చతుత్థకణ్డ
౧. ణో వాపచ్చే
నను చ ‘ణో వాపచ్చే’తి వచనతో కథం పకతివిసయావగమో సియా. యథాకథఞ్చి పకతివిసయావగమేపి సామఞ్ఞవచనతో పన ధమ్మేనాపచ్చన్త్యాదో యతో కుతోచి ధమ్మేనిచ్చాదితోపి సియా ణా దిపచ్చయోత్యాసఙ్కియాహ ‘అపచ్చవతా’చ్చాది. అపచ్చస్సాతి అపచ్చత్థస్స, అపచ్చవతాతి ‘‘ణో వాపచ్చే’’తి వసిట్ఠాద్యత్థస్సేవ పరిగ్గహణాయ సామఞ్ఞవచనతో యో అపచ్చవా తతో, అత్థతో పన అసమ్భవా దబ్బాచకసద్దావ సామత్థియేన ఛట్ఠియన్తా సబ్బలిఙ్గవచనా జాయతేతి విఞ్ఞాతబ్బం. ధమ్మస్మాపచ్చంత్యాదీసు ణాదిప్పచ్చయో (న జాయతే) తి సమ్బన్ధో.
ధమ్మేనాతి ధమ్మేన కరణభూతేన. ధమ్మాయాతి ధమ్మత్థం, ధమ్మస్మాతి ధమ్మహేతునా, తతో అసమ్భవే కారణమాహ ‘సాపేక్ఖత్తా’తి. సాపేక్ఖత్తమేవ సమత్థేతి ‘అపచ్చవాహి’చ్చాదినా, ధమ్మేనాపచ్చం కస్సాతి పుచ్ఛిత్వా దేవదత్తస్సాతి అపేక్ఖియమానం వదతి. దేవదత్తస్సాతి అపచ్చవా దేవదత్తాది అపేక్ఖీయతేతి సమ్బన్ధో, హిసద్దో హేతుమ్హి. న హేత్థ ణాదివుత్తి అఞ్ఞత్థ [నహేతకామన్తత్థ (పోత్థకే)] సాపేక్ఖత్తా కమ్బలో వసిట్ఠస్సాపచ్చం దేవదత్తస్సాతి ఏత్థ పన వసిట్ఠో-పచ్చవాతి తతో ఛట్ఠియన్తా హోతిచ్చాసఙ్కియాహ- ‘న చే’చ్చాది. న చ హోతీతి సమ్బన్ధో.
కారణమాహ- ‘అసమ్బన్ధా’తి. న హేత్థ సమ్బన్ధో వసిట్ఠస్స కమ్బలాపేక్ఖత్తేన అపచ్చస్స చ దేవదత్తాపేక్ఖత్తేనాత్థన్తరాపేక్ఖాయ వసిట్ఠస్సాపచ్చేన సమ్బన్ధాభావాయేవ వసిట్ఠస్స అపచ్చం వాసిట్ఠోతి ణాదివుత్తియా భావే సామత్థియం నత్థి, సమత్థఞ్హి వసిట్ఠం రాజపురిసాది సమాసవుత్తియమేకత్థత్తమివ వాసిట్ఠాదిణాదివుత్తియం ణాదిప్పచ్చయముపజనయతి, నాసమత్థం, తతో సబ్బమేవేతమ్మనసి నిధాయ వుత్తం- ‘అసమ్బన్ధా’తి.
యది పనేత్థ ణాదిప్పచ్చయో సబ్బథా సమ్బన్ధమపేక్ఖతే, తదా విసేసతో యస్సాపచ్చేన సమ్బన్ధో తతోవ జనకతో సో సియాతి దస్సేతుమాహ- ‘యజ్జేవ’మిచ్చాది.
యో జనకోతి యోయో యస్స యస్స అపచ్చస్స జనకో. తతోయేవాతి తస్మాతస్మా జనకతోయేవ. సియాతి తస్మిం తస్మిం అపచ్చత్థే ణాదిప్పచ్చయో సియా. తత్థ హేతుమాహ- ‘తస్సేవాపచ్చేన యోగా’తి. యోగాతి అపచ్చసమ్బన్ధతో, న మూలప్పకతితోతి పరమప్పకతితో న హోతీతి వుత్తం హోతి. హేతుమాహ- ‘అయోగా,తి, వచనాభావమ్పేత్థ దస్సేతుం చే’త్యాది వుత్తం.
వచనన్తి సుత్తం, సమ్బన్ధాభావా (తాదిసవచనాభావా) చ మూలప్పకతితో ణాదిప్పచ్చయస్సాభావం దస్సేత్వా ఇదాని మూలప్పకతితోవాస్సాభిమతభావం దస్సేతుం ‘మూలప్పకతితో’చ్చాది వుత్తం.
కథమ్పనిదం విఞ్ఞాయతిచ్చాదినా జనకస్సేవాబ్యాహితస్సాపచ్చేన ముఖ్య సమ్బన్ధమానీయ ఇదమయుత్తన్త్యాదినా బ్యవహితజనితస్సాప్యపచ్చయస్స పరమప్పకతియాభిసమ్బన్ధసబ్భావం వత్వా తం సాధయితుమారభతే ‘కథ’మిచ్చాది, ఏవం హిచ్చాది కథంపనిదమిచ్చాదినా యథావుత్తస్స సమత్థ నవాక్యం, హియస్మా తం దిస్వా తథా పుచ్ఛితో దేవదత్తస్సవాతిఆదినా ఉప్పాదేతారమేవ నిద్దిసతి, నాత్తానం పితామహో, తస్మా ఉప్పాదేతాయేవాపచ్చేన సమ్బజ్ఝతి న పితామహోతి యోజేత్వా అధిప్పాయో వేదితబ్బో. ఇదం యథావుత్తముప్పాదేతునిద్దిసనం, తేన అపచ్చేన సద్ధిం ఉప్పాదేతుయేవ జనకస్సేవ యోగో సమ్బన్ధో పటిపాదేతుం న సక్కాతి సమ్బన్ధో.
తన్తితం [తత్థ-ఇతి (పఞ్చికాయం)] పుచ్ఛానిమిత్తం, తేనాతి అపచ్చేన. అపతనన్తి నరకే అపతనం భవతి, సోతి యోసో యస్సాత్యనియమనిద్దిట్ఠో సో ఞాతుం న ఇచ్ఛితోతి సమ్బన్ధో. ఇమినా ఇదం దీపేతి- ‘‘నపతత్యనేన నరకేత్యపచ్చన్తి వుచ్చతి అపచ్చేనానేన యస్సకస్సచి అవిసేసేనాపతనమ్భవతి నరకే సోసో తాయ పుచ్ఛాయ ఞాతుం న ఇచ్ఛితో’’తి. సో వాతి కస్సాయం పుత్తోతి పుచ్ఛాయానురోధనే సో ఉప్పాదేతాయేవ ఞాతుమిచ్ఛితోతి సమ్బన్ధో. తుసద్దో చేత్థాపచ్చేన నరకాపాతసబ్బ జనజాననిచ్ఛావిసేసజోతకో, యది సియాతి సమ్బన్ధో, అత్తానమ్పి నిద్దిసేయ్య న కేవలముప్పాదేతారం, అత్థిచ్చాది పితామహస్స అత్తనోపి నిద్దేసే కారణవచనం, తం అపచ్చం నిమిత్తం కారణం, యస్స తం తంనిమిత్తం తస్మా [కత్వా (పోత్థకే)] ఏవం దిట్ఠికో హిచ్చాదినా యథావుత్తం సమత్థేతి.
బ్యవహితజనితేనాపీతి బ్యవహితేన కత్తునా జనితేనాపి, కరణే చాయం తతియా, హేతుమ్హి వా. కస్మా ఏవం దిట్ఠికోతి ఆహ ‘యం నిమిత్తం హి’చ్చాది. హిసద్దో యస్మాదత్థే. యస్సాతి పుబ్బజస్స, తేన అపచ్చేన అపతనం తదపతనం తతో, ఇదం వుత్తం హోతి ‘‘తేన బ్యవహితజనితేనాపి పుమునా పుబ్బజోపి నరకం న పతతి సో పుబ్బజస్సాప్య పచ్చం భవతి యథావుత్తేన నిబ్బచనేనా’’తి. తస్మాచ్చస్స పుబ్బే వుత్తయస్మాత్యనేనాభిసమ్బన్ధో వేదితబ్బో. ఉపపత్యన్తరమాహ-‘ఉపచారతోవే’చ్చాది. పుబ్బ పుబ్బభావే సతీతి పుబ్బస్స పుబ్బస్స విజ్జమానత్తే సతి. బ్యవహితేన జనితే అపచ్చేపి నిమిత్తం అపాయాపతకారణభావో అత్థియే వాతి సమ్బన్ధో. కేసన్తి ఆహ-‘పుబ్బేసన్తి పుబ్బజానన్తి అత్థో, కే నాతి ఆహ- ‘పారమ్పరియేనా’తి. అభేదోపచారేనాతి పుబ్బపుబ్బభావే సతిచ్చాదినా వుత్తనయేన జనకస్స వియ పారమ్పరియేనపుబ్బేసమ్పినిమిత్తతా వతో జనకసదిసత్తా జనకావ నామ తే సియున్తి ఏవమభేదేన ఉపచరణతో చిన్తనతోతి అత్థో. ఉభయథాతి ఞాయేన ఉపచారేనచాతి ఉభయేన పకారేన, ఏవముభయథాపి మూలప్పకతియా పచ్చేనాభిసమ్బన్ధా కథమనన్తర [మనన్తరాది (పోత్థకే) (తత్థ) పోత్థకే] జనితేనాపచ్చేనాదిపురిససమ్బన్ధోయేన తతో ణాదిప్పచ్చయో సియాతి నాసఙ్క్నీయం.
తతో చాతి మూలప్పకతితో చ, అపచ్చసామఞ్ఞవచనిచ్ఛాయన్తి ఇత్థి పున్నపుంసకత్తవిసేసోపగ్గాహి అపచ్చసామఞ్ఞస్స వచనిచ్ఛాయం.
ఏవమ్మూలకతితో- పచ్చసామఞ్ఞేన ణాదిప్పచ్చయం వవత్థపేత్వా ఇదాని అపచ్చాదితోపి హోతేవ ణాది సామఞ్ఞవిధానా. సో చ బహులాధికారతో గురుజనాయత్తత్తా తన్నియోగాచరణేన పసత్థే యేవాపచ్చే బ్యవహితజనితేపి ఇత్థివజ్జితే సియాతి దస్సేతుమాహ ‘నత్తాదీహి’చ్చాది. సతియేవ గురుజనే సప్పధానభావేన కుచ్ఛితే-పచ్చేతు నత్తాదీవుత్తీహి వసిట్ఠాదీహి ణాదిప్పచ్చయో హోతి వాసిట్ఠోతిఆది, ఇత్థియఞ్చ న హోతి వాసిట్ఠీతిఆది.
అత్థతోతి సామత్థియతో. అపచ్చే విధీయమానో పచ్చయో అపచ్చవతా జాయమానో తస్సాపచ్చన్తి అత్థే జాయతి. సోచాయ మత్థవిసేసో ఛ(ట్ఠియన్త) తాభావే కథం సియాతి ఇదమేత్థ సామత్థియం. అనన్తరే వాపచ్చే పుత్తే-భిధేయ్య నత్తాదో వాపచ్చే-భిధేయ్యాతి ససమ్బన్ధో. కుతోచి అపచ్చవతా నత్తాదో ఏవ. ఇదఞ్చ సబ్బమ్బహులవచనేవ సమ్పజ్జతీతి ఆహ- ‘బహులాధికారా’తి. అపచ్చేతి ఏకవచనేన నిద్దేసే పుమునా నపుంసకేన కరియతి, తేనే కస్మిం యేవాపచ్చే సియా, న బహూసు వసిట్ఠస్సాపచ్చాని వాసిట్ఠాని, న చిత్థి వాసిట్ఠాని, న చిత్థియం వాసిట్ఠీత్యాసఙ్కియాహ-‘ఇదఞ్చే’చ్చాది. ఇదఞ్చ అపచ్చవచనఞ్చ. ఇమినా చేత్థ తథా నిస్సయకరణం దస్సేతి. తస్స వచనిచ్ఛాభావతోతి తస్స లిఙ్గవచనస్స సుత్తే వత్తుమిచ్ఛాయాభావతోతి అత్థో.
కిం పన కారణం సుత్తే లిఙ్గవచనావచనిచ్ఛాయం తస్సాప్పధానత్తా యేనకేనచి లిఙ్గాదినా నిద్దేసో-వస్సం కత్తబ్బోతి నానన్తరియకత్తా తస్సేహోపాదానం, యథాధఞ్ఞత్థినోపలాలాదినోప్యప్పధానస్సోపాదానన్తి. తతోయేవాహ-‘ఉపలక్ఖీయస్సేత్థ పధానత్తా’చ్చాది. ఇత్థిపుమత్తయుత్తజఞ్ఞవిసేసో ఉపలక్ఖీయో, అపచ్చేతీదముపలక్ఖణం, సయన్తి యథావుత్తముపలక్ఖణం సయం. కారియప్పటిపత్తియాతి పుమే నపుంసకేపచ్చే-భిధేయ్యే విధి హోతిచ్చేవం కారియప్పటిపత్తియా వత్తుం న ఇట్ఠం.
వచనన్తరేపి అఞ్ఞస్మిం వచనే. ఆణీతి ణిప్పచ్చయసుత్తం వదతి. అగోత్తాదితోతి యోగోత్తస్సాదిభూతో న హోతి, తతో, తేనేవ ‘‘ఆణీ’’తి సుత్తే (౪-౫) వక్ఖతి-‘అకారన్తమత్తతోవాయంణిన గోత్తాదిభూతతో’తి. వాక్యసమాసాపీతి యథాసఙ్ఖ్యేనాహ. తస్మిం అత్థేతి తస్మిం వాక్యోపదస్సితే అత్థే, తన్తి వాక్యం. సమాసవుత్తిఞ్చ నివత్తేయ్యున్తి సమ్బన్ధో.
సతిపనాతి వాకారే సతి తు అనిచ్చత్తా ణప్పచ్చయస్స. సోపీతి సమాసోపి, సమాసోతిఆదినా పక్ఖన్తరమాహ. తేన వాక్యసిజ్ఝనేన. పక్ఖే వాక్యసమాసాపి సియున్తి పక్ఖే సమాసవుత్తియా ఏవ బాధితత్తా పక్ఖన్తరే ణాదివుత్తి న బాధీయతీతి వాక్యవుత్తియోపి సియున్తి అత్థో.
౨. వచ్ఛా
వచ్ఛకచ్చాదినా కచ్చాదిగణం దస్సేత్వా తస్స విభాగేన నిప్ఫత్తిం దస్సేతుం ‘వచ్ఛాదీహీ’తిఆదిమాహ. ‘‘కణ్హో బ్రాహ్మణే’’తి గణసుత్తం. తత్థ కణ్హసద్దో బ్రాహ్మణే వత్తమానో ణానణాయ నప్పచ్చయే ఉప్పాదయతీతి అత్థో. ఏవమాదీహిచ్చాదినా ఆకతిగణత్తమస్స దస్సేతి. ‘‘కతాణియోవే’’తి గణసుత్తం, దిచ్చాదీసూతి యతోణ్యో దిస్సతి ‘‘ణ్య దిచ్చాదీహీ’’తి (౪-౪), తే దిచ్చాదయో, తేసు పాఠాతి తంసుత్తప్పదేసే ‘‘కతా ణియోవే’’తి పాఠాభావేపి దిచ్చా దీనమాకతిగణత్తా పఠితమేవ నామ తన్తి వుత్తం.
ణ్యేతి ణ్యప్పచ్చయే కతే. గోత్తాదిసద్దాతి గోత్తే వంసే ఆదిభూతా సద్దా. వంసోతి అన్వయో. సోయేవ గావం సజాతి సాధారణం విజాతివినివత్తనం సకటాదివచనం తాయతీతి గోత్తన్తి వుత్తం, తేనాహ-‘గోత్తం వంసో’తి. తస్సాతి గోత్తస్స, తస్సాదయో గోత్తాదయోతి సేసో. కేతే గోత్తాదయోచ్చాహ- ‘సఞ్ఞాకారినో’చ్చాది. వచ్ఛాదయో నత్తాదినో అపచ్చస్స అపచ్చం తదపచ్చాది చాతి దస్సేతుమాహ-‘నత్తాదినో’చ్చాది.
౩. కత్తి
ఘపసఞ్ఞన్తావేత్థ భీయ్యో కత్తికాదయోతి గయ్హన్తి. యది పనేత్థ అఞ్ఞేపి గయ్హన్తి, అత్థి పణ్హిఆదయో కేచియేవ కత్తికాదీసు అన్తోగధా హోన్తీతి వత్తుమాహ- ‘ఏత్థా’తిఆది. వినతా సుపణ్ణమాతా, తేహీతి విధవాదీహి. విధవాదిగణం దస్సేతి ‘బన్ధక’చ్చాది. విగతో ధవో పతి అస్సాతి విధవా, బన్ధకీ అభిసారిణీ.
౪. ణ్యది
యస్స చ చవగ్గోతి సమ్బన్ధో, కేవలం గగ్గ్యోతి ఏత్తకమేవా దస్సేత్వా పరసత్థాగతగగ్గాదిగణేకదేసభూతకుణ్డనీసద్దతోపి కోణ్డఞ్ఞోతి ముదాహరన్తో సో గగ్గాదిగణోప్యత్రాభ్యుపగతోతి విఞ్ఞాపేతి. తస్మా తస్మిం గగ్గాదికేపి పరసత్థపఠితే యోయో పయోగో ఆగమే దిస్సతి వచ్ఛో అగ్గివేస్సోచ్చాది. సోపీహ వేదితబ్బోతి దస్సేతుమాహ-‘గగ్గాది’చ్చాది. గగ్గాదీతి గగ్గాది అయం. గోత్తస్స గగ్గవంసస్స ఆదిభూతేన గగ్గేన ఉపలక్ఖితో గణో గోత్తాదిగణో, తేన గగ్గో నామ కోచి, తస్సత్వపచ్చం గగ్గీతి భవతి. పపుత్తాదోవాతి అవధారణం గగ్గస్సాపచ్చం గగ్గిచ్చేవ యథాసియాతి.
౫. ఆణి
పకతస్సాతి ‘‘మాగధం సద్దలక్ఖణ’’న్తి వా ‘‘నామస్మా’’తి వా పకతస్స. ఆతి నామవిసేసనేసతి ‘‘విధిబ్బిసేసనన్తస్సా’’తి తదన్త విధినా అకారన్తో గయ్హతీతి ఆహ-‘విసేసనేన చా’తిఆది. అనన్తరమపచ్చన్తి సమ్బన్ధో.
౬. రాజ
పచ్చయన్తేనాతి రాజఞ్ఞోతి పచ్చయన్తేన. రాజఞ్ఞోతీమస్సత్థో ఖత్తియజాతీతి, రాజఞ్ఞజాతీతి అత్థో. రఞ్ఞో అపచ్చం రాజాపచ్చం.
౮. మను
సముదాయేనాతి పచ్చయన్తసముదాయేన, జాతియన్తి మనుస్సజాతియం. జాతిసద్దాఏతేతి ఇదం మనుస్సో మానుసోతి ఏత్థ అపచ్చత్థాభావే హేతువచనం. అపచ్చత్థో ఏత్థ నత్థేవాతి చ ఇదం విసుం మనుస్సమానుస సఙ్ఖాతస్స పచ్చత్థస్సాభావదస్సనత్థం వుత్తం. ణోవాతి మనునో అపచ్చన్తి అత్థే‘‘ణో వాపచ్చే’’తి (౪-౧) ణప్పచ్చయోవ. న జాతీతి బ్యతిరేకమాహ.
౯. జన
రాజసమ్బన్ధేతి రఞ్ఞేతి వుత్తరాజసమ్బన్ధే. పఞ్చాలానం ఖత్తియానం అపచ్చం, పఞ్చాలానం జనపదానం రాజాతి వా ఏవమేత్థ వి(భాగో) వేదితబ్బో ఓక్కాకానం అపచ్చం రాజా వా ఓక్కాకో.
౧౧. ణరా
సామఞ్ఞేన రత్తసద్దస్సాత్థమాహ- ‘కుఙ్కుమాదినా’తి. అఞ్ఞథా ‘రాగో కుసుమ్భాదీ’తి వుత్తత్తా కుసుమ్భాదినాతి (వుత్తం) సియా, రఞ్జి అయ మత్థి అభిసఙ్గే‘భోజనే రత్తో’తి. అత్థి వణ్ణవిసేసే ‘రత్తోగో’తి, లోహితోత్యత్థో, అత్థి సుక్కసజ వణ్ణన్తరాపాదనే‘రత్తో పటో’తి. ఇహ తు తతియే-త్థే వత్తమానో గయ్హతీతి వుత్తం- ‘వణ్ణన్తరమాపాదిత’న్తి. రాగాతి.
అత్థగ్గహణన్తి అత్థప్పధానత్తా నిద్దేసస్స వుత్తం. తఞ్చాచరియాన ముపదేసతో అవిచ్ఛిన్నా (చరియ) పారమ్పరియావగమ్యతే, రాగాతి కసావ సఙ్ఖాతఅత్థనిద్దేసో. తేనాతి పటస్స రత్తభావే రాగస్స కరణనిద్దేసో, రత్తన్తి పచ్చయత్థనిద్దేసో, పచ్చయో చాయం కసా వత్థతో భవత్యసమ్భవా, తేన సుత్తే రాగాతి వుత్తేపి తబ్బాచకా కసావసద్దాతి విఞ్ఞాయతి, రాగాతి పన తేనాతి రాగస్సేవ నిద్దిట్ఠేపి తబ్భావేనా [తబ్బావకభావేనా-తి భవితబ్బం] త్థో నిద్దిట్ఠో, తబ్బాచకా చ హోన్తో‘తేన రత్త’న్తి అత్థే హోతీతి కసావేన రత్తన్తి విఞ్ఞాయతీతి రాగవాచినో తతియన్తత్తం సమ్పజ్జతి, తేన ‘ణ రాగా తేన రత్త’న్తి వుత్తేపి లబ్భమానత్థవసేన వుత్తం- ‘రాగవాచితతియన్తతో’తి. సుత్తే పన రాగేన రత్తన్తేతస్మిం అత్థే రాగా రాగవాచీసద్దా తతియన్తా ణప్పచ్చయో హోతీతి అత్థో. అభిధానతోతి ఉపచారవసేన కథనతో. వినాపి తేనాతి తంపచ్చయం వినాపి.
౧౨. నక్ఖ
తతియన్తతో విజ్ఝత్థం తేనాతి అనువత్తతేతి సమ్బన్ధో. సుత్తే అయమత్థో ‘‘ఇన్దుయుత్తేన నక్ఖత్తేన లక్ఖితో చే కాలో, తదా తేన లక్ఖితే కాలేత్యస్మిం అత్థే తతియన్తతో నక్ఖత్తా ణో హోతీ’’తి. సుత్తవివరణే తు తఞ్చేత్యాదికమధిప్పాయవసేన వుత్తం. తేనాత్యనువుత్తియా తతియన్తతోతి లబ్భతి నక్ఖత్తేనాతి సుతత్తాతి, కాలేతి పన అత్థనిద్దేసతో ణప్పచ్చయాధేయ్యస్స కాలో ఆధారోతి విఞ్ఞాయతీతి ‘లక్ఖితే కాలే’తి వుత్తం, విసేస్సగతవిభత్తియా విచారితాయ విసేసన గతా చ (విచారితా) నామాతి ఆహ- ‘నక్ఖత్తేనే’తిచ్చాది, ఇహ కేచి ఖన్ధపఞ్చకసఙ్ఖాతం కిరియాసభావమిచ్ఛన్తి అనిచ్చం, అపరే తు దబ్బసభావం నిచ్చం. తస్సో భయస్సపి కాలస్స చన్దయుత్తేన ఫుస్సాదినా లక్ఖియభావా లక్ఖణే తతియా యుత్తన్తి వత్తుమాహ- ‘కిరియా రూపో కాలో’చ్చాది.
విసేసావసాయోతి కాలస్స విసేసావధారణత్థమేవ హి ‘ఫుస్సీ రత్తి’చ్చాది. లోకే పయుజ్జతే. గురునాతి ఏత్థ గురు జీవో, న నక్ఖత్తం, చన్దయుత్తతా పనేత్థ అత్థి… చన్దయుత్తేన గురునా రత్తియా లక్ఖితత్తా. కత్తికాయ లక్ఖితో ముహుత్తోతి ఏత్థ చన్దం వినా కత్తికాయ తు కేవలాయ ముహుత్తో కాలో లక్ఖితో ‘కత్తికా ముహుత్తో’తి. ఫుస్సేన లక్ఖితా అత్థసిద్ధీతి ఏత్థ ఫుస్సేనిన్దుయుత్తేన అత్థసిద్ధి లక్ఖితా న కాలో ఫుస్సోతి. నక్ఖత్తయుత్తస్స కాలస్స రత్యాదివిసేసాపరామాసేన నక్ఖత్తవాచితో ఉప్పన్నస్స పచ్చయస్స సుత్తన్తరేన లోపం విధాయ పున అఞ్ఞేన సుత్తేన యుత్తాతి దేసవిధానేన సకలిఙ్గసఙ్ఖ్యాయుత్తేహి-ట్ఠమభిధానం పరేహి, తదాహ- ‘అహో రత్తో’చ్చాది.
రత్యాదివిసేసాపరామాసేనాతి ఫుస్సీ రత్తి ఫుస్సో అహోతి ఏవం రత్యాదివిసేసస్స అపరామాసేన అసమ్మస్సేన అగ్గహణేన. సకలిఙ్గసఙ్ఖ్యాయుత్తేనాతి ఫుస్సకత్తికాదీనం యంయం లిఙ్గం యాయా సఙ్ఖ్యా, అత్తనియేహి తేహి తేహి లిఙ్గేహి తాహితాహి చ సఙ్ఖ్యాహి యుత్తేన నక్ఖత్తసద్దేన. న తదుపలక్ఖితో కాలోతి కత్తికా సద్దోబహువచనన్తో బహుతారకత్తా కత్తికాయ, తాయకత్తికాయ లక్ఖితోకాలోపరేహివియ న కథీయతీతి అత్థో. అథ తదుపలక్ఖితస్సకాలస్సేవకత్తికాసద్దేనాభిధానే కో దోసో యే నేవముచ్చతేచ్చాహ- ‘అజ్జేతి’చ్చాది. ఇమినా చ పరమతే దోసో ఉబ్భావితో, తదత్థత్తే సతీతి తదుపలక్ఖితకాలత్థత్తే సతి.
సత్తమీ సియాతి నక్ఖత్తసద్దా తద్ధితలోపన్తా ఫుస్సేన పాయసం భుఞ్జేయ్య, ఫుస్సే పాయసం భుఞ్జేయ్యా’త్యాదో ఆధేయ్యన్తరాపేక్ఖా సియా సత్తమీ, యా సుత్తన్తరేన విధీయతి పాణినీయేహి, తతో ‘అజ్జకత్తికా’తేత్థాప్యాధేయ్యన్తరాపేక్ఖా సత్తమీ సియా లోపన్తత్తా ‘అజ్జకత్తికాసూ’తి, న పఠమా. పఠమాయేవ పనాయం పయోగో ‘అజ్జకత్తికా,తి. అజ్జేత్యధికరణప్పధానో అహోరత్తకాలవాచీ సద్దో, కత్తికాసద్దోపి తద్ధితలోపేన తక్కాలాభిధాయకో, తతో యేవఉభిన్నమ్పిసామానాధికరణ్యా కత్తికాయోప్యధికరణం సమ్పజ్జన్తే, తఞ్చ న వినాధేయ్యేన హోతీత్యాధేయ్యన్తరాపేక్ఖాయం తేసు సత్తమీయేవ సియా, న పఠమా (ఉప) పజ్జేయ్యాత్యధిప్పాయో. అత్తనోదాని దస్సనే సత్తమియా అప్పసఙ్గం పఠమాయేవోపపత్తిం దస్సేతుమాహ- ‘చన్దే పనూపచారేనే’చ్చాది, నాధేయ్యన్తరాపేక్ఖాచ్చనేన సత్తమియా అప్పసఙ్గమాహ. ఏవఞ్చరహి వచనమన్తరేన పరేసం వియ సత్తమీవిధాయకం కథం కత్తికాయ జాతోచ్చాసఙ్కియ తమ్పటిపాదేతుమాహ- ‘కత్తికాయ జాతో’చ్చాది. బహువచనన్తత్తేపి కత్తికాయ జాతియమేక వచనన్తం. పకారన్తరమాహ- ‘లోపోతి’చ్చాది. లోపేనాతి కత్తికాహి ఇన్దుయుత్తాహి లక్ఖితో కాలోతి విగ్గయ్హ కతణప్పచ్చయస్స లోపేన.
౧౩. సాస్స
సేతి పఠమన్తాతి సాతి నిద్దిట్ఠపఠమన్తా, యం పఠమన్తన్తి సాచేతి దస్సితం పఠమన్తమాహ. పఠమన్తస్స దేవతాపుణ్ణమాసిత్తభావతో తదత్థమభేదేనాహ- ‘సా’తి. కా సా దేవతాచ్చాహ- ‘లోకప్పసిద్ధాయేవ దేవతా’తి. యాగసమ్పదానమ్పి లోకే దేవతాతి పసిద్ధన్తి యాగస్స యజితబ్బస్స పురోడాసాదినో సమ్పదానమ్పి పటిగ్గాహకో పిన్దాది లోకే దేయ్యస్స పురోడాసాదినో దేవతా సామీతి పసిద్ధన్త్యత్థో, ఇన్దో దేవతా అస్స ఇన్దం, ఆదిచ్చో దేవతా అస్స ఆదిచ్చం, హవి పురోడాసాది యాగదబ్బం.
మన్తథోమనీయమ్పి దేవతాతి పసిద్ధన్తి యేన మన్థేన యో థూయతే సో తస్స మన్తస్స దేవతా సామీతి లోకే పసిద్ధన్త్యత్థో మహిన్దో యమో వరుణో దేవతా అస్సాతి విగ్గహో. వుత్తనయ మేవాతి ‘‘నక్ఖత్తేనిన్దుయుత్తేన కాలే’’తి సుత్తే వుత్తనయమేవ. జాత్యేకవచనం మఘాయాతి, తారకరూపానమ్పన బహుత్తా మఘాసద్దో బహువచనన్తో. పాణినీయా ‘‘సాస్మిం పుణ్ణమాసీతి సఞ్ఞాయ’’న్తి (౪-౨-౨౧) సుత్తయిత్వా ఫుస్సీ పుణ్ణమాసీ అస్మిం ఫుస్సో మాసో ఫుస్సో అద్ధమాసో ఫుస్సో సంవచ్ఛరోతి సఞ్ఞాయం పటిపాదేన్తి, తేన తేసం ఫుస్సీ పుణ్ణమాసీ అస్మిం పఞ్చదసరత్తేతి ఏత్థ చ భతకమాసే చ తద్ధితో న భవతి. ఇధ పన ‘సఞ్ఞాయ’న్తి వచనాభావే భతకమాసేపి ఛట్ఠ్యత్థే భవతీత్యాసఙ్క విరచయతి ‘భతకమాసేపి’చ్చాది. పుణ్ణో మా ఇచ్చత్ర మాసద్దో చన్దపరియాయోతి ఆహ- ‘మాసద్దేనే’చ్చాది. పుణ్ణో మా అస్సన్తి నిబ్బచనాతి ఏత్థ పుణ్ణమాసీసద్దస్స పుణ్ణో మా అస్సన్తి నీహరిత్వా వచనాతి అత్థో. వుత్తియా అత్థస్స ఫుటీకరణాయ వుత్తం- ‘సో పుణ్ణో తిఆది. తస్సన్తి పుణ్ణమాసియం. సాపుణ్ణమాసీ, భతకస్స భతియా కమ్మకారకస్స యో తింసతి రత్తో మాసో పరిబ్బయనియమితో, తస్స సమ్బన్ధినీ నేతి సమ్బన్ధో.
యస్సఞ్చతిథీయన్తి అనియమేన పటిపదాదిమాహ. అతోఏవ చ నిపాతనాతి ఇమస్మావ నిపాతనా, తేనేవాహ- ‘సుత్తే వచనమేవ నిపాతన’న్తి. మాససుతియాచ్చాదో సాధిప్పాయమత్థం వివరతి ‘యదిపి’చ్చాదినా. అస్సాతి సామఞ్ఞవచనేపి ‘సాస్స దేవతా పుణ్ణమాసీ’తి సుత్తే అస్సాతి అవిసేసవచనేపి సోయేవ పుణ్ణమాసీసద్దే సూయమానో మాసోయేవ ఛట్ఠ్యత్థో విఞ్ఞాయతీతి సమ్బన్ధో.
పఞ్చదసరత్తాదోతి పరేసం సఞ్ఞాగహణేన నివత్తితపఞ్చదసరత్తాదో. అథ అద్ధమాససంవచ్ఛరానమ్పి ఉదాహరణత్తే నోపఞ్ఞాసో కస్మా న కతోచ్చాహ- ‘అద్ధమాససంవచ్ఛరాన’మిచ్చాది. ఏవమ్మఞ్ఞతే ‘‘అద్ధమాససంవచ్ఛరానం న పచ్చయేనోజుకమభిధానమపి తు సంవచ్ఛరేపి ఫుస్సాదిమాససమ్భవాస్మిం సంవచ్ఛరే ఫుస్సేన మాసేన సమ్బన్ధా ఫుస్సోత్యుపచారీయతే, యథా చ ఫుస్సాదిమాసస్స సమ్బన్ధీ అద్ధమాసో ఫుస్సో అద్ధమాసోత్యుపచారీయతే, న పనోజుకన్తి తేసముదాహరణత్తే నానుపాదాన’’న్తి.
౧౪. తమ
నాకడ్ఢనత్థోతి ణస్సాకడ్ఢనత్థో న హోతి. యద్యాకడ్ఢనత్థో అస్స, తదా చానుకడ్ఢితం నోత్తరత్రానుకడ్ఢేయ్యాతి మఞ్ఞతే, కోచియేవ హోతీతి హోన్తీతి ఇతో భిన్దిత్వా ఆనేతబ్బం. తదా దేసస్సాతి ఇమినా ‘‘తదాదేసా తగ్గహణేన గయ్హన్తీ’’తి పరిభాసముపలక్ఖేతి. కతయాదేసస్సాపీతి కతో యాదేసో యస్స తస్స కతయాదేసస్సాపీతి. ఇకారస్సాతి యాదేసతో పుబ్బే ఇకారస్స, ఇమినా చాదేసాదేసీనమభేదో దస్సితో. తసద్దే నేకేనాపి పచ్చేకాభిసమ్బన్ధే సిద్ధేతి ఏవమఞ్ఞతే- ‘‘యథా’తేన కతంకీత’ (౪-౨౯) న్త్యాదిసుత్తే ఏకోవ తసద్దో బహూహి పచ్చయత్తేహి సమ్బజ్ఝతే, తథిహాపి ఏకమేవ తసద్దగ్గహణం ‘తమధీతే తంజానాతీ’తి పచ్చేకమభిసమ్బజ్ఝతే, తస్మా కిమేతదత్థేన ద్వితగ్గహణేనే’’తి. ద్వితగ్గహణే పయోజనత్తయం వుత్తం, తత్థ పఠమం దస్సేన్తో జాననిచ్చాదినాధిప్పాయమావీకత్వా ద్వితగ్గహణమిచ్చాదినా పదత్థమాహ.
తత్థ-‘యో యమధీతే జానాతి చా’తి ఇమినా ద్వితగ్గహణాభావే పచ్చయత్థావయవస్స సముచ్చయప్పసఙ్గమాహ. సముచ్చయే సతి(యో) యమధీతే జానాతి చ, తత్థేవ సియా, యో పనాధీతే కేవలం, న (జానాతి) తత్థ న సియాతి బోధయితుం బ్యభిచారమాహ‘న పచ్చేకాతి సమ్బన్ధేనే’తి. యథా ‘‘తేన కథం కీత’’మిచ్చాదో ‘‘తేన జితం జయతి’’చ్చాది పచ్చేకసమ్బన్ధేన భవతి ఏవమ్మావిఞ్ఞాయీతి యథేచ్చాది కస్సాత్థో. ‘తేన కతం కీత’’మిచ్చాదీహి అవత్వా ‘‘తేన జితం జయతి’’చ్చాదిసుత్తేకదేసవచనమత్థబ్యత్తి తథా వుత్తే హోతీతి వుత్తం, తేన జితమిచ్చాదో జయనాదికా కిరియానే కదబ్బసమవాయిత్తేన పసిద్ధాతి యుత్తో తత్థ పచ్చేకాభిసమ్బన్ధో, నేవమజ్ఝేన వేదనా ప్యేకదబ్బసమవాయిత్తాభియ్యోత్యధిప్పాయో.
ఇదాని దుతియం దస్సేతి ‘జానన’మిచ్చాది, నిమిత్త మిట్ఠానిట్ఠబోధకారణం ముహుత్తో కత్తికాది, ఉప్పాతో ఇట్ఠానిట్ఠసూచకం పథవిసముద్దాదీనం సభావపరిచ్చాగేనాఞ్ఞతత్తగమనం. జాననసామఞ్ఞేతి నిమిత్తాదీనం జానన సామఞ్ఞే. ‘యథావుత్తజాననస్స అజ్ఝేన విసయత్తే హేతుమాహ- ‘తం జానాతీతి తసద్దేన అధీయమానపరామసతో’తి. తతియం దస్సేతి ‘యతో చే’చ్చాదినా. యతో చ ఉప్పన్నేన విధినా అజ్ఝేన ఞాతు అభిధానమ్పసిద్ధన్తి సమ్బన్ధో, పోత్థకేసు పన అజ్ఝేతుఞాతూసుతి పాఠో దిస్సతి, ఏత్థాయమధిప్పాయో ‘‘కత్థచి పసిద్ధివిసయో హోతి తసద్దో, తథా చ వుత్తం సుబోధాలఙ్కారటీకాయం పక్కన్తవిసయో తథా పసిద్ధవిసయో అనుభూతవిసయో చ తంసద్దో యం సద్దం నా పేక్ఖతే’తి, తస్మా పసిద్ధివిసయేన తసద్దేన పుథగేవ పసిద్ధియా ఉపసఙ్గహత్థం ద్వితగ్గహణం కత్తబ్బ’’న్తి. అత్థత్తయే వత్తమానస్స తు తసద్దస్స సవిసయో విసేసో తతోవాత్థికేహి వేదితబ్బో.
౧౫. తస్స
విసయసద్దో గామసముదాయేపి వత్తతే, గామసముదాయో చ నామ దేసోయేవ, తేనాహ విసయోపి గామసముదాయత్తా దేసోయేవా’తి, ఇమినా విసయదేససద్దానం సమానాధికరణత్తమాహ. వసాతి దేసవాసినో వసాతయో, అనువాకో గన్థవిసేసో.
౧౬. నివా
తన్నామేచ్చాదినా న కేవలం నివాసేయేవ, అథఖో వక్ఖమానేసు పీతి దస్సేతి. పచ్చయన్తం సేబ్బాది. దేసనామమ్భవతి చతూసు అత్థేసూతి విఞ్ఞాయతి, తేనాహ-‘నివాసాదో విధీ’తి. నివాసాదోతి నివాస అదూరభవనిబ్బత్తఅత్థిఅత్థేసు. సంహితనామం నామ లోకియసద్దవో హారాప్పసఙ్గమఞ్ఞసద్దవోహారేనుపాత్తనామం.
౧౭. అదూ
నగరమ్పి దేసోయేవాతి ఆహ- ‘అదూరభవ’న్తి.
౧౮. తేన
యథాయోగత్థోతి వుత్తియం వుత్తయథాయోగసద్దస్స అత్థో.
౧౯. తమి
పచ్చయన్తనామేతి పచ్చయన్తనామం యస్స సత్తమ్యత్థభూతస్స దేసస్స హస్మిన్తి అత్థో, నాఞ్ఞస్సేతి భూమాదివిసిట్ఠత్థయుత్తతో అఞ్ఞస్స పచ్చయన్తనామం న హోతీతి అత్థో. బదరా బబ్బజా అస్మిం దేసే సన్తీతి విగ్గహో.
౨౧. అజ్జా
హీయ్యత్తనోతి ‘‘సరమ్హా ద్వే’’తి (౧౩౪) ద్విత్తం.
౨౩. అమా
అమాసహ భవో అమచ్చో.
౨౪. మజ్ఝా
మజ్ఝే భవో మజ్ఝిమో, అన్తే భవో అన్తిమో ఇచ్చాది.
౨౫. కణ
మగధేసు అరఞ్ఞే గఙ్గాయం పబ్బతే వనే కులే బారాణసియం చమ్పాయం మిథిలాయం సమ్భవోతి విగ్గహో. ‘‘దిస్సన్తఞ్ఞేపి పచ్చయా’’తి (౪-౧౨౦) ఏయ్యకోతి సేసో. పచ్చయన్తరదస్సనే సతి ఇమినావ సుత్తేన ఇతో అఞ్ఞత్రాపి పచ్చయన్తరాని హోన్తీతి సేసో, గామే భవో ఉదరే భవో పఞ్చాలేసు భవో బోధిపక్ఖే భవోతి విగ్గహో.
౨౬. ణికో
సరదే భవో, భవా వాతి విగ్గహో.
౨౭. తమస్స
సిప్పసద్దత్థమాహ-‘లోసల్ల’న్తి. తమేవ బ్యఞ్జయతి ‘కిరియే’చ్చాదినా, కరణం కిరియా వాదనాదికస్స అభ్యాసో, సో పుబ్బో యస్సాతి సమాసో, వీణాదిసద్దేహి కిముచ్చతేచ్చాహ- ‘వీణాది’చ్చాది, దబ్బం తంతంసముదాయరూపం. సిప్పఞ్చాతి వత్వా తదత్థం విభావేతి ‘కిరియా విసేసో’తి. వాదనాదికిరియాయ విసిట్ఠో జాననకిరియావిసేసోతి అత్థో, ఇమినా వీణాదిసద్దా దబ్బత్థవుత్తినో వాదనాదికిరియం కిరియా విసేసఞ్చ సిప్పముపచారేన వదన్తీతి దీపేతి. ఇతిసద్దో హేతుమ్హి. సాయేవేతి అభ్యాసితబ్బా జాననకిరియావిసేసస్స పుబ్బభూతా వాదనకిరియా, విసేసేతుం యుత్తా వీణాదిసద్దేనాతి అధిప్పాయో.
యుత్తతా చేత్థ… వీణాదివాదనవసేన సిప్పస్స గహేతబ్బభావతో, కథం వీణాదిసద్దేహి దబ్బవుత్తీతి వాదనా వుచ్చతీతి ఆహ- ‘వీణాది విసయత్తా’తి, వాదనవుత్తివీణాదిసద్దానం సిప్పవుత్తిత్తం యథావుత్తస్సో పమావసేన వత్తుమాహ- ‘యథే’చ్చాది. వీణాదివాదనన్తి యథేతి సమ్బన్ధో. వుత్తమేవ ఫుటయన్తో వుత్తిగన్థస్స ముఖం వివరీయతి ‘కిరియే’చ్చాదినా. కిరియాత్యాసపుబ్బకం ఞాణక్ఖమం కోసల్లం వాదనకిరియా విసయత్తా వీణావాదనమిచ్చనేన కిరియాసద్దేన వుచ్చతీత్యత్థో. ముదఙ్గం ముదఙ్గవాదనం సిప్పమస్స, వంసో సిప్పమస్సాతి విగ్గహో. సీలమద్దబ్బం కథం పంసుకూలాది(నో) సీలత్థసమానాధికరణత్తేనాభిధానన్త్యాహ- ‘పంసుకూలాదిధారణ’మిచ్చాది. తఞ్చ సీలన్తి సమ్బన్ధో.
అప్పిచ్ఛతాయాతి పచ్చయప్పిచ్ఛతాయ. సన్తుట్ఠితాయాతి చతూసు పచ్చయేసు ద్వాదసవిధసన్తుట్ఠియా. అనువిధీయమానం కరీయమానం. ఫలనిరపేక్ఖన్తి ఇమినా ఇధ లోకే చీవరాదిహేతు పణిధాయ పంసుకూల ధారణాదిం పటిక్ఖిపతి, సీలం తప్పరభావేన సేవనా. ఇదం వుత్తం హోతి ‘‘పంసుకూలాదిధారణం పంసుకూలాదివిసయన్తి పంసుకూలాదిసద్దేనోపచారేనాభిధీయతే, సీలం పంసుకూలధారణవిసయన్తి పంసుకూలాది సద్దేనోపచారేనోచ్చతీ’’తి. తిచీవరం సీలమస్సాతి విగ్గహో తేసం గుళో పణ్యమస్సాతి విగ్గహో తోమరం, ముగ్గరో పహరణమస్సాతి విగ్గహో, ఉపధీయత్యుపరిఆధీయతీతి రథఙ్గం వుచ్చతి. కామక్ఖన్ధకిలేసాభిసఙ్ఖారా వా ఉపధి ఉపదధాతి సుఖం దుక్ఖంవాతి కత్వా.
౨౮. తంహన్తి
బహుమ్హి భూతానగతేసుపి పచ్చయభావే కారణమాహ-‘సఙ్ఖ్యాకాలానమవివచ్ఛితత్తా’తి, సుత్తే వుత్తాయ ఏకసఙ్ఖ్యాయ వుత్తమానకా లస్సేవ చ వత్తుమనిచ్ఛితత్తాతి అత్థో.
తదుపాదానన్తూతి తేసమేకవచనాదీనముపాదానన్తు. తం నానన్తరీయ కత్తాతి ఉపలక్ఖణవసేన తేసం వచనకాలన్తరానమవినాభావిత్తాతి అధిప్పాయో. హన్తిచ్చాదిత్యాద్యన్తస్స కిరియాప్పధానత్తే కథం ణాదీనం తదత్థే జాయమానానం సాధనప్పధానత్త మిచ్చత్ర హేతుమాహ ‘సభావతో’తి. మీనే హన్తీతి మేనికో. అజివ్హా అనిమిసా చ మచ్ఛా, దిట్ఠోవ సన్దిట్ఠన్తి ఇమినా సంసద్దస్స విసుం అత్థభావం దస్సేతి. లోకుత్తరధమ్మోతి నవవిధో లోకుత్తరధమ్మో, ఫలధమ్మోపి హేట్ఠిమో సకదాగామివిపస్సనాదీనం పచ్చయభావేన ఉపరిమగ్గాధిగమస్స ఉపనిస్సయభావతో పరియాయతో దిస్సమానోవ వట్టభయం నివత్తేతి, భావనాభిసమయవసేన మగ్గధమ్మో సచ్ఛికిరియాభిసమయవసేన నిబ్బానధమ్మో.
వట్టభయన్తి కమ్మకిలేసవిపాకసఙ్ఖాతం తివిధవట్టభయం. విధాన వచనన్తి అప్పత్తే-త్థే నియోగసఙ్ఖాతవిధినో పకాసతం ఏహిపస్స వచనం. పరిసుద్ధత్తాతి కిలేసమలవిరహేన సబ్బథా విసుద్ధత్తా. అమనుఞ్ఞమ్పి కదాచి సప్పయోజనం యథాసభావప్పకాసనేన దస్సేతబ్బం భవేయ్యాతి తదభావం దస్సేతి. తేనాహ ‘విజ్జమానమ్పి చే’చ్చాది. నను చ ఏహిపస్సాతి త్యాద్యన్తా, తస్మా నేతేతి పచ్చయో పప్పోతి, తథాహి పాటిపదికతో పచ్చయవిధానమ్పటిపాదితం, న త్యాద్యన్తతో నాపి వాక్యతో, తస్మా కథమేహిపస్సికోతి హోతీతి ఆహ-‘ఏహిపస్ససద్దోచాయ’మిచ్చాది. పదసముదాయస్సానుకరణోతి పదసమూహస్స అనుకరణభూతో ఏకో ఏహిపస్ససద్దో. అథవా ఏహి ఆగచ్ఛ ఇమం ధమ్మం పస్సాతి యో అప్పత్తే-త్థే నియోగసఙ్ఖాతో విధి, తబ్బాచకో యన్నిపాతో ఏహిపస్సాతి, ఏహిపస్సవిధిం అరహతీతి ఏహిపస్సికో, అథవా ఏహిచ్చేవ నిపాతో, దస్సనం ఞాపనం పస్సో, ఏహీతి పస్సో ఞాపనం ఏహిపస్సో, ఏహిపస్సం అరహతీతి ఏహిపస్సికో.
౨౯. తేన
ఏకీభావోతి ముగ్గేహి సంసట్ఠానం మాసానమివ మిస్సీభావో. ఏసోతి సంసగ్గో, ఉక్కంసేనాతి ఉక్కంసాధానేన [ఉత్కంససాధనేన (పోత్థకే)] చ భవితబ్బన్తి సమ్బన్ధో. సంసగ్గఉక్కంసానం సహభావస్స అనేకన్తి కత్తే కారణమాహ- ‘అసుచిదబ్బే’చ్చాదినా. బ్యతిరేకమాహ- ‘నుక్కంసో’తి యత్థ సంసగ్గరహితం కేవలమభిసఙ్ఖత్తమత్థి, తత్థ పచ్చయముదాహరణేన దస్సేత్వా విజ్జాయ సహ సంసగ్గస్సావిజ్జమానత్తే కారణం వదతి ‘రూపీ ధమ్మత్తా’తిఆది. రూపం భూతోపాదాయభేదమస్స అత్థీతి రూపీ, ఘతాది సంసట్ఠం భత్తాది. తస్స ధమ్మో సభావో సంసగ్గో, తస్స భావో తత్తం, తస్మా, తస్సాతి సంసగ్గస్స, విజ్జాత్వరూపీ… యథావుత్త రూపసభావాభావా, తేనాహ- ‘విజ్జాయ చ అరూపిత్తా’తి చరఇచ్చన్ధాతుయేవ చరతి.
వాచసికం మానసికన్తి ‘‘మనాదీనం సక, యంకిఞ్చీతి సతాదికం యంకిఞ్చి. బాహులకేనేవేత్థావధారణం లబ్భతీతి వుత్తం- ‘తతో వా’తి, దేవదత్తేన కీతోతి సో అత్థో తదత్థో, తస్స అప్పతీతి అభిధానసత్తివేకల్లేన వుత్తియమనవగమో, దేవదత్తికోతి హి వుత్తే దేవదత్తేన కీతోత్యయమత్థో నప్పతీయతే… తాదిస సద్దసత్తివేకల్లేన తదత్థస్సానమిధీయమానత్తా, అవగమో చ నామ సతి సామత్థియే సియాతి ఇమమత్థం సఙ్ఖేపతో దస్సేతుమాహ- ‘తదత్థాప్పతీతియా’తిఆది.
అభిధానలక్ఖణత్తన్తి అభిధానం సతి సామత్థియే వాక్యే వచనీయస్సాత్థస్స వుత్తియా కథనం లక్ఖణం సభావో యేసన్తే అభిధానలక్ఖణా, తేసం భావో తత్తం, తబ్బాదిసమాప్యేవమేవ దట్ఠబ్బా. మరిచేన అభిసఙ్ఖతం సంసట్ఠం వాతి, సలాకాయ జితన్తి విగ్గహో.
౩౦. తస్స
యో ‘‘దిస్సన్తఞ్ఞేపి పచ్చయా’’తి (౪-౧౨౦)
౩౪. ణో
పవుత్తేపీతి కచ్చాయనేన పవుత్తన్తి అత్థే ‘‘అఞ్ఞస్మిం’’తిస్మింణో హోతేవాతి అధిప్పాయో.
౩౫. గవా
దునో రుక్ఖస్స.
౩౮. మాతా
మాతాపితున్నం మాతాపితరోతి మాతుయా మాతాపితరో పితుస్స మాతాపితరో, న ఏకమేకతో ద్వీసూతి ఏకతో ఏకతో వుత్తనయేన ద్వీసుద్వీసు అత్థేసు న భవతీతి అత్థో.
౩౯. హితే
మాతు హితో, పితు హితోతి విగ్గహో.
౪౦. నిన్ద
సేన రూపేన ఞాతేపి విసేసరూపేన అఞ్ఞాతో అఞ్ఞాతవిసేసో. కట్ఠాదిమయా యా పటిమా తమ్పటిచ్ఛన్దకం. సమ్బన్ధో సస్సామీలక్ఖణో అస్స అత్థీతి సమ్బన్ధి కస్సాతి కిం సద్దనిద్దిట్ఠో, సోవ విసేసో, సమ్బన్ధివిసేసో విసయో అస్స అఞ్ఞాణస్సాతి సమాసో. పయోగాసమ్భవాతి అయమస్సోతి వుత్త అస్సప్పకతియాపి పయోగా సమ్భవా. తథాహి యది యస్సాచ్చన్తమజాననం సియా తథా సతి సబ్బథా వత్థుజాననాభావే పకతియేవ న సియా, న హి సబ్బథా అవిఞ్ఞాతత్థో సద్దో పయోగమహరతి, తస్మా సరూపేన ఞాతస్స యస్స విసేసో అవిఞ్ఞాతో, సోయేవిధ అఞ్ఞాతో-తిమతోతి విఞ్ఞాయతే, అఞ్ఞాతో-స్సోకస్స [అఞ్ఞాతో సేసఞ్ఞస్స (పోత్థకే)] వా కుతోతివా కిం సభావో వేతి హి అస్సకోతి. కప్పచ్చయన్తో హత్థికఇచ్చయన్నామధేయ్యం నామం యస్స హత్థివియాతి దస్సితపటిభాగస్స సో కప్పచ్చయన్తనామధేయ్యో. అభినివేసేన వా సిజ్ఝన్తి యథా అజ్జునాదివేసధారిని అజ్జునాదిసద్దేనాతి అధిప్పాయో.
పటిమాయాతి ఏత్థ పూజనత్థా ఏవ పటిమా గహితా, మోరసమాన నామత్తా మోరోవియాతి యోజనా, చఞ్చా తిణపురిసో, ఇధ పన తం సదిసో పురిసో మనుస్సో చఞ్చా. అకస్మా ఏవ ఆకస్మికం ‘‘సకత్థే’’తి (౪-౧౨౨) ణికో. యంకిఞ్చి అబుద్ధిపుబ్బకం, తమాకస్మికం, తస్మిం ఆకస్మికేభిధేయ్యో సతి ఇవసద్దత్థే వత్తమానతో ఈయో హోతీతి అత్థో. కాకో చ తాలఞ్చ ఫలం కాకతాలాని, తేసమివ మిలనం. అజాఖగ్గానమివ మిలనం యదాకస్మికం, కిఞ్చి తమ జాఖగ్గీయం, ణో ఇవత్థే. సక్కరన్తి ‘‘సంయోగే క్వచీ’’తి (౪-౧౨౫) వుద్ధ్యభావో. మునీవ, బాలోవ, కులిసమివ, ఏకసాలాఇవాతి విగ్గహో, లోహితోవ లోహితికో ఫటికమణి.
౪౧. తమస్స
దోణాదీత్యాదిసద్దేన ఖారసతాదయోపి పరిమాణవిసేసా గయ్హన్తి. సఙ్ఖ్యా అసీతిపఞ్చాదయో, అఞ్ఞం వా యంకిఞ్చీతి ఉపడ్ఢకాయాది, సోళస దోణా ఏకా ఖారీ. నను పఞ్చకం గన్థజాతన్తి వత్వా అఞ్ఞం వా సఙ్ఘాదికన్తి వుత్తం తం కథం పాణినియేహి వియ ‘‘సఙ్ఖ్యాయ సఞ్ఞాసఙ్ఘసుత్తాజ్ఝయనేసూ’’తి (౫-౧-౫౮) సుత్తితత్తాభావాతి మనసి నిధాయ ‘సఙ్ఖ్యావాచీహి’చ్చాది వుత్తం. ‘‘ఆదసహి సఙ్ఖ్యేయే వత్తన్తీ’’తి పఞ్చసద్దస్స సఙ్ఖ్యేయే వుత్తత్తా ఆహ- ‘పఞ్చావయవా’తి. పరిమాణసద్దసన్నిధానే సఙ్ఖ్యానేపి పఞ్చసద్దోతి మఞ్ఞమానో ఆహ- ‘పఞ్చసఙ్ఖ్యానఞ్చే’తి. పఞ్చా వుత్తయోతి పఞ్చవారా, రూపానీతి చ పరియాయన్తరేన ఆవుత్తిసద్దస్సే వాత్థం బ్యత్తం కరోతి.
౪౪. కిమ్హా
నను సుత్తే సఙ్ఖ్యాయన్తి న వుత్తం కత్యాదయో చ పయోగా సఙ్ఖ్యా పరిమాణేయేవ దిస్సన్తి కథం నామేత్థాయం విధీతి ఆహ- ‘బహులే’చ్చాది. సఙ్ఖ్యాపరిమాణేయేవాయం విధీతి కిం సద్దే సఙ్ఖ్యాపరిమాణ విసయేయేవ వత్తమానే అయం రత్యాదికో విధీతి అత్థో, నను చేత్థ కిం సద్దో పఞ్హే వత్తమానో కథం సఙ్ఖ్యాపరిమాణే వత్తతేతి వుచ్చతే, యజ్జపి సఙ్ఖ్యాపరిమాణే న వత్తతే, తథాపి సఙ్ఖ్యాపరిమాణస్స పుచ్ఛియమానత్తా సఙ్ఖ్యాపరిమాణవిసయే వత్తతే వాతి. బహులాధికార పయోగసామత్థియహేతునిదస్సనే ఫలమాహ- ‘యత్రత్వి’చ్చాది, పరిచ్ఛేదకత్తేన పరిమాణకత్తేన. అయమేత్థాధిప్పాయో ‘‘యదాకిమిదం సఙ్ఖ్యా పరిమాణమేసం దసన్నం న కిఞ్చి అప్పకమేవేతన్తి సఙ్ఖ్యాపరిమాణమేవ కిం సద్దేన నిన్దీయతే, తదాపి సఙ్ఖ్యా పరిమాణస్స నిన్దీయమానత్తా సఙ్ఖ్యాపరిమాణవిసయత్తమేవేతి ఖేపే వత్తమానాపి కిం సద్దా రతిచ్చాది సియా, బహులాధికారాదితోవ పనేత్థ న సియా’’తి. రకారానుబన్ధా ఇసద్దలోపత్థాతి యోజనా.
౪౫. సఞ్జాతం
బుభుక్ఖాపిపాసప్పకతీహి ఖసన్తాహి అకమ్మవచనిచ్ఛాయం ‘‘గమనత్థా కమ్మకాధారే చా’’తి (౫-౫౯) కత్తరి క్తే ఞిమ్హి చ బుభుక్ఖితో పిపాసితోతి సిద్ధేపి వత్తమానే పయోగత్థం బుభుక్ఖాపిపాసాతి పాఠో.
౪౬. మానే
సబ్బమ్పరిచ్ఛేదరూపన్తి ఉమ్మానపరిమాణాదికం సబ్బం పరిచ్ఛేదరూపం. తత్ర చ ఉచ్చత్తేన మానముమ్మానం, సబ్బతో మానం పరిమాణం.
౪౭. తగ్ఘో
‘‘పమాణపరిమాణేహి సఙ్ఖ్యాయచాపి సంసయే మత్తోవత్తబ్బో’’తి (౫-౨-౩౭) పాణినియవత్తబ్బకారవచనం, తత్థ పమాణ మాయామో. సఙ్ఖ్యాయాతి పఞ్చమీ. ఏతేహి సంసయే మత్తో వత్తబ్బోతి అత్థో. విదత్థిమత్తం రతనమత్తం వాతిఆదీని కమేన తత్థోదాహరణాని.
న వత్తబ్బన్తి యథావుత్తవత్తబ్బవచనం పటిక్ఖిపతి. పటిక్ఖిత్తే తస్మిం విదత్థిమత్తం రతనమత్తం వాతిఆది(నా) యంకిఞ్చి దణ్డపుబ్బణ్ణాదికం [పణ్ణాదికం (పోత్థకే)] సంసయితం, తేన మానసఙ్ఖాతస్స పరిచ్ఛేదస్సాభావా కథమేతే పయోగా సియున్తి ఆసఙ్కియ తత్థ కారణమాహ- ‘తథాభ్యూహనతో సిద్ధత్తా’తి. తథాభ్యూహనతోతి విదత్థిమానమ్పమాణమస్స రతనమ్మాన మస్సాత్యాదినా తేనప్పకారేన అభ్యూహనతో అభ్యుపగమతోతి అత్థో. సంసయో చ నామ ఉభయపక్ఖపరామసనే సతి సియాతి యథావుత్తమబ్భూహనం సాధేతుమాహ-నాన్తరేనే’చ్చాది. పక్ఖద్వయేహీతి విదత్థి మానమస్స రతనమ్మానమస్సాతి ఏవమాదికేహి పక్ఖద్వయేహి. అభ్యూహనం సంసయస్సాతి గమ్యతే. జణ్ణు మానమస్స జణ్ణుతగ్ఘం.
౪౮. ణోచ
పురిసో పమాణమస్సాతి విగ్గహో.
౪౯. అయూ
ఉపాధ్యన్తరోపాదానాతి ‘అంసే’తి నిమిత్తన్తరోపాదానా నివత్తతీతి యోజనా.
౫౦. సఙ్ఖ్యా
సచ్చుతీసాసదసన్తాయ సఙ్ఖ్యాయ పఠమన్తాయ అస్మిం సతసహస్సే అధికా సఙ్ఖ్యాతి అత్థే డో భవతీతి సుత్తత్థో. సచ్చుతీసా సదసన్తాతి పఠమావచనం పఠమన్తతో విధిఞాపనత్థం. నను చ సుత్తే ‘సతసహస్స సతసహస్సే డో’తి న వుత్తం, తథా సతి వుత్తియం కథం ‘సతం సహస్సం సతసహస్సం వా’తి వుత్తన్త్యాసఙ్కియాహ-ఉభయథావగమా’తిఆది. ఉభయథావగమాతి సతం సహస్సన్తి చ సతసహస్సన్తి చ ఉభయప్పకారేనావగమా, ఉభయథావగమో పయోగ దస్సనఞ్చేత్థ ఏవం వివరణే కారణన్తి అధిప్పాయో. పచ్చయత్థేన సమానజాతియే పకత్యత్థే సతీతి యేనకేనచి సువణ్ణకహాపణాదినా పచ్చయత్థేన సమానజాతియే. సువణ్ణమాసకదీన [సువణ్ణకహాపణాదీనం (పోత్థకే)] మసమాన జాతియానం. అకేవలం చోదాహరణం దస్సేతుం ‘ఏకవీస’న్తి వుత్తం. అనిప్ఫన్నత్తా సద్దానమిధ పచ్చయగ్గహణపరిభాసావతారో నత్థి.
౫౧. తస్స
నను చ సఙ్ఖ్యాసద్దో సఙ్ఖ్యానే సఙ్ఖ్యేయ్యే చ వత్తతే, కథమేత్థ సఙ్ఖ్యానేవసితా వుత్తి యేనేవం వివరణం కతమిచ్చాహ- ‘యదిపి’చ్చాది, పచ్చాసన్నం సఙ్ఖ్యాసద్దస్సాతి అధిప్పాయో. ఇమినా చ కరణసాధనో-యం పూరణసద్దోతి విఞ్ఞాపేతి. యతోతి వుత్తయం సద్దసమ్బన్ధినా తంసద్దేన సేతి ఉల్లిఙ్గితస్స సఙ్ఖ్యాతిఅత్థముపదస్సియ సాయేవ పూరీయతేతీమస్స కమ్మభావేన తిట్ఠతీతి దస్సేతుం తేన పూరణేన పూరీయతే’తి ఆహ.
సమ్పజ్జతేతి పూరీయతేత్యస్సత్థమాచిక్ఖతి. అనేనేతం దస్సేతి ‘‘(న) ఘటికాదీనమివ దబ్బానం దబ్బన్తరే నాతిరిత్తీకరణం సఙ్ఖ్యాయ పూరణం కిఞ్చరహి తస్స సమప్పత్తియేవా’’తి. అథ కాయం వచోయుత్తి ‘సాసఙ్ఖ్యా పూరీయతే యేనే’తి, యావతా సాతి యస్మా పచ్చయో విహితో తస్స సఙ్ఖ్యాసద్దస్స పరామాసో తస్స చ పూరణేన అభేదోచ్చాసఙ్కియాహ- ‘అభేదేనోచ్చతే సఙ్ఖ్యా పూరీయతే యేనేతీ’తి అభిధానాభిధేయ్యానమభేదోపచారేన వుచ్చతీత్యత్థో, సఙ్ఖ్యేయ్యపూరణే డో న హోతీతి వత్వా తదత్థం విభావేతుమాహ- ‘ద్వాదసన్న’మిచ్చాది. సో ఘటో తాసం ఘటికానం పూరణో దబ్బానం దబ్బన్తరే నాతి రిత్తీకరణవసేన. వీసతియా పూరణోతిఆదినా విగ్గహో.
౫౪. ఛా
కచ్చాయనేన ‘‘ద్వితీహి తియో’’తి (౨-౮-౪౨) సుత్తేన ద్వితిసద్దేహి తియప్పచ్చయం విధాయ ‘‘తియే దుతాపి చా’’తి (౨-౮-౪౩) ద్వితీనం దుతాదేసేన దుతియం తతియన్తి చ ‘‘చతుఛేహి థఠా’’తి (౨-౮-౪౧) సుత్తేన చతుతో థప్పచ్చయం విధాయ ద్విత్తేన చతుత్థన్తి చ నిప్ఫాదితం. ఇధ తథా భావేన కథం తే సిజ్ఝన్తీతి ఆసఙ్కియ వుత్తియం ‘కథ’మిచ్చాది వుత్తన్తి దస్సేతుమాహ ‘సఙ్ఖ్యే’చ్చాది. వుత్తియం ‘దుతియస్సా’తిఆదినా సుత్తేకదేసా దస్సితాతి తాని సమ్పుణ్ణం కత్వా దస్సేతుం ‘దుతియస్సా’తిఆదినా ‘చతుత్థతతియాన’మిచ్చాదినా చ వుత్తాని.
౫౫. ఏకా
సఙ్ఖ్యావచనస్స గహణే కో దోసోచ్చాహ-‘సఙ్ఖ్యావాచి’చ్చాది. బహుత్తవిసయే పయోగో న సియాతి సఙ్ఖ్యావచనస్స ఏకత్థే నియతత్తా వుత్తం. ఏకాకీహిచ్చస్స అత్థమాచిక్ఖతి పధానభూతేహేవ’చ్చాదినా. ఉపపజ్జకే బహుత్తవిసయే పయోగోత్యపేక్ఖతే.
౫౬. వచ్ఛా
తరో హోతీతి వుత్తేపి తేహి తరో హోతీతి విఞ్ఞాయతి, వచ్ఛాదీహీతి సుతత్తా పన వచ్ఛాదీనన్తి చ విఞ్ఞాయతీతి వచ్ఛాదీనన్తిఆదినా వుత్తిగన్థోపదస్సనం. నను తనుత్తే వవచ్ఛాదీహి పచ్చయో విధీయతే, యే చ సరీరేన కిసావచ్ఛాదయో, తత్రాప్యవిసేసేన పయోగో పసజ్జతి [పయోపసజ్జనే (పోత్థకే)] విసేసానుపాదానతో, తస్మా కథమత్ర సభావస్సేవ తనుత్తం విఞ్ఞాయతే యేనేవం వివటమిచ్చాహ- ‘వచ్ఛాదిసద్దాన’ మిచ్చ-ది, వచ్ఛాదీహి పకతీతి పచ్చయే విధీయమానే తాసం పవత్తినిమిత్తం వయోవిసేసాది, యస్మిం సతి వచ్ఛాదయో సద్దా దబ్బే-భినివిసన్తే, తం పచ్చయా-సన్నం, న చ కిసత్తస్స భావా దబ్బే వచ్ఛాదిసద్దా పవత్తన్తే. అతో తస్సేవ సద్దప్పవత్తినిమిత్తస్స తనుత్తే యుత్తం పచ్చయేన భవితుం, (న) తనుత్తమత్తేతి మఞ్ఞతే. పవత్తినిమిత్తం సమ్బన్ధి ఆసన్నన్తి సమానాధికరణాని.
వచ్ఛో పఠమవయో, తస్స తనుత్తం దుతియవయప్పత్తి. దుతియఞ్హి వయం పప్పోన్తస్స వచ్ఛస్స పఠమో వయో వచ్ఛసద్దస్స పవత్తినిమిత్తం కిఞ్చిమత్తావసేసం భవతి అముమేవాహ-‘సుసుత్తస్సే’చ్చాదినా. ఉక్ఖోతరుణోదుతియవయప్పత్తో వుచ్చతే, తస్స తనుత్తం తతియవయప్పత్తి. తతియఞ్హి వయప్పత్తకాలే దుతియస్స వయస్స ఉక్ఖసద్దప్పవత్తి నిమిత్తస్స కిఞ్చిమత్తా వసేసతో [వసిస్సతే (పోత్థకే)] జాతిసఙ్కరత్తా గద్దభజాతియా వళవాజాతియా చ మిస్సత్తా. భారవాహకత్తమ్పతి యో సమత్థో, సో ఉసభోత్యుచ్చతే, యదాతు తస్స భారవాహకత్తే సామత్థియం మన్దం భవతి పరిక్ఖీణం, తదా తనుత్తమ్భవతీత్యాహ- ‘సామత్థియస్స తనుత్తం అప్పబలతా’తి.
౫౭. కిమ్హా
సముదాయో నామ ద్వ్యవయవో వా సియా బహుకావయవో వా, తత్థ ద్వ్యవయవసముదాయా నిద్ధారణే సామత్థియా ఏకస్సేవ నిద్ధారణం విఞ్ఞాయతి తమేవానుసరతి. బహుకావయవసముదాయాప్యే ‘కస్స నిద్ధారణే’తి సుత్తే ఏకస్సాతి వచనాభావేపి ఏకస్సేవ నిద్ధారణం విఞ్ఞాతబ్బం తేనేవ కతరో భవతం దేవదత్తో’త్యాదికముదాహరణమదాసి. కతరో భవతం దేవదత్తో కతరో భవతం కఠోత్యాద్యుదాహరణబహుత్తేన నిద్ధారణవాచీనమబహుత్థేపి నిద్ధారియమానవాచీహీ’తి బహుత్తేన వుత్తం. అపచ్చపరంపరాయ పవత్తం గోత్తం వంసో, తదభి ధాయినో అపచ్చప్పచ్చయన్తాపి అభేదోపచారేన గోత్తం, తేవాపచ్చా పచ్చవన్తసమ్బన్ధద్వారేనాపచ్చే పవత్తాతి సమ్బన్ధిసద్దా భవన్తి, చరణసద్దా చ కఠా యో కిరియాసద్దా భవన్తి కఠాదీహి వుత్తజ్ఝయనత్థం యథా సకంవతచరణకిరియానిమిత్తత్తేనాజ్ఝేతూసు పవత్తాతి తేసం సమ్బన్ధిసద్దానం కేసఞ్చి అత్థస్స కిరియాసద్దానం చాత్థస్స అసత్యపి జాతిత్తే జాతినిబన్ధనం లోకే కారియమిట్ఠం తదుత్తం ‘‘గోత్తఞ్చ చర- ణేహి సహా’’తి. తత్థాపి జాతిత్తమ్పరిభాసితం, తేనాహ- ‘కఠస్స చరణత్తా జాతిత్తం గోతత్తా జాతిత్త’న్తి చ.
౫౮. తేన
లోకియాతి పరసద్దసత్థకారే సన్ధాయాహ. ఇహ తు అవిసేసేన వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. నిరుత్తియం సామఞ్ఞేన వుత్తత్తాతి యోజనా. సామఞ్ఞేన వుత్తాకారం దస్సేతుం ‘కథ’న్తిఆది వుత్తం. దేవేహి దత్తో బ్రహ్మునా దత్తోతిఆదీని కత్తరి కరణే వా విగ్గహవాక్యాని. దేవదత్తో దేవదత్తికో దేవియో దేవలోతిఆదీని వుత్తిపదాని.
తత్థ నిరుత్తిపిటకాగతానం ‘దేవదత్తా దేవదత్తికో’తిఆదీనం వుత్తిపదానమఞ్ఞథా నిప్ఫత్తిముపదస్సియ దేవలో దేవియోతిఆదీనమ్పన వచనన్తరేనేవ నిప్ఫత్తిం దస్సేతుం ‘దేవేహి దత్తో’తిఆది వుత్తం. పరసద్దసత్థకారానమ్పి దేవలో దేవియోతి వచనన్తరేనేవ సాధనం సాధనాకారఞ్చ తేసం దస్సేతుం ‘కేచీహీ’తిఆది వుత్తం. ఏకదేసతోయేవ పచ్చయమిచ్ఛన్తి తేన తేసం దేవలో దేవియో దత్తి లోచ్చాది భవతి. కప్పనాగారవోతి దత్తసద్దలోపనామేకదేసవసేన కప్పనాగారవో.
౫౯. తస్స
న చ సబ్బేతిఆదినా బహులాధికారే ఫలం వుత్తం. భావసద్దో కత్థచి కిరియాయం వత్తతే ‘భావే అయం విధీ’తి. కత్థచి అధిప్పాయే ‘అయమేతేసం భావో [భావోధిప్పాయో]’తి. కత్థచి పదత్థే ‘ఇమే భావా’తి. కత్థచి సత్తామత్తే‘తిణానం భావో’తి. తేనాహ-‘భావసద్దస్సే’చ్చాది. రూపసాధన ద్వారేనాతి భావసద్దస్స రూపసాధనద్వారేన, సప్పన్తి పకాసేన్తి అత్థ మనేనాతి సద్దో. సోవ అభిధానం అభిధీయతే-నేనత్థోతి కత్వా. బుజ్ఝతి అత్థసరూపన్తి బుద్ధి, సావ పతీయతే-నేనాత్థో పచ్చేతి అత్థ మితి వా పచ్చయోతి వుచ్చతి.
నను చ ‘భవన్తి ఏతస్మా బుద్ధిసద్దా’తి వుత్తం తస్మా పవత్తినిమిత్తముభిన్నమ్పి భవతి, తథాసతి ‘సద్దప్పవత్తినిమిత్త’న్తి సద్దస్సేవ పవత్తినిమిత్తతా కస్మా వుత్తాతి వుచ్చతే. పాకటభావేన అభిధానాభిధేయ్యసమ్బన్ధస్స సద్దస్సేవ పవత్తినిమిత్తతం వత్వా విసుం బుద్ధియా నిమిత్తస్స రూపానుగతత్తం విసేసేత్వా పవత్తినిమిత్తతమస్సా దీపేతుం ‘నిమిత్తవసాహి’చ్చాదిమాహ. దబ్బేగుణోతి దబ్బే వుత్తియం గుణో నిమిత్తన్తి సమ్బన్ధో. గుణసద్దస్సేవ జాతిసద్దత్తేనోదాహరణద్వయం దత్తం… గుణస్స జాతియా విసుం జాతినిమిత్తస్సాభావతో [నిధిత్తస్స భావతో]. కిరియాదీతిఆదిసద్దేన దబ్బాదీనం గహణం, కేచి పన కిరియాసద్దానం కిరియా పవత్తినిమిత్తన్త్యాహు. తేసం దేవదత్తాదీనం అవత్థావిసేసేన అవత్థాభేదేన సామఞ్ఞం తదవత్థా విసేససామఞ్ఞం. తేనాహ- ‘దేవదత్తస్సా’తిఆది. విజ్జమానో పదత్థో విసయో యేసం దేవదత్తాదీనం సఞ్ఞాసద్దానం తేసం పవత్తినిమిత్తం జాతిలక్ఖణమాచిక్ఖితమ్పటిపాదితన్తి అత్థో.
అనేన చ దేవదత్తాదయో సఞ్ఞాసద్దాపి సమానా జాతిసద్దాతి వుత్తం హోతి. యది చరహి సఞ్ఞాసద్దాపి జాతివచనా సియుం, పఞ్చవిధత్తమేసం పరిహాయతీతి. నేదమేవం విఞ్ఞేయ్యం… పసిద్ధతరజాత్యాభిధాన కఠగోవీహియవాదిసద్దా జాతిసద్దత్తేన విసుం పరిగ్గయ్హన్తి.
సమ్బన్ధిభేదతోతి ఘటాదిసమ్బన్ధీనం భేదతో. అభావస్సభేదతోతి ఘటపటాదీనం సమ్బన్ధీనం భేదేన అభావస్స భేదతో అభేదేపి భేదా ఉపచరితా సన్తీతి యోజనా. యస్స సామఞ్ఞస్స వసా, తేసు ఉపచరితభేదేస్వాకాసాదీసు. నిరవయవావిజ్జమానవిసయానన్తియే ఆకాసో వియ నిరవయవా అభావో వియ అసన్తా చ, తే విసయో యేసం సద్దానం తేసన్తి అత్థో. సామఞ్ఞం భావోతి పుథుజ్జనాదిసామఞ్ఞం భావోతి అత్థో. అలసస్స భావో కిరియాసమ్బన్ధిత్తం, బ్రహ్మఞ్ఞం జాతి చాపల్యం నేపుఞ్ఞం గుణో వా. వుత్తియం సకత్థేకన్తాతి ‘‘సకత్థే’’తి (౪-౧౨౨) ఇమినా సకత్థే కతకప్పచ్చయన్తాతి అత్థో. న దట్ఠబ్బన్తి సమ్బన్ధో. పత్తకాలోవ పత్తకల్లం. కరుణా ఏవ కారుఞ్ఞం.
౬౨. అణ్వా
‘‘ఏకయోగనిద్దిట్ఠానం సహవాపవత్తి సహవా నివత్తీ’’తి ‘భావ కమ్మేసూ’తి అనువత్తతే. తథాపి భావేతీమినావేత్థ సప్పయోజనత్తం దస్సేతుమాహ- ‘భావకమ్మేసు’చ్చాది.
౬౪. తర
యజ్జపి సీధాతుస్స కేవలస్స సుపనే పవత్తి, తథాప్యతిపుబ్బస్స ఉక్కంసే పవత్తీతి ఆహ- ‘అతిసయో ఉక్కంసో’తి. సో చ అతిసయో కస్స సమ్భవతిచ్చాహ- ‘సో చ కిరియాగుణాన’న్తి. కథం తేసమతిసయోచ్చాహ- ‘ఆధారభూతదబ్బవసా’తి. కుతోచ్చాహ- ‘అనపేక్ఖితే’చ్చాది. అనపేక్ఖితో కిరియాగుణానం నిస్సయో దబ్బసఙ్ఖాతో యేసన్తి విగ్గహో, దబ్బస్స నిస్సయభూతస్సా-తిసయత్తం హోన్తమ్పి నిస్సితానం కిరియా గుణానం వసేనేవ సియా నాఞ్ఞథాతి వత్తుమాహ-‘పచ్చధికరణ’న్తిఆది.
నను చ యది కిరియాగుణానమేవాతిసయో, తదా న సిజ్ఝతి ‘గోతరో’తి నేస దోసో, నో చేత్థ జాతియాతిసయో, కస్స చరహి గుణస్స గో అయం యో సకటం వహతి, గోతరో-యం యో సకటం వహతి సిరఞ్చాతి, జాతియా హి నిచ్చాయేకరూపాయ నోక్కంసాపకంసయోగో సమ్భవతీతి దబ్బస్సాపి నాతిసయసమ్భవో. తథాహి తుల్యప్పమాణస్స గుణకతోవ మూలతో ఉక్కంసో దిస్సతి సమానేపి హి ఆయామే విత్థారే చ పటస్స కాసికస్సాఞ్ఞోవాగ్ఘో భవతి మాథురస్సాఞ్ఞో వాతి. దబ్బస్సాపి సాతిసయేహి యుత్తతామత్తేన సాతిసయత్తస్సుపట్ఠాపితత్తా వుత్తం- ‘తేనేవాహా’తిఆది. యదగ్గేన కిరియాగుణానం నిస్సితానమతిసయవసేన నిస్సయభూతమ్పి దబ్బం కథఞ్చిదప్యతిసయే వత్తతి నామ, తదగ్గే తబ్బాచికాపి పకతి అత్తనో వచనీయత్థవసేన తత్థ వత్తతియేవ నామాతి ‘అతియయే వత్తమానతో’తి పకతివిసేసనవసేన వుత్తం, తేనేవాహ- ‘ఇమినా పకతి విసేసనత్తఞ్చాహా’తి. సకత్థికానం పకతిఅత్థో జోతనీయో హోతీతి సమ్బన్ధో.
సకత్థికానన్తి కత్తరి ఛట్ఠీ సమ్బన్ధవచనిచ్ఛాయ, సకత్థికేహీతి అత్థో. హేతుమాహ- ‘పకతివిసేసనన్తీ’తి. ఇతిసద్దో హేతుమ్హి, యస్మా ‘అతిసయే వత్తమానతో’తి, పకతివిసేసనం, తతో పకత్యత్థభూతే-తిసయే జాతత్తా సకత్థికేహి యథావుత్తనయేన పకత్యత్థభూతేతిసయో జోతనీయో హోతీతి అత్థో. తత్థ నాభిధేయ్యోతి బ్యతిరేకమాహ, తథా చ వక్ఖతి- ‘అతిసయజోతకాతరాదయో’తి.
అథ పకతివిసేసనత్తే కస్మా నాభిధేయ్యో జోతనీయోచ్చాహ ‘పకతియాయేవ’చ్చాది. ఉక్కంసో సమానగుణవిసయేయేవ లోకే దిట్ఠో [పవిట్ఠో (పోత్థకే)] తేన సామఞ్ఞవచనేపి తాదిథవిసయేయేవ [సోయేవ] కారణ వసేన హోతీతి దస్సేతుమాహ- ‘అతిసయేనే’చ్చాది. ద్విన్నమేకస్సా-తిసయేచ్చాదినా ‘ద్విబహూసుక్కంసే తరతమా’’తి (చం ౪-౩-౪౫) సక్కతసుత్తత్థస్సాధిప్పాయం వివరతి. తరఇయాతి సకవోహారేన వుత్తం, తేసన్తు ఈయప్పచ్చయో. ఏవమిహావిధానం సుఖసానేత్తన్తి సమ్బన్ధో.
అయమేత్థాధిప్పాయో ‘యథావుత్తసుత్తత్థవసేన ద్విన్నమేకస్స ఉక్కంసాభావా ‘మాథురా పాటలిపుత్తకేహి సుకుమారతరా’చ్చాదో తరప్పచ్చయో న హోతీతి ఏకో మాథురో దుతియో పాటలిపుత్తకో ఇమేసం సుకుమారానం ద్విన్నమేకో మాథురో-తిసయేన సుకుమారో సుకుమారతరో, ఏకమఞ్ఞేసం ద్విన్నముక్కంసేతథాఞ్ఞేసం ద్విన్నమేకస్సాతి ఏవం ద్విన్నంద్విన్నమేకేకస్స ఉక్కంసే తరప్పచ్చయో భవతి, ఉభయత్ర త్వవయవాపేక్ఖమ్బహువచనం, తథాహి సుకుమారత్తేనుక్కంసియమానానం సముదాయానమవయవా మాథురా బహవో పాటలిపుత్తకాపి నిక్కంసియమానా తథేవావయవా బహవో హోన్తి, ఏవం మాథురా పాటలి పుత్తకేహి సుకుమారతరా’తి తరప్పచ్చయేన సిజ్ఝతి. ఇమస్మిం గామే అడ్ఢతరా వాణిజ్జాచ్చాదోపి కథితేన ఞాయేన ద్విన్నంద్విన్నమేకేకస్స ఉక్కంసే తరప్పచ్చయో భవతి, బహువచనన్తు కత్థచి అవయవాపేక్ఖన్తి సబ్బం సక్కతే కిచ్ఛేన సాధేన్తి. ఇహ తు తథావిధస్స సుత్తస్సా విధానా ‘‘తరతమిస్సికియిట్ఠాతిసయే’’తి తరాదీనమతిసయే సామఞ్ఞేన విధానా సబ్బత్థ తరప్పచ్చయేన సుఖసాధనం హోతీ’’తి.
అవత్థాభేదేనాతి పటుతరావత్థావతో పటుఅవత్థాయ భిన్నత్తా వుత్తం, తథాహి తమేవావత్థన్తరయుత్తం వత్తారో భవన్తి అఞ్ఞే ‘భవంసూఅవత్థో’తి. పకారన్తరేనపి సాధనే హేతుమాహ- ‘అతిసయమత్తే వా విధానతో’తి. అనవట్ఠితత్తమాహ- (‘అతిసయవాపి’చ్చాది). పఞ్చస్వేతేసూతి ఏతేసం యథావుత్తానం తరాదీనం పఞ్చన్నం మజ్ఝే, రూపాని గుణవచనస్స వుత్తియముదాహరితాని. కిరియావచనస్స తు ‘అతిసయేన పాచకతరో పాచకతమో’తి. ఇస్సిక ఇయఇట్ఠా సరాదీ తతో (అఞ్ఞతో) న హోన్తి బహులాధికారా.
౬౬. తస్స
తస్సాతి సామఞ్ఞేన వుత్తేపి వికారసమ్బన్ధీయేవ ఛట్ఠియన్తో గయ్హతి, ఛట్ఠియన్తసమ్బన్ధీయేవ చ వికారో గయ్హతి సమ్బన్ధవసాతి దస్సేతుమాహ ‘యస్సా’చ్చాది. కోసకారకపాణవిసేసేహి కతో కోసో. పాణయో సత్తా, ఓసధ్యోఫలపాకన్తా, రుక్ఖా పుప్ఫఫలూపగాతి రుక్ఖోసధీనం లక్ఖణం వదన్తి తల్లక్ఖణేనేత్థ రుక్ఖో సధయో న గయ్హన్తి, కిఞ్చరహి ఓసధిసద్దేన లతాదిపి గయ్హతి, రుక్ఖసద్దేన (వనప్ప)తయోపి, వనప్పతయో హి ఫలవన్తా న పుప్ఫవన్తా. కథం గావస్స వికారే పురిసే మయోచ్చాహ- ‘అఞ్ఞస్మి’న్తిఆది. గావస్స ఇదం గోమయం.
౬౭. జతు
ఉపపత్యన్తరన్తి పచ్చయలోపతో యుత్యన్తరం.
౬౮. సమూ
తీసుత్తరేసు చ వత్తతేతి సమ్బన్ధో. రాజఞ్ఞమనుస్సానమ్పి జాతియమపచ్చే ఞ్ఞస్సప్పచ్చయానం విధానా వుత్తం ‘గోత్తప్పచ్చయన్తా’తి ఆహ- ‘రాజఞ్ఞానం సమూహో’చ్చాది. ఉక్ఖో ఉసభో. ఓట్ఠో ఖరతో, ఉరబ్భో మేసో, ఏవమిచ్చాదినా ‘ఉక్ఖానం సమూహో’చ్చాది. వాక్యమపదిసతి. కాకానం సమూహోతి విగ్గహో, ణికఅచిత్తాతి ఇమినా ణికో అచిత్తవాచ కేహేవ దిస్సతీతి ఞాపేతి. అపూపో పిట్ఠపూపో, సంకులన్తి (గుళ) మిస్సకఖజ్జకవిసేసో.
౬౯. జనా
‘‘తదస్సట్ఠానమీయో చా’’తి (౨-౮-౧౩) కచ్చాయనసుత్తస్సాయ మత్థో ‘‘తదస్సట్ఠానమిచ్చేతస్మిం అత్థే ఛట్ఠియన్తతో ఈయప్పచ్చయో హోతీ’తి. తేన మదనస్స ఠానం మదనీయం బన్ధనస్స ఠానం బన్ధనీయంత్యాదికం సాధేన్తి. ఇధ పన తథావిధస్సాభావా కథం తం సిజ్ఝతీత్యాసఙ్కియ ‘మదనీయ’న్తిఆదికం వుత్తం, తం దస్సేతుమాహ- ‘మదనీయాదిప్పసిద్ధియా’చ్చాది. సాధనక్కమం దస్సేతుమాహ- ‘ఏవమఞ్ఞతే’చ్చాది.
ఠానన్తి కారణం. ‘‘ఉపమత్థాయితత్త’’న్తి (౨-౮-౧౪) కచ్చాయనసుత్తస్సాయమత్థో ‘‘ఉపమత్థే ఆయితత్తప్పచ్చయో హోతీ’’తి తేన ధూమో వియ దిస్సతీతి ధూమాయితత్తం తిమిరమివ దిస్సతీతి తిమిరాయితత్తంత్యాదికం సాధేన్తీతి వుత్తనయమేవ. తమ్పిహచ్చాదికం ద్వీసు సాధనక్కమదస్సనం, ధూమో వియ దిస్సతీతి దస్సితో యో కమ్మత్థో సోపి ధూమాయీతి కత్తువసేన సక్కా పరికప్పేతున్తి కత్తుసాధనతో ధూమాయితసద్దా సకత్థేత్తప్పచ్చయేపి ధూమో వియ దిస్సతీతి అత్థే ఆయితత్థప్పచ్చయేపి నాత్థభేదో-ఞ్ఞత్రవచనిచ్ఛాభేదాతి దట్ఠబ్బం, భావత్థో పన తేసం భావప్పధానవసేన లబ్భతి, ధూమస్సేవ దస్సనన్తి విగ్గహే ఆయితత్తేన వా.