౧. ణో వాపచ్చే

నను చ ‘ణో వాపచ్చే’తి వచనతో కథం పకతివిసయావగమో సియా. యథాకథఞ్చి పకతివిసయావగమేపి సామఞ్ఞవచనతో పన ధమ్మేనాపచ్చన్త్యాదో యతో కుతోచి ధమ్మేనిచ్చాదితోపి సియా ణా దిపచ్చయోత్యాసఙ్కియాహ ‘అపచ్చవతా’చ్చాది. అపచ్చస్సాతి అపచ్చత్థస్స, అపచ్చవతాతి ‘‘ణో వాపచ్చే’’తి వసిట్ఠాద్యత్థస్సేవ పరిగ్గహణాయ సామఞ్ఞవచనతో యో అపచ్చవా తతో, అత్థతో పన అసమ్భవా దబ్బాచకసద్దావ సామత్థియేన ఛట్ఠియన్తా సబ్బలిఙ్గవచనా జాయతేతి విఞ్ఞాతబ్బం. ధమ్మస్మాపచ్చంత్యాదీసు ణాదిప్పచ్చయో (న జాయతే) తి సమ్బన్ధో.

ధమ్మేనాతి ధమ్మేన కరణభూతేన. ధమ్మాయాతి ధమ్మత్థం, ధమ్మస్మాతి ధమ్మహేతునా, తతో అసమ్భవే కారణమాహ ‘సాపేక్ఖత్తా’తి. సాపేక్ఖత్తమేవ సమత్థేతి ‘అపచ్చవాహి’చ్చాదినా, ధమ్మేనాపచ్చం కస్సాతి పుచ్ఛిత్వా దేవదత్తస్సాతి అపేక్ఖియమానం వదతి. దేవదత్తస్సాతి అపచ్చవా దేవదత్తాది అపేక్ఖీయతేతి సమ్బన్ధో, హిసద్దో హేతుమ్హి. న హేత్థ ణాదివుత్తి అఞ్ఞత్థ [నహేతకామన్తత్థ (పోత్థకే)] సాపేక్ఖత్తా కమ్బలో వసిట్ఠస్సాపచ్చం దేవదత్తస్సాతి ఏత్థ పన వసిట్ఠో-పచ్చవాతి తతో ఛట్ఠియన్తా హోతిచ్చాసఙ్కియాహ- ‘న చే’చ్చాది. న చ హోతీతి సమ్బన్ధో.

కారణమాహ- ‘అసమ్బన్ధా’తి. న హేత్థ సమ్బన్ధో వసిట్ఠస్స కమ్బలాపేక్ఖత్తేన అపచ్చస్స చ దేవదత్తాపేక్ఖత్తేనాత్థన్తరాపేక్ఖాయ వసిట్ఠస్సాపచ్చేన సమ్బన్ధాభావాయేవ వసిట్ఠస్స అపచ్చం వాసిట్ఠోతి ణాదివుత్తియా భావే సామత్థియం నత్థి, సమత్థఞ్హి వసిట్ఠం రాజపురిసాది సమాసవుత్తియమేకత్థత్తమివ వాసిట్ఠాదిణాదివుత్తియం ణాదిప్పచ్చయముపజనయతి, నాసమత్థం, తతో సబ్బమేవేతమ్మనసి నిధాయ వుత్తం- ‘అసమ్బన్ధా’తి.

యది పనేత్థ ణాదిప్పచ్చయో సబ్బథా సమ్బన్ధమపేక్ఖతే, తదా విసేసతో యస్సాపచ్చేన సమ్బన్ధో తతోవ జనకతో సో సియాతి దస్సేతుమాహ- ‘యజ్జేవ’మిచ్చాది.

యో జనకోతి యోయో యస్స యస్స అపచ్చస్స జనకో. తతోయేవాతి తస్మాతస్మా జనకతోయేవ. సియాతి తస్మిం తస్మిం అపచ్చత్థే ణాదిప్పచ్చయో సియా. తత్థ హేతుమాహ- ‘తస్సేవాపచ్చేన యోగా’తి. యోగాతి అపచ్చసమ్బన్ధతో, న మూలప్పకతితోతి పరమప్పకతితో న హోతీతి వుత్తం హోతి. హేతుమాహ- ‘అయోగా,తి, వచనాభావమ్పేత్థ దస్సేతుం చే’త్యాది వుత్తం.

వచనన్తి సుత్తం, సమ్బన్ధాభావా (తాదిసవచనాభావా) చ మూలప్పకతితో ణాదిప్పచ్చయస్సాభావం దస్సేత్వా ఇదాని మూలప్పకతితోవాస్సాభిమతభావం దస్సేతుం ‘మూలప్పకతితో’చ్చాది వుత్తం.

కథమ్పనిదం విఞ్ఞాయతిచ్చాదినా జనకస్సేవాబ్యాహితస్సాపచ్చేన ముఖ్య సమ్బన్ధమానీయ ఇదమయుత్తన్త్యాదినా బ్యవహితజనితస్సాప్యపచ్చయస్స పరమప్పకతియాభిసమ్బన్ధసబ్భావం వత్వా తం సాధయితుమారభతే ‘కథ’మిచ్చాది, ఏవం హిచ్చాది కథంపనిదమిచ్చాదినా యథావుత్తస్స సమత్థ నవాక్యం, హియస్మా తం దిస్వా తథా పుచ్ఛితో దేవదత్తస్సవాతిఆదినా ఉప్పాదేతారమేవ నిద్దిసతి, నాత్తానం పితామహో, తస్మా ఉప్పాదేతాయేవాపచ్చేన సమ్బజ్ఝతి న పితామహోతి యోజేత్వా అధిప్పాయో వేదితబ్బో. ఇదం యథావుత్తముప్పాదేతునిద్దిసనం, తేన అపచ్చేన సద్ధిం ఉప్పాదేతుయేవ జనకస్సేవ యోగో సమ్బన్ధో పటిపాదేతుం న సక్కాతి సమ్బన్ధో.

తన్తితం [తత్థ-ఇతి (పఞ్చికాయం)] పుచ్ఛానిమిత్తం, తేనాతి అపచ్చేన. అపతనన్తి నరకే అపతనం భవతి, సోతి యోసో యస్సాత్యనియమనిద్దిట్ఠో సో ఞాతుం న ఇచ్ఛితోతి సమ్బన్ధో. ఇమినా ఇదం దీపేతి- ‘‘నపతత్యనేన నరకేత్యపచ్చన్తి వుచ్చతి అపచ్చేనానేన యస్సకస్సచి అవిసేసేనాపతనమ్భవతి నరకే సోసో తాయ పుచ్ఛాయ ఞాతుం న ఇచ్ఛితో’’తి. సో వాతి కస్సాయం పుత్తోతి పుచ్ఛాయానురోధనే సో ఉప్పాదేతాయేవ ఞాతుమిచ్ఛితోతి సమ్బన్ధో. తుసద్దో చేత్థాపచ్చేన నరకాపాతసబ్బ జనజాననిచ్ఛావిసేసజోతకో, యది సియాతి సమ్బన్ధో, అత్తానమ్పి నిద్దిసేయ్య న కేవలముప్పాదేతారం, అత్థిచ్చాది పితామహస్స అత్తనోపి నిద్దేసే కారణవచనం, తం అపచ్చం నిమిత్తం కారణం, యస్స తం తంనిమిత్తం తస్మా [కత్వా (పోత్థకే)] ఏవం దిట్ఠికో హిచ్చాదినా యథావుత్తం సమత్థేతి.

బ్యవహితజనితేనాపీతి బ్యవహితేన కత్తునా జనితేనాపి, కరణే చాయం తతియా, హేతుమ్హి వా. కస్మా ఏవం దిట్ఠికోతి ఆహ ‘యం నిమిత్తం హి’చ్చాది. హిసద్దో యస్మాదత్థే. యస్సాతి పుబ్బజస్స, తేన అపచ్చేన అపతనం తదపతనం తతో, ఇదం వుత్తం హోతి ‘‘తేన బ్యవహితజనితేనాపి పుమునా పుబ్బజోపి నరకం న పతతి సో పుబ్బజస్సాప్య పచ్చం భవతి యథావుత్తేన నిబ్బచనేనా’’తి. తస్మాచ్చస్స పుబ్బే వుత్తయస్మాత్యనేనాభిసమ్బన్ధో వేదితబ్బో. ఉపపత్యన్తరమాహ-‘ఉపచారతోవే’చ్చాది. పుబ్బ పుబ్బభావే సతీతి పుబ్బస్స పుబ్బస్స విజ్జమానత్తే సతి. బ్యవహితేన జనితే అపచ్చేపి నిమిత్తం అపాయాపతకారణభావో అత్థియే వాతి సమ్బన్ధో. కేసన్తి ఆహ-‘పుబ్బేసన్తి పుబ్బజానన్తి అత్థో, కే నాతి ఆహ- ‘పారమ్పరియేనా’తి. అభేదోపచారేనాతి పుబ్బపుబ్బభావే సతిచ్చాదినా వుత్తనయేన జనకస్స వియ పారమ్పరియేనపుబ్బేసమ్పినిమిత్తతా వతో జనకసదిసత్తా జనకావ నామ తే సియున్తి ఏవమభేదేన ఉపచరణతో చిన్తనతోతి అత్థో. ఉభయథాతి ఞాయేన ఉపచారేనచాతి ఉభయేన పకారేన, ఏవముభయథాపి మూలప్పకతియా పచ్చేనాభిసమ్బన్ధా కథమనన్తర [మనన్తరాది (పోత్థకే) (తత్థ) పోత్థకే] జనితేనాపచ్చేనాదిపురిససమ్బన్ధోయేన తతో ణాదిప్పచ్చయో సియాతి నాసఙ్క్నీయం.

తతో చాతి మూలప్పకతితో చ, అపచ్చసామఞ్ఞవచనిచ్ఛాయన్తి ఇత్థి పున్నపుంసకత్తవిసేసోపగ్గాహి అపచ్చసామఞ్ఞస్స వచనిచ్ఛాయం.

ఏవమ్మూలకతితో- పచ్చసామఞ్ఞేన ణాదిప్పచ్చయం వవత్థపేత్వా ఇదాని అపచ్చాదితోపి హోతేవ ణాది సామఞ్ఞవిధానా. సో చ బహులాధికారతో గురుజనాయత్తత్తా తన్నియోగాచరణేన పసత్థే యేవాపచ్చే బ్యవహితజనితేపి ఇత్థివజ్జితే సియాతి దస్సేతుమాహ ‘నత్తాదీహి’చ్చాది. సతియేవ గురుజనే సప్పధానభావేన కుచ్ఛితే-పచ్చేతు నత్తాదీవుత్తీహి వసిట్ఠాదీహి ణాదిప్పచ్చయో హోతి వాసిట్ఠోతిఆది, ఇత్థియఞ్చ న హోతి వాసిట్ఠీతిఆది.

అత్థతోతి సామత్థియతో. అపచ్చే విధీయమానో పచ్చయో అపచ్చవతా జాయమానో తస్సాపచ్చన్తి అత్థే జాయతి. సోచాయ మత్థవిసేసో ఛ(ట్ఠియన్త) తాభావే కథం సియాతి ఇదమేత్థ సామత్థియం. అనన్తరే వాపచ్చే పుత్తే-భిధేయ్య నత్తాదో వాపచ్చే-భిధేయ్యాతి ససమ్బన్ధో. కుతోచి అపచ్చవతా నత్తాదో ఏవ. ఇదఞ్చ సబ్బమ్బహులవచనేవ సమ్పజ్జతీతి ఆహ- ‘బహులాధికారా’తి. అపచ్చేతి ఏకవచనేన నిద్దేసే పుమునా నపుంసకేన కరియతి, తేనే కస్మిం యేవాపచ్చే సియా, న బహూసు వసిట్ఠస్సాపచ్చాని వాసిట్ఠాని, న చిత్థి వాసిట్ఠాని, న చిత్థియం వాసిట్ఠీత్యాసఙ్కియాహ-‘ఇదఞ్చే’చ్చాది. ఇదఞ్చ అపచ్చవచనఞ్చ. ఇమినా చేత్థ తథా నిస్సయకరణం దస్సేతి. తస్స వచనిచ్ఛాభావతోతి తస్స లిఙ్గవచనస్స సుత్తే వత్తుమిచ్ఛాయాభావతోతి అత్థో.

కిం పన కారణం సుత్తే లిఙ్గవచనావచనిచ్ఛాయం తస్సాప్పధానత్తా యేనకేనచి లిఙ్గాదినా నిద్దేసో-వస్సం కత్తబ్బోతి నానన్తరియకత్తా తస్సేహోపాదానం, యథాధఞ్ఞత్థినోపలాలాదినోప్యప్పధానస్సోపాదానన్తి. తతోయేవాహ-‘ఉపలక్ఖీయస్సేత్థ పధానత్తా’చ్చాది. ఇత్థిపుమత్తయుత్తజఞ్ఞవిసేసో ఉపలక్ఖీయో, అపచ్చేతీదముపలక్ఖణం, సయన్తి యథావుత్తముపలక్ఖణం సయం. కారియప్పటిపత్తియాతి పుమే నపుంసకేపచ్చే-భిధేయ్యే విధి హోతిచ్చేవం కారియప్పటిపత్తియా వత్తుం న ఇట్ఠం.

వచనన్తరేపి అఞ్ఞస్మిం వచనే. ఆణీతి ణిప్పచ్చయసుత్తం వదతి. అగోత్తాదితోతి యోగోత్తస్సాదిభూతో న హోతి, తతో, తేనేవ ‘‘ఆణీ’’తి సుత్తే (౪-౫) వక్ఖతి-‘అకారన్తమత్తతోవాయంణిన గోత్తాదిభూతతో’తి. వాక్యసమాసాపీతి యథాసఙ్ఖ్యేనాహ. తస్మిం అత్థేతి తస్మిం వాక్యోపదస్సితే అత్థే, తన్తి వాక్యం. సమాసవుత్తిఞ్చ నివత్తేయ్యున్తి సమ్బన్ధో.

సతిపనాతి వాకారే సతి తు అనిచ్చత్తా ణప్పచ్చయస్స. సోపీతి సమాసోపి, సమాసోతిఆదినా పక్ఖన్తరమాహ. తేన వాక్యసిజ్ఝనేన. పక్ఖే వాక్యసమాసాపి సియున్తి పక్ఖే సమాసవుత్తియా ఏవ బాధితత్తా పక్ఖన్తరే ణాదివుత్తి న బాధీయతీతి వాక్యవుత్తియోపి సియున్తి అత్థో.