౧౭. వానే

అనేకగ్గహణస్స పయోజనం వత్తుముపసక్కతి ‘ఇధే’చ్చాది, వివచ్ఛితేకసఙ్ఖ్యాసామఞ్ఞన్తి వివచ్ఛితం ఏకసఙ్ఖ్యాయ సామఞ్ఞం, ఏవం మఞ్ఞతే ‘‘యది‘స్యాది స్యాదినే’తి వత్తుమిచ్ఛితేకసఙ్ఖ్యాసామఞ్ఞస్స పరిగ్గహో న సియా తదా ఇహానత్థక (మనేక)గ్గహణం సియా తేనేహానే కగ్గహణసామత్థియాయేవ ‘స్యాదిస్యాదినే’తి వత్తుమిచ్ఛితేకసఙ్ఖ్యా సామఞ్ఞమ్పరిగ్గహితన్తి విఞ్ఞాయతే’’తి తేనేచ్చాదినా ఇదం దస్సేతి ‘‘తేన యథావుత్తేన పుబ్బే వుత్తో సబ్బోపి సమాసో పుబ్బపరానం ద్విన్నంయేవ స్యాద్యన్తానం హోతీ’’తి.

యజ్జేవం కథం ‘తదహుజాతో’తి బహులాధికారేన విసేసన సమాసగబ్భకారకసమాసేన వా సిజ్ఝతి, అయం అఞ్ఞపదత్థసమాసో. చత్థే బహున్నమిట్ఠత్తా తదత్థఞ్చానేకగ్గహణం, తేన ‘హోతు పోతు పితా పుత్తా’తి హోతి ఉత్తరపదే (యోని) సమ్బన్ధే పరతో పుబ్బపదస్స ‘‘పుత్తే’’తి (౩-౬౫) సుత్తేనాత్తేన, అఞ్ఞథా ద్విన్నంద్విన్నం సమాసే సబ్బత్థ ఉత్తరపదసమ్భవేన ‘‘విజ్జాయోనిసమ్బన్ధానమా తత్ర చత్థే’’తి (౩-౬౪) ‘‘పుత్తే’’తి చ సుత్తద్వయేనాత్తేన‘హోతా పోతా పితా పుత్తా’తి ఆపజ్జేయ్య. అనేకన్తి పఠమన్తత్తా స్యాదీతీదమేవానువత్తతే, తేనేవానేకం స్యాద్యన్తమిచ్చేవ వుత్తం. అథాఞ్ఞత్థేతి వుత్తే-ఞ్ఞస్స వాక్యస్సత్థేతి అవత్వా పదస్సేచ్చేవ కస్మా వుత్తన్త్యాసఙ్కియా హ- ‘స్యాద్యన్తస్సే’చ్చాది, తస్సేవాతి సామత్థియలద్ధస్స స్యాద్యన్త పదస్సేవ సమాసో విఞ్ఞాయతీతి సమ్బన్ధో.

తస్స గుణా తగ్గుణా తస్సేచ్చనేనాఞ్ఞపదత్థో నిద్దిసీయతే, తస్స అఞ్ఞపదత్థస్స యే గుణా యాని విసేసనాని, తేసం సంవిఞ్ఞాణం గహణం తగ్గుణసంవిఞ్ఞాణం, అథవా సో గుణో యస్స సో తగ్గుణో, తగ్గుణస్స తగ్గుణయుత్తస్సాఞ్ఞపదత్థస్ససంవిఞ్ఞాణం, న గుణవిరహితస్సా(తి) తగ్గుణసంవిఞ్ఞాణం, ఏత్థ పన ‘అఞ్ఞపదత్థే తగ్గుణసంవిఞ్ఞాణం ప్యత్థీ’తి పరిభాసీయతి, తత్థాయమత్థో ‘‘అఞ్ఞపదత్థే సమాసే-ఞ్ఞపదత్థో విసేసనేన సహ విఞ్ఞాయతి నవిసేసనరహితో’’తి, క్వచి అతగ్గుణసంవిఞ్ఞాణస్సాపి దస్సనే నాపిసద్దో, యత్రావయవేన విగ్గహో సముదాయో సమాసత్థో తత్థేవ తగ్గుణసంవిఞ్ఞాణం భవతి, తగ్గుణసంవిఞ్ఞాణతో అఞ్ఞం అతగ్గుణసంవిఞ్ఞాణం, తస్మిం, యత్రావయవోయేవ సమాసత్థో తత్రాతగ్గుణసంవిఞ్ఞాణం.

ఏత్థ పన బహుధనసద్దో పురిసస్స ఉపలక్ఖణభావేన కతత్తా. అభిమతోతి పాణినీయానం అభిమతో దసన్నం సమీపే ఆసన్నా దసన్నమిచ్చాదివాక్యే.

పరిమాణమేవసఙ్ఖ్యేయన్తి పరిమాణలక్ఖణమేవ సఙ్ఖ్యేయం, తఞ్చ పరిమాణలక్ఖణం సఙ్ఖ్యేయఞ్చ.

సఙ్ఖ్యానరూపన్తి సఙ్ఖ్యానసభావం.

పరిమాణేనాతి పఞ్చసఙ్ఖ్యాయ పరిచ్ఛిజ్జమానేన సఙ్ఖ్యేయసఙ్ఖాతేన పరిమాణేన.

సఙ్ఖ్యానవుత్తీతి తేన అనతివత్తియమానతప్పరిచ్ఛేదక సఙ్ఖ్యానరూప సఙ్ఖాతే సఙ్ఖ్యానే వుత్తి యస్సా సా సఙ్ఖ్యానవుత్తి-పఞ్చసఙ్ఖ్యా.

దిట్ఠన్తేనిమినా ఇమం దీపేతి ‘‘యథా పఞ్చ పరిమాణమేసన్తి పఞ్చకాతి ఏత్థ పరిమాణరూపో-వయవభేదసముదాయసభావో పకతియత్థో సముదాయినో సకునా పచ్చయత్థో, తథా తిదసాతి ఏత్థాపి’’తి, కప్పచ్చయో పకతిప్పచ్చయత్థభేదసమ్భవేన.

కేచి పనాతి ఇమినా పాణినీయే దస్సేతి.

పకతిప్పచ్చయత్థభేదసమ్భవాతి ఇమినా పరేసం పకతిప్పచ్చయత్థానం భేదాభావస్స ఇచ్ఛితత్తా సఞ్ఞాయం సకత్థే కప్పచ్చయస్స విధానం దస్సేతి.

స్యాద్యన్తస్సాతి ఇమినా వాసద్దస్స పదత్తం దస్సేతి.

తదత్థేపీతి తస్స వాఇతి అఞ్ఞపదస్స అత్థేపి, తదత్థో చేత్థ వికప్పత్థో వా సియా తదా పన ద్విన్నం గహణే న తిణ్ణం, తేసన్తు గహణే న ద్విన్నం, సంసయో వా, తదా తు సంసయస్సోభయా లమ్బనరూపత్తా ద్వేవాతి వుత్తే తయో, తయోవాతి వుత్తే ద్వే అపేక్ఖీయన్తీతి బుద్ధివిసయా పఞ్చ అత్థా సమాసాభిధేయ్యో హోన్తి.

నామత్తేనాతి రుళ్హినామత్తేన, అభిమతో పాణినియానం, వికప్పితం సుత్తన్తరేన విభాసా సబ్బనామసఞ్ఞావిధానేన.

అవయవధమ్మేనాతి అవయవసఙ్ఖాతేన సభావేన.

నను చ సమానాధికరణానం బహుబ్బీహి వుత్తో పాణినియేహి ‘పఞ్చహి భుత్తమస్సేతి బ్యధికరణానం న సియా’తి, తథా పఠమత్థం వజ్జేత్వా సబ్బవిభత్యత్థేసు ఇట్ఠో ‘వుట్ఠే దేవేగతోచ్చత్ర వుట్ఠదేవోతి న సియా’తి తస్మా కథమత్ర బ్యధికరణానం పఠమత్థే సమాసో వణ్ణీయతేచ్చాసఙ్కియాహ-‘బ్యధికరణానమ్పి’చ్చాది, బ్యధికరణానమ్పి యథాభిధానంసమాససబ్భావతో పఞ్చహి భుత్తమస్సేత్యాదో బహులాధికారా అనభిధానతో వా న భవిస్సతి, తతోయేవ చ పఞ్చ భుత్త వన్తో-స్సేతి సమానాధికరణానమ్పి క్వచి న భవిస్సతి, తథా పఠమత్థేపి క్వచి న భవిస్సతి వుట్ఠే దేవే గతో’తి. తుల్యయోగే గమ్యమానేతి అత్థో.

అఞ్ఞత్రచాతి తుల్యయోగతో-ఞ్ఞత్ర సలోమకోత్యాదీసు చ, విజ్జమానాని లోమాన్యస్స, విజ్జమానా పక్ఖా అస్సాతి విగ్గహో. ఉపసఙ్ఖ్యాతో ‘‘స్యాద్యధికారే-త్థిఖీరాదీనముపసఙ్ఖ్యాన’’న్తి (౨-౨-౨౪-వా) సభావతో ఏవ నివత్తో న సుత్తన్తరతో, గతత్థస్సాపి హి పయోగే అనవట్ఠానం సియా పిట్ఠపేసనే వియ, కథఞ్చరహి బ్రాహ్మణే బహూ ఆనయ, అహం పచామీతి నావస్సమేవం పయోగో, కత్థచి పన వచనసిలిట్ఠతాదిప్పయోజనే సతి హోతేవ.

కణ్ఠే సమ్భవోతి కాళస్స కణ్ఠే సమ్భవో. ట్ఠసద్దత్థోతి కణ్ఠట్ఠసద్దే ట్ఠసద్దత్థో. ఓట్ఠసద్దోవ ముఖవుత్తీత్యనేన గమ్మమానత్థత్తా దుతియస్స ముఖసద్దస్సాప్పయోగమాహ, తస్మా ఓట్ఠోవ ముఖమస్సాతి విగ్గయ్హ ఓట్ఠముఖోతి సమాసో, న చ పాణి పాణ్యన్తరస్స ముఖం, ముఖేనేవ చ పాణిముఖస్స సదిసత్తం పసిద్ధన్తి సామత్థియా ఓట్ఠముఖమివ ముఖమస్సేత్యత్థేవ తిట్ఠతే, ఉపన్యస్యన్తేత్యుపన్యాసా, విసయదస్సనత్థాతి ఇమినా’కణ్ఠే కాళో యస్సా’త్యాదీకమేవ వాక్యన్తి దస్సేతి. సముదాయే వికారేచాతి సముదాయసమ్బన్ధే వికారసమ్బన్ధే చ. తంసమాసస్సాతి తస్సా ఛట్ఠియా సమాసస్స, తదభిధాయినన్తి సఙ్ఘాత వికారాభిధాయీనం, కేసానం సఙ్ఘాతో ఇచ్చాది పరేసం వాక్యం. ధాతుతో జాతం ధాతుజం, ఉత్తరపదం పతితసద్దాది, తస్స పయోగోతి పతితసద్దస్స పయోగో.

‘‘నఞ్స్మాత్థ్యత్థాన’’న్తి (౨-౨-౨౪) వాత్తికం, ఏతనాహ-‘ఞ కారాను బన్ధా’ఇచ్చాది. పాణినియా తు అవిజ్జమానసద్దో నఞ్సమాసో, పదన్తరే నాస్స బహుబ్బీహి వోత్తరపదలోపో, అవిజ్జమానా పుత్తాస్స అపుత్తోవిజ్జమానపుత్తోతి సాధేన్తి, ఇచ్ఛతే పాణినీయేహి… దక్ఖిణపుబ్బా సద్దానం నానత్థత్తా బ్యధికరణత్తా, వచనేపీతి సుత్తే విజ్జమానేపి, అయ మఞ్ఞపదత్థసమాసో పరేహి బహుబ్బీహీతి వుచ్చతి తథాహి బహవో విహయో యస్స సో బహుబ్బీహి, యథా బహుబ్బీహీతి అఞ్ఞపదత్థప్పధానో తథా అయమ్పి.