౧౯. చత్థే

సముచ్చీతి పిణ్డీకరణం, కో సోతి ఆహ- ‘సాధనమేక’మిచ్చాది. ఏకం సాధనం ఏకం కిరియం వా పటిచ్చ చీయమానతాతి సమ్బన్ధో, కేసన్తి ఆహ- ‘కిరియాసాధనాన’న్తి, కేనాతి ఆహ- ‘అత్తరూపభేదేనా’’తి. తత్థ దేవదత్తో భుఞ్జతి తిట్ఠతి పచతిచాతి సాధనమ్పటిచ్చ కిరియానం అత్తరూపభేదేన చీయమానతా వేదితబ్బా, ధవే చ ఖదిరే చ పలాసే చ ఛిన్దాతి కిరియమ్పటిచ్చ అత్తరూపభేదేన సాధనానం చీయమానతా వేదితబ్బా.

సోతి సముచ్చయో భవతీతి సేసో, కేసన్తి ఆహ- ‘తుల్య బలాన’మిచ్చాది.

తుల్యబలానన్తి ఇమినా విసుం పధానభావేన కిరియాభిసమ్బన్ధా అఞ్ఞమఞ్ఞానపేక్ఖత్తమాహ.

అనియతక్కమయోగపజ్జానన్తి కమో చ యోగపజ్జఞ్చ, అనియతం కమయోగపజ్జం యేసం సద్దానం తేసం, యథేత్యాదినా తత్థోదాహరణం దస్సేతి, ఏత్థాయమధిప్పాయో ‘‘ఏత్థ గవాదీనం విసుం పధానభావేనానయనకిరియాభిసమ్బన్ధా తుల్యబలతా గవాదీనం వుత్తక్కమేనేవ నయనాభావా అనియతక్కమతా గవాదీనం యుగపది నయనాభావా అనియత యోగపజ్జతా చ హోతి, తథా అఞ్ఞం తాదిసమ్పీ’’తి. అను పచ్ఛా పధానానురోధేన (చయనం) అన్వాచయో, తం బ్యఞ్జయతి ‘యత్థే’చ్చాది, తదనురోధేనాతి తదనుగుణేన, ఉదాహరతి ‘యథే’చ్చాది, భిక్ఖాగమనమేత్థ పధానమన్తరఙ్గత్తా, నేతరం బహిరఙ్గత్తా, తం కరణే యది గావోపి పస్సతి తాప్యానయతి, ఏత్థ తు గోస్సానయనం భిక్ఖాటనమపేక్ఖతే, నేతరమితరస్స… వినాపి తేన తదనుట్ఠానతో. ఇతరస్స ఇతరేన యో గో ఇతరేతరయోగో, సో చ ఏతాదిసోతి ఆహ- ‘అఞ్ఞమఞ్ఞే’చ్చాది.

అవయవప్పధానో చాతి సాభావికాభిధానసామత్థియేనాపుథుభూతో చ, వుత్తివయేన సారిపుత్తసద్దో మోగ్గల్లానత్థో హోతి మోగ్గల్లానసద్దో సారిపుత్తత్థోపీతి అఞ్ఞమఞ్ఞత్థే పధానతో యుగపద్యధికరణవచనే సతి చత్థ సమాసోతి సో-యమధికరణ సముదాయో ఉభయపదానుగతఉభయత్థవసేన చతుబ్బిధోపి యుగపది బుద్ధియా గయ్హమానో కదాచి ఉబ్భూతావయవభేదో తేనేవ సాభావికాభిధానసామత్థియేనేచ్చేవమవయవప్పధానో చ, నను చ జననమరణానీతి విరుద్ధానం కథమేకేనాభిధానన్తి వుచ్చతే- సబ్బోపి సద్దో పయుజ్జమానో (ఇతరీ) తరేనావధారణం వత్తతే, తేన ఏకేకో సద్దో ఏకేకస్సత్థస్స వాచకో, తథాపి యథా సారిపుత్తమోగ్గల్లానాతి ఏత్థ బహువచనస్సఞ్ఞథానుపపత్తియా యుగపద్యధికరణవచనతా హోతీ, తథాత్రాపి బహువచనస్సఞ్ఞథానుపపత్తిలక్ఖణేన సామత్థియేన ఏకేనాప్యభిధానం హోతి. ఇతి హేతుమ్హి, యతో ఏవమవయవప్పధానో తతోతి అత్థో.

బహుత్తాతి కిఞ్చాపి వాక్యే నేసం [వాక్యేనేవేసం (పోత్థకే)] విసుం బహ్వత్థతా, న హి సారిపుత్తమానయాతి వుత్తే మోగ్గల్లానస్సాపి సమ్పచ్చయో భవతి, తథాపి యతో వుత్తివిసయే సహభూతానమేవేసం విసుం బహ్వత్థతా, తతో తత్థ వచనీయస్స అత్థస్స సఙ్ఖ్యాతేదేన బహుత్తం. సమాహరణం పిణ్డీకరణవసేన సంహరణం సమాహారో, సో చేవం వేదితబ్బోతి దస్సేతుమాహ ‘అఞ్ఞమఞ్ఞే’చ్చాది.

ఏత్థ చ కిఞ్చాపి ఇతరీతరయోగస్స సమాహారస్స చ భావరూపత్తా అదబ్బరూపతా, తథాపీతరీతరయోగే తు యథా గుణవచ నానం సుక్కం వత్థం సుక్కో కమ్బలో సుక్కా గావీతి నిస్సయభేదతో లిఙ్గవచనసిద్ధి, తథా తద్ధమ్మానమభిధానతో నిస్సయతో లిఙ్గవచన సిద్ధి వేదితబ్బా, సంహతిప్పధానత్తాచేకవచనన్తి యదా బహున్నం సముదాయో తిరోహితావయవభేదో సంఘాతో పక్కమీయతే, తదా సమాహారోచ్చేవ సంహతిప్పధానత్తా ఏకవచనం హోతీతి అత్థో. తదనుట్ఠానతోతి తస్స కరణతో. బ్యతికరో మిస్సతా, బ్యతికరం దస్సేతి పాణిచ్చాదినా, పచ్చేకం పరిసమత్తియం వాక్యబహుత్తం దస్సేతి ‘తత్థ హిచ్చాది.

చక్ఖుఞ్చ సోతఞ్చ, ముఖఞ్చ నాసికా చ, హను చ గీవా చ, ఛవి చ మంసఞ్చ లోహితఞ్చ, నామఞ్చ రూపఞ్చ, జరా చ మరణఞ్చాతి విగ్గయ్హ సమాసో, ‘‘సమాహారే నపుంసక’’న్తి (౩-౨౦) సబ్బత్థ నపుంసకలిఙ్గం, స్యాదిమ్హి ముఖ నాసికన్తిఆదీసు ‘‘స్యాదీసు రస్సో’’తి (౩-౨౩) రస్సో. అలభతా గోముఖం డిణ్డిమో భేరివిసేసా, ఆళమ్బరం పణవో, మురజో ముదఙ్గో, మద్దవో ముదఙ్గో. మద్దవవాదనం పణవవాదనఞ్చ సిప్పమస్స మద్దవికో పాణవికో, సమ్మం కంసతాళం, తాళం హత్థతాళం, అలసతా చ ఆళమ్బరో చ, మురజో చ, గోముఖో చ, సఙ్ఖో చ డిణ్డిమో చ, మద్దవికో చ, పాణవికో చ, గీతఞ్చ వాదితఞ్చ, సమ్మఞ్చ తాళఞ్చాతి విగ్గహో. యుగస్స హితా యోగ్గా గోణా, తేసమిదం యోగ్గం కసికమ్మం, తస్స అఙ్గం. తేనాహ- ‘కసిభణ్డాన’న్తి, ఫాలోకసకో, పాచనం పతోదో, యుగో చ నఙ్గలఞ్చాతి విగ్గహో. పిణ్డమాయుధవిసేసో, అసి చ సత్తి చ తోమరఞ్చ పిణ్డఞ్చాతి విగ్గహో. చమ్మం సరవారణఫలకం, కలాపో తూణీరం, పహరణఞ్చ ఆవరణఞ్చాతి విగ్గహో. అహి చ నకులో చ, బీళారో చ మూసికో చ, కాకో చ ఉలూకో చ, నాగో చ సుపణ్ణోచాతి విగ్గహో. సఙ్ఖ్యా చ పరిమాణఞ్చ సఙ్ఖ్యాపరిమాణం, తత్థ పరిమాణసఞ్ఞానం యథాదీఘో చ మజ్ఝిమో చ దీఘమజ్ఝిమం. ఏకకఞ్చ దుకఞ్చాతి విగ్గహో, దుకతికాదీసుపి ఏసేవనయో.

ఖుద్దజన్తు సియా- నట్ఠి, అథవా ఖుద్దకోవ యో;

సతం వా పసతే యేసం, కేచి ఆనకులా అపి.

కీటో చ పతఙ్గో చ, కున్థో చ కిపిల్లికో చ, డంసో చ మకసో చ, మక్ఖికా చ కిపిల్లికాచాతి విగ్గహో. పచనచణ్డాలాతి ఓ రబ్భికాదీనం రుళ్హీసఞ్ఞా. ఉరబ్భే హన్త్వా జీవతీతి ఓరబ్భికో, ఏవం సేసేసు. సానం సునఖం పచతీతి సపాకో, వేనా తచ్ఛకా, రథకారా చమ్మకారా. సాధారణా సమానా, చరణసద్దో- యం ఇధ గయ్హతీతి సమ్బన్ధో, యథా సకమజ్ఝయనాయ చరీయన్తి వతాన్యేతేసూతి చరణాని, కఠాదివాఝాన్యజ్ఝయనాని సాఖాసఞ్ఞకాని. యస్మా ఏతేహి చరతి అరియసావకో గచ్ఛతి అమతం దిసం, తస్మా చరణాని సీలాదయో పణ్ణరస ధమ్మా. తేనాహ- ‘కఠాదీహీ’తిఆది, కఠాదీహీతి పసిద్ధివసేన కమాతిక్కమేనాపి వుత్తం, తతో ఆదిసద్దేన అతిసాదయో గయ్హన్తి. అతిసేన భారద్వాజేన కఠేన వుత్తం విదన్త్యధీయన్తి వాతి ‘‘అఞ్ఞస్మి’’తి (౪-౧౨౧) ణో, ‘‘లోపో’’తి (౪-౧౨౩) లోపో అతిసా భారద్వాజా కఠా. కలాపినా వుత్తం విదన్త్యధీయన్తి వాతి, తేనేవ ణో, కలాపా, కఠా ఆది యేసం తే కఠాదయో, తేహి అజ్ఝేనవిసేసే చ పురిసే చ ఉపచారాతి సమ్బన్ధో.

సీలాదయోతిఆదిసద్దేన ఇన్ద్రియసంవరాదయో గయ్హన్తి. సీలఞ్చ పఞ్ఞాణఞ్చ, సమథో చ విపస్సనా చ విజ్జా చ చరణఞ్చాతి విగ్గహో. ఏకతో అజ్ఝయనమేతేసూతి ఏకజ్ఝయనాని, పకఠాని వచనాని పావచనాని సద్ధమ్మో, ఏకజ్ఝయనాని చ తాని పావచనాని చ తేసం, దీఘో చ దీఘాగమో చ మజ్ఝిమో చ మజ్ఝిమాగమో చ, ఏకుత్తరో చ అఙ్గుత్తరాగమో చ సంయుత్తాగమో చ, ఖన్ధకో చ విభఙ్గోచాతి విగ్గహో.

తేసన్తి ఇమినా లిఙ్గవిసేసానన్తి ఛట్ఠియన్తతం దీపేతి, ఇత్థీ చ పుమా చ, దాసీ చ దాసో చ, చీవరఞ్చ పిణ్డపాతో చ సేనాసనఞ్చ గిలానపచ్చయో భేసజ్జపరిక్ఖారో చ, తిణఞ్చ కట్ఠో చ సాఖా చ పలాసో చాతి విగ్గహో. ఛేకో దక్ఖో, పుబ్బా చ పరాచాతిఆదినా విగ్గహో.

పుబ్బదక్ఖిణన్తిఆదీసు ‘‘బ్యఞ్జనే దీఘరస్సా’’తి (౧-౩౩) రస్సో. కాసో చ కుసో చ ఉసిరో చ బీరణఞ్చ, ముఞ్జఞ్చ బబ్బజఞ్చాతి విగ్గహో. ఖదిరో చ పలాసోచాతిఆదినా చ, గజో చ గవజో చాతిఆదినా చ, హత్థీ చ గోచ అస్సో చ వళవాచాతి చ, హంసో చ బలావా చాతిఆదినా చ, బకో చ బలాకాచాతి చ. హిరఞ్ఞఞ్చ సువణ్ణో చ, మణి చ సఙ్ఖో చ ముత్తా చ వేళురియో చ జాతరూపఞ్చ రజతఞ్చాతి చ, సాలి చ యవకోచాతిఆదినా చ, సాకఞ్చ సువఞ్చాతిఆదినాచ, కాసియో చ కోసలాచాతిఆదినా చ విగ్గహో, జనపదవాచినా చ బహువచనన్తా.

ఏకవీసతిచ్చాదినో ఏకఞ్చ తం వీసతిచాతి విసేసనసమాసో వా సియా, ఏకఞ్చ వీసతి చ ఏకవీసతీతి చత్థసమాసో వా, సమాహారే నపుంసకత్తన్తు న పప్పోతి, ‘‘నానుసాసనీయం లిఙ్గం సోకనిస్సయత్తా లిఙ్గస్సే’’తి లోకే నపుంసకలిఙ్గస్సేహానభిధానతో నపుంసకలిఙ్గం న భవిస్సతీత్యధిప్పాయో, సభాపరిసాయాతి ఞాపకతో వా సమాహారే నపుంసకలిఙ్గమత్ర బ్యభిచరతీతి దట్ఠబ్బం.

పుబ్బప్పయోగో-భిమతోతి ఉపసజ్జనసఞ్ఞకస్స స్యాదీతి పఠమాయ నిద్దిట్ఠస్స సమాసే పుబ్బనిపాతో ‘‘ఉపసజ్జనం పుబ్బ’’మిచ్చనేన (౨-౨-౩౧) ఇట్ఠో కమస్స పధానభావేన వత్తుమిట్ఠత్తాతి ‘‘స్యాదిస్యాదినేకత్థ’’న్తి (౩-౧) ఏత్థ స్యాదీతి పఠమానిద్దిట్ఠస్సాసఙ్ఖ్యాదినో పుబ్బమవట్ఠానతో స్యాదినేతి తతియానిద్దిట్ఠస్స పచ్ఛావట్ఠానతో ‘‘స్యాదిస్యాదినా’’తి సుత్తే పటిపాటియా పధానభావేన వత్తుమిట్ఠత్తా.

పరప్పయోగో-భిమతోతి హేట్ఠా వుత్తసుత్తేన పుబ్బనిపాతే పత్తే ‘‘రాజదన్తాదీసు పర’’న్తీమినా (౨-౨-౩౦) పరనిపాతో-భిమతో, వచనేనాతి- ‘‘బహుల’’న్తి వచనేన, పుబ్బకా లయుత్తస్స పరప్పయోగో-భిమతోతి రాజదన్తాదిపాఠతో ఏవా-భిమతో.

కమమ్పచ్చనాదరాతి ఇమినా పధానభావేనా-క్కమస్స వత్తుమిట్ఠత్తమాహ. సరో ఆది యస్స తం సరాది, సఙ్ఖో చ దున్దుభి చ వీణా చ, ఉదుక్ఖలఞ్చ ముసలో చ, ధనపతి చ రామో చ కేసవోచాతి విగ్గహో. జందంసద్దా జాయాసద్దసమానత్థా అసఙ్ఖ్యా-జఞ్చ పతి చ, దఞ్చ పతిచాతి విగ్గహో, అవన్తయో చ అస్సకాచ, అగ్గి చ ఇన్దోచాతి విగ్గహో, తంనివాసిమ్హి గహితే అవన్తి చ అస్సకోచాతి ఏకత్తేనపి విగ్గహో వత్తతి. ద్వన్దసమాసో- యం ద్వన్దసదిసత్తా ద్వన్దో, ద్వే చ ద్వే చ పదాని ద్వన్దానీతి హి ఉభయత్థప్పధానో- యం ద్వన్దసద్దో.