౫౯. తస్స

న చ సబ్బేతిఆదినా బహులాధికారే ఫలం వుత్తం. భావసద్దో కత్థచి కిరియాయం వత్తతే ‘భావే అయం విధీ’తి. కత్థచి అధిప్పాయే ‘అయమేతేసం భావో [భావోధిప్పాయో]’తి. కత్థచి పదత్థే ‘ఇమే భావా’తి. కత్థచి సత్తామత్తే‘తిణానం భావో’తి. తేనాహ-‘భావసద్దస్సే’చ్చాది. రూపసాధన ద్వారేనాతి భావసద్దస్స రూపసాధనద్వారేన, సప్పన్తి పకాసేన్తి అత్థ మనేనాతి సద్దో. సోవ అభిధానం అభిధీయతే-నేనత్థోతి కత్వా. బుజ్ఝతి అత్థసరూపన్తి బుద్ధి, సావ పతీయతే-నేనాత్థో పచ్చేతి అత్థ మితి వా పచ్చయోతి వుచ్చతి.

నను చ ‘భవన్తి ఏతస్మా బుద్ధిసద్దా’తి వుత్తం తస్మా పవత్తినిమిత్తముభిన్నమ్పి భవతి, తథాసతి ‘సద్దప్పవత్తినిమిత్త’న్తి సద్దస్సేవ పవత్తినిమిత్తతా కస్మా వుత్తాతి వుచ్చతే. పాకటభావేన అభిధానాభిధేయ్యసమ్బన్ధస్స సద్దస్సేవ పవత్తినిమిత్తతం వత్వా విసుం బుద్ధియా నిమిత్తస్స రూపానుగతత్తం విసేసేత్వా పవత్తినిమిత్తతమస్సా దీపేతుం ‘నిమిత్తవసాహి’చ్చాదిమాహ. దబ్బేగుణోతి దబ్బే వుత్తియం గుణో నిమిత్తన్తి సమ్బన్ధో. గుణసద్దస్సేవ జాతిసద్దత్తేనోదాహరణద్వయం దత్తం… గుణస్స జాతియా విసుం జాతినిమిత్తస్సాభావతో [నిధిత్తస్స భావతో]. కిరియాదీతిఆదిసద్దేన దబ్బాదీనం గహణం, కేచి పన కిరియాసద్దానం కిరియా పవత్తినిమిత్తన్త్యాహు. తేసం దేవదత్తాదీనం అవత్థావిసేసేన అవత్థాభేదేన సామఞ్ఞం తదవత్థా విసేససామఞ్ఞం. తేనాహ- ‘దేవదత్తస్సా’తిఆది. విజ్జమానో పదత్థో విసయో యేసం దేవదత్తాదీనం సఞ్ఞాసద్దానం తేసం పవత్తినిమిత్తం జాతిలక్ఖణమాచిక్ఖితమ్పటిపాదితన్తి అత్థో.

అనేన చ దేవదత్తాదయో సఞ్ఞాసద్దాపి సమానా జాతిసద్దాతి వుత్తం హోతి. యది చరహి సఞ్ఞాసద్దాపి జాతివచనా సియుం, పఞ్చవిధత్తమేసం పరిహాయతీతి. నేదమేవం విఞ్ఞేయ్యం… పసిద్ధతరజాత్యాభిధాన కఠగోవీహియవాదిసద్దా జాతిసద్దత్తేన విసుం పరిగ్గయ్హన్తి.

సమ్బన్ధిభేదతోతి ఘటాదిసమ్బన్ధీనం భేదతో. అభావస్సభేదతోతి ఘటపటాదీనం సమ్బన్ధీనం భేదేన అభావస్స భేదతో అభేదేపి భేదా ఉపచరితా సన్తీతి యోజనా. యస్స సామఞ్ఞస్స వసా, తేసు ఉపచరితభేదేస్వాకాసాదీసు. నిరవయవావిజ్జమానవిసయానన్తియే ఆకాసో వియ నిరవయవా అభావో వియ అసన్తా చ, తే విసయో యేసం సద్దానం తేసన్తి అత్థో. సామఞ్ఞం భావోతి పుథుజ్జనాదిసామఞ్ఞం భావోతి అత్థో. అలసస్స భావో కిరియాసమ్బన్ధిత్తం, బ్రహ్మఞ్ఞం జాతి చాపల్యం నేపుఞ్ఞం గుణో వా. వుత్తియం సకత్థేకన్తాతి ‘‘సకత్థే’’తి (౪-౧౨౨) ఇమినా సకత్థే కతకప్పచ్చయన్తాతి అత్థో. న దట్ఠబ్బన్తి సమ్బన్ధో. పత్తకాలోవ పత్తకల్లం. కరుణా ఏవ కారుఞ్ఞం.