ‘ధాత్వత్థే నామస్మా ఇప్పచ్చయో భవతి, సద్దాదీని కరోతిచ్చస్మిం అత్థే ఆయో భవతీ’తి పచ్చేకమాఖ్యాతాపేక్ఖాయ వాక్యపరిసమత్తియా భిన్నతా, అభిన్నే హి కిరియాపదేకవాక్యతా, భిన్నేతు నానావాక్యతా, నానావాక్యే చ సతి సముచ్చయో. న హి సామఞ్ఞవిసేసభావేన విధానమేవ బాధాహేతు, కిఞ్చరహి ఏకవాక్యతాపి, తం యథా-‘బ్రాహ్మణానం దధి దియ్యతం, తక్కం కోణ్డఞ్ఞాయే’తి. నానావాక్యే తు సముచ్చయో, తం యథా- ‘బ్రాహ్మణా భోజీయన్తు, మాఢరాయ వత్థయుగలం దీయతూ’తి మాఢరో బ్రాహ్మణభావేన భోజీయతే వత్థయుగలఞ్చ లభతే, తేనోజుకం వుత్తేన వత్థయుగలదానేన సామఞ్ఞవుత్తం భోజనం న బాధీయతే, తథేహాపి ఉజుకం విహితేనాయేన సామఞ్ఞవిహితో ఇప్పచ్చయో న బాధీయతే లక్ఖియానురోధేన సత్థకారస్స వాక్య భేదాభేదోతి నానవట్ఠితిదోసోతి మఞ్ఞతే. తిమ్హి లే చ సిద్ధన్తి సమ్బన్ధో.

యప్పచ్చయో న విహితో పాణినీఆదీహి వియాతి అధిప్పాయో. ‘జల దల- దిత్తియం’. ‘‘మానో’’తి (౫-౬౫) మానో, ‘‘కత్తరి లో’’తి ‘‘పరోక్ఖాయం చే’’తి (౫-౭౦) చగ్గహణేన ‘దల దల’ఇతిద్విత్తం ‘‘లోపోనాదిబ్యఞ్జనస్స’’ (౫-౭౫) ‘‘సరమ్హా ద్వే’’తి (౧-౩౪) దస్సలస్స చ ద్విభావే దద్దల్లమానా. జలమానాతి అట్ఠకథావచనతోతి ఇమినా కిరియాసమభిహారే యప్పచ్చయాభావం దస్సేతి. ఇమినా చ సక్కతే వియ భుసాభిక్ఖఞ్ఞేపి కిరియాసమభిహారో కిరియాపరివత్తనం, తఞ్చ యదా కిరియమఞ్ఞేన కత్తబ్బమఞ్ఞో కరోతి, తేన కత్తబ్బఞ్చేతరో, తదా భవతీతి విఞ్ఞేయ్యం. ‘‘సామఞ్ఞవిహితా విధయో పయోగమనుసరన్తీ’’తి ఇమినా లక్ఖణేన ‘దల-దిత్తియ’న్తి ఇమస్మా ‘‘మానో’’తి సామఞ్ఞేన విహితో మానప్పచ్చయో భుసత్థే ఆభిక్ఖఞ్ఞే చ భవిస్సతి. దద్దల్ల మానాతి ఏత్థ భుసం జలమానా, పునప్పున జలమానాతి చ అత్థో వేదితబ్బో.