౧౧. విసే
కిన్తం విసేసన మిచ్ఛాహ-‘యమి’చ్చాది, యం అవత్థాపయతి తం వుచ్చతీతి సమ్బన్ధో, కిన్తం విసేస్సమిచ్చాహ-‘యదనేకే’చ్చాది, యం అవత్థా పీయతే తమభిధీయతేతి సమ్బన్ధో, నన్వేకత్థేనేత్యుచ్చమానే విసేస్సేనేతి కథమవగమ్యతే, యతో ఏవం వివరితవా త్యాసఙ్కియాహ- ‘యదిపి’చ్చాది.
సమ్బన్ధిసద్దత్తాతి ఏవం మఞ్ఞతే ‘‘సమ్బన్ధిసద్దా సకత్థమివ నియతమ్పటి-యోగినమాక్ఖిపన్తి… తేన వినా తేసం సకత్థస్సాసమ్భవాతి, వివరితవాతి వివరిత్థ, ఏకత్థేనేతీమస్స సమానాధికరణేన సహ సమాసో హోతీతి ఏవం సాజ్ఝాహారో అత్థో వేదితబ్బో, అత్థసద్దస్సానేకత్థత్తా విసేసేతి ‘అత్థో అభిధేయ్యో’తి. కథం తేనత్థో వుచ్చతీత్యాహ- ‘అధికరీయతి’చ్చాది.
విసేస్సస్స సమానాధికరణత్తఞ్చ విసేసనాపేక్ఖన్తి సమ్బన్ధో. విసేస్ససద్దస్స విసేసనేన సహ సమానాధికరణత్తం విసేసన సద్దాపేక్ఖన్తి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో, తత్థ కారణమాహ- ‘సమ్బన్ధా’తి, అధికరణస్స సమానత్తం నామ భిన్నానం సమ్బన్ధీనం భవతి, సమ్బన్ధినో చ సమ్బన్ధమన్తరేన న హోన్తీ [హోతి (పోత్థకే)] తి విసేసనవిసేస్సానం సమ్బన్ధో విఞ్ఞాయతే, ఏవం విఞ్ఞాతా తస్మా సమ్బన్ధాతి అత్థో.
సద్దబ్యతిరేకేన హేత్థ అత్థానం విసేసనవిసేస్సభావో న సమ్భవతి, తథా హి ‘నీలముప్పల’న్తి పఞ్చ వత్థూని సన్నిహితాని నీలన్తి నీలత్తం గుణసామఞ్ఞం, నీలో గుణో, తదాధారో దబ్బన్తి తీణి, ఉప్పలన్తి ఉప్పలత్తం ఉప్పలజాతి, దబ్బఞ్చ తన్నిస్సయోతి ద్వే.
తత్థ ఉప్పలజాతి గుణజాతీనం [నీలజాతిఉప్పలజాభధనం (కాతన్తటీకా)] తావ న సమ్భవతి విసేసనవిసేస్సభావో జాతియా నిగ్గుణత్తా, నీలత్తస్స చ నీలగుణే సమవాయినో, ఉప్పలత్తస్స చ ఉప్పలదబ్బే సమవాయినో సమానాధికరణత్తమ్పి నత్థి, ఉప్పలజాతియా నీలస్స చ గుణస్స అత్థి సమానాధికరణత్తం… నీల ముప్పలన్తి పవత్తినిమిత్తానం ఉప్పలజాతినీలగుణానమేకమధి కరణంనిస్సయోతి, విసేసన విసేస్సభావో తు నత్థి జాతియా అనీలత్తా, గుణదబ్బానన్తు సమ్భవతివిసేసనవిసేస్సత్తం దబ్బస్సానేకగుణత్తా, సమానన్తు తేసమ్పరమధికరణం తతియం నత్థి, యేన సమానాధికరణత్తం సియా, ఏవం నీలదబ్బ ఉప్పలదబ్బానమ్పి అఞ్ఞమఞ్ఞపరిహారేన వత్తుమిచ్ఛితానం న విసేసన విసేస్సభావో, నాపి సమానాధికరణత్తం, కస్మా అఞ్ఞమఞ్ఞాసమ్బన్ధతో అపేక్ఖాభావతో, వుత్తపటిపక్ఖతో పన వక్ఖమాననయేన సద్దానమేవ సామానాధికరణ్యం విసేసనవిసేస్సత్తఞ్చ వేదితబ్బం, తేనేవాహ-‘అతోయేవే’చ్చాది.
అతోయేవాతి యతో విసేస్సస్స సమానాధికరణత్తం విసేసనాపేక్ఖం, అతోయేవ హేతుతోతి అత్థో, భిన్ననిమిత్తప్ప యుత్తానమేవాతి సామఞ్ఞేన నీలగుణాధారే దబ్బే గుణేయేవ వా నీలసద్దస్స, ఉప్పలసద్దస్స చ సామఞ్ఞేన గుణవతి దబ్బే వత్తమానత్తా అఞ్ఞమఞ్ఞేసు భిన్నేసు సద్దప్పవత్తియా కారణేసు పయుత్తానం సద్దానమేవ [నిట్ఠానమేవ (పోత్థకే)].
సమానాధికరణత్తన్తి నీలుప్పలసద్దానం విసుంవిసుం యోగే విసిట్ఠదబ్బ వాచిత్తస్సాసమ్భవా, నీలఞ్చ తం ఉప్పలం చేతి సామానాధికరణ్యే సన్నిపతితే సతి సమ్భవా ఏవం తత్థ విసిట్ఠే వత్థుమ్హి పవత్తానం తేసం సమానత్థతా, ఏవకారేన బ్యవచ్ఛిన్నమత్థం దస్సేతుమాహ-‘నత్వభిన్నే’చ్చాది.
ననుచేత్యాది చోద్యం, సీసమ్పాతీతి సీసపా రుక్ఖవిసేసో, నయిద మేవమిచ్చాది పరిహారో.
అథ తుచ్చతేఇచ్చాదినా పరస్స వచనావకాసమాసఙ్కతే, విసేసవుత్తీతి ఫలస్స రుక్ఖస్స చ సామఞ్ఞసద్దత్తా భావేన విసేసే వుత్తి, ఇమేసన్తి సీసపాదీనం న సమోధారితాతి న నిచ్ఛితా, సామఞ్ఞవుత్తియేవ సమోధారితాతి అధిప్పాయో, అవసితా నిచ్ఛితా వుత్తి యేసం సీసపాదీనం తే అవసితవుత్తయో, పయతనం వినా తదా పప్పోతి చాతి సమ్బన్ధో, పయతనన్తి ‘సామత్థియలద్ధేపివిసేస్సే’తివచనం. తఞ్చనత్థిచ్చాది పరిహారో, సరూపమత్తకథనాయాతి వుత్తత్థానమ్పి సరూపమత్తకథనాయ ‘పూపే బహూ ఆనయే’తి యథా, ఏవం జాతీయకన్తి సరూపకథనప్పకారయుత్తం. ఉపసంహరమాహ-‘తదేవ’మిచ్చాది, నిపాతసముదాయోవాయం వుత్తేన పకారేనేత్యస్స అత్థే వత్తతే.
అఞ్ఞతరసమ్భవేపి తన్నివత్తియా వచనసబ్భావం దస్సేతుమాహ- ‘అథపి’చ్చాది, అఞ్ఞతరసమ్భవేపీతి విసేసనస్స విసేస్సస్స వా సమ్భవేపి, యత్రప్యుభిన్నమత్థి విసేసనవిసేస్సభావసమ్భవో తత్థపితావ బహులంవచనతోవ నివత్తి హోతి, కిమ్పనా-ఞ్ఞతరసమ్భవేతి దస్సేతుమాహ-‘యథా పుణ్ణో’ఇచ్చాది, ఏత్థ పన అఞ్ఞేపి పుణ్ణనామకా సన్తీతి బ్యభిచారసమ్భవా ఉభిన్నమ్పి విసేసనవిసేస్సభావసమ్భవే బహులంవచనమేవ సమాసం నివత్తేతి, ఏవం విధేపీతి అఞ్ఞతరసమ్భవేపి, న కేవలం విసేసనవిసేస్సభావసమ్భవే, అథ ఖో ఏవం విధేప్యఞ్ఞ తరసమ్భవేపిత్యవిసద్దస్స అత్థో.
యజ్జేవమిచ్చాది పచ్చేకం విసేసనవిసేస్సభావే సతి అనిట్ఠా పాదనచోదనా, పచ్చేకం విసేసనం సియా ఉభిన్నమ్పి విసేసనత్తా, తత్థ దోసమాహ-‘విసేస్సస్సచ పుబ్బనిపాతో’తి, చో-వధారణే, వత్తబ్బన్తరసముచ్చయే వా, కుతోచ్చాహ- ‘నాగ్గహితే’చ్చాది, ఇతి కారణే, అతో కిమనిట్ఠమాయాత మిచ్చాహ- ‘ఉప్పలనీలన్తిపి సియా’తి, ఇత్థఞ్చరహి కిన్త్యాహ- ‘నీలుప్పలన్తి చే’చ్చాది. పరిహారమాహ-‘నేసదోసో’చ్చాది, ఉపపత్త్యన్తరమాహ- ‘అథ చే’చ్చాది.
అఞ్ఞమఞ్ఞానుపకారిత్తాతి అఞ్ఞమఞ్ఞస్స విసేసనవిసేస్సత్తే నానుపకారిత్తా సప్పధానత్తాతి అత్థో, అథ ద్విన్నమ్పి అప్పధానత్తం కస్మా న సియా త్యాహ- ‘అప్పధానత్తేపి’చ్చాది, సకసకప్పధానాపేక్ఖావన్తానన్తి సకేసకే పధానే అత్తని అపేక్ఖావన్తానం. అథ కుతో దబ్బస్సేవ పధానత్తమసితం, న తు గుణస్సేత్యాసఙ్కియ ఞాయముపనిస్సయతి ‘అథ చే’త్యాదినా. ఛాగోత్యజో వుచ్చతే, తం సేతవణ్ణమాలభేథ మారేయ్య, ఫుసనం వా కరేయ్యాతి అత్థో, ఆపుబ్బో లభి హి మారణే ఫుసనే చ వత్తతే, దేసనాయన్తి [చోదనాయన్తి చోదనావాక్య (పోత్థకే)] వేదవాక్యేతి అత్థో, కుతో ఛాగతో-ఞ్ఞో నాలబ్భతేచ్చాహ- ‘న హి’చ్చాది.
ఛాగాభావేతి సేతగుణయుత్తస్స ఛాగస్సాభావే, పిట్ఠపిణ్డిమాలబ్భాతి సేతగుణయోగేన విట్ఠపిణ్డిం ఆలమ్భ, న చ నాలమ్భతే తస్మా గుణో అప్పధానన్తి అజ్ఝాహరితబ్బం.
పున చోదేన్తో ఆహ- ‘నను చే’చ్చాది, అథేత్యధిప్పాయమాసఙ్కతే, అనిట్ఠమాపాదయతి నీలసద్దేపి పసఙ్గో’తి, కుతోచ్చాహ- ‘సోపిహి’చ్చాది, ఇదం వుత్తం హోతి- ‘‘ఉప్పలసద్దో జాతివాచీ, న తు దబ్బవాచీ, జాతి విసిట్ఠదబ్బవాచిత్తా యది దబ్బవాచీతి వుచ్చతే, తదా నీలసద్దోపి గుణవిసిట్ఠ దబ్బవాచిత్తా దబ్బవచనమాపజ్జతీతి ఇమేసం న కోచి విసేసో’’తి, పరిహరన్తో ఆహ ‘నేదమత్థి’చ్చాది, అపాయినో అపగన్తారో దబ్బాతి గమ్యతే, కుతోచ్చాహ- ‘సతీపి’చ్చాది, ఇతి కారణే.
విసేసనమేకత్థేనేతి సిద్ధేపి పపఞ్చత్థం పరిప్ఫుటత్థఞ్చ ఉదాహరణబహుత్తం దస్సేతుం పాణినియేహి బహుం సుత్తితం, సబ్బస్సేతస్స పచ్చక్ఖాతభావం దస్సేతుం వుత్తియముదాహరణమత్తం దస్సితం, తదిదాని బ్యాఖ్యాతుకామో ఆహ- ‘పుబ్బకాలే’చ్చాది, ఛిన్నోచ విసేసనన్తీ సమ్బన్ధో ‘‘పుబ్బకాలేక సబ్బధురపురాణనవకేవలాని సమానాధికరణేనే’’తి (౨-౧-౪౯) తే సమేత్థ సుత్తం, తత్థేకాదీనం వుత్తియముదాహరణాని న దస్సితాన్యుపలక్ఖణతోవ విఞ్ఞాయన్తీతి దస్సేతుమాహ- ‘ఏకే’చ్చాది, ఏకో చ సో పురిసోచాత్యాదినా విగ్గహో ఉపలక్ఖణత్తాయేవ చ ‘సత్త చ తే ఇసయో చ సత్తిసయో’చ్చాదికఞ్చ దట్ఠబ్బం.
ఉపమీయతే పరిచ్ఛిజ్జతే-నేనేత్యుపమానం, ఉపమీయతీత్యుపమేయ్యం, తేసం ఉపమానోపమేయ్యానం సాధారణో యో ధమ్మో సామతాతేన విసిట్ఠం యదుపమేయ్యం, తం వచనేనేత్యత్థో ఉపమానోపమేయ్యచ్చాది కస్స, సమాసో భవతీతి సేసో, కారణమాహ- ‘విసేసే’చ్చాది, విసేసాపరిగ్గహాతి విసేసనన్త్యేవ సామఞ్ఞేన పరిగ్గహా, ఏవమ్భూ తస్సాపీతి ఉపమానరూపస్సాపి. నను సత్థీసద్దస్ససత్థియం వుత్తి సామాసద్దస్స తు దేవదత్తాయ, అతో బ్యధికరణత్తా కథమేత్థ సమాసోచ్చాసఙ్కీయాహ- ‘యదే’చ్చాది, సమానో ధమ్మో సామత్తాది యస్స సో సధమ్మో, తస్స భావో సాధమ్మియం సామత్తం, తస్మా దేవదత్తాత్థే వత్తతే ఉపచారవసేన, సామాసద్దోపి గుణవచనోపి సామత్తం వత్వా సద్ధాదిత్తవసేనాభేదోపచారేన వా దేవదత్తాయం వత్తతే, నను చ సామాసద్దస్స దేవదత్తాభిధానే చరితత్థతాయ సత్థీ గుణేన నిద్దిట్ఠాత్యనియతగుణప్పతీతిప్పసఙ్గో నేకగుణాధారత్తా సత్థియాత్యాసఙ్కియాహ- ‘యదిపి’చ్చాది.
ఇహాతి నిద్ధారణే, ఏతేసం గుణానం మజ్ఝేతి అత్థో, ఇహ వా సత్థియం, సామగుణవన్తతాయ సామాయాతి గమ్యతే, పసిద్ధివసేనాతి సత్థిసామాత్యత్రోపమానం సత్థీ, ఉపమేయ్యా దేవదత్తా, పసిద్ధన్తుపమానం భవతి నాప్పసిద్ధం… పసిద్ధసాధమ్మియా సాధ్యు సాధనముపమానన్తి కత్వా సత్థియేవ సామఙ్గుణేన పసిద్ధా న దేవదత్తా, తస్మా సామగుణప్పసిద్ధియాతి అత్థో. సాధ్యుతే ఉపమీయతేనేనేతి సాధనముపమానం, సాధ్యతే ఉపధీయతేతి సాధ్యముపమేయ్యం, పసిద్ధస్స సాధమ్మియం తేన, సాధ్యస్సాప్పసిద్ధస్స కస్సచి సాధనం సాధ్యసాధనం. యత్రత్విచ్చాదినా బహులంవచనసామత్థియా సామఞ్ఞవచనేనేవ సమాససబ్భావం వత్వా అఞ్ఞేనాసబ్భావముదాహరణేన ఫుటయితుం ‘ఫాలా ఇవ తణ్డులా’త్యాది ఆరద్ధం.
తణ్డులసద్దోతి ఉపమేయ్యభూతతణ్డులసద్దో, తణ్డులత్తమ్పి వత్వా దబ్బే పవత్తో సామఞ్ఞవచనో నతు భవతీతి సమ్బన్ధో, దబ్బేతి తణ్డులదబ్బే ఫాలదబ్బే చ.
ఉపమానోపమేయ్యసాధారణసూరత్తాదిధమ్మవచనాప్పయోగేతి ఉపమానోపమేయ్యానం సాధారణో యో విసారదత్తాదిధమ్మో తబ్బచనస్స ‘ముని అయం సీహో వియ విసారదో’త్యాదో విసారదాదిసద్దస్సాప్పయోగేతి అత్థో, కేసఞ్చితి కేసఞ్చి సద్దానం మజ్ఝే, విసేస్సత్తమేవ ఫుటయతి. ‘తథా చే’త్యాదినా, విసేసనవిసేస్సానం యథిట్ఠత్తా నిచ్చం సీహాదీనం విసేస్సతాయేవ వచనిచ్ఛాతి పుబ్బనిపాతత్తాప్పసఙ్గోతి భావో, ఉపపత్యన్తరమాహ-‘విసేసనస్సేవే’చ్చాది, యదిపి సీహో విసేసనమేవ న విసేస్సం, తథాపి బహులాధికారా విసేసనస్సాపి పరనిపాతోతి భావో.
అథాత్రాపి విసేసనన్తేవ సమాసప్పటిపాదనే’ముని అయం సీహోవ విసారదో’చ్చాదో సామత్థియతోవ సమాసాప్పసఙ్గేపి ఉపమానో పమేయ్యానం సాధారణవిసారదత్తాదిధమ్మవచనాప్పయోగే సతి తప్పసఙ్గాభావత్థం వచనమారబ్భనీయన్తి చోదేతి ‘ననుచే’త్యాదినా, సామత్థియతోతి సామఞ్ఞవచనప్పయోగే సాపేక్ఖత్తా సమాసాప్పసఙ్గోతి సామత్థియం తస్మాతి అత్థో. సామఞ్ఞప్పయోగత్థన్తి సమాసవాక్యే సామఞ్ఞవచనస్స సూరత్తాది(నో), అప్పయోగత్థం, తథా హిచ్చాదినా సామఞ్ఞసద్దప్పయోగే సామత్థియతో సమాసాసబ్భావా సుత్తన్తరస్సానారబ్భనీయభావం సాధేతి.
విసేసానన్తబ్భావాతి సామఞ్ఞస్స సమాసే అన్తోభావేపి తిఖీణత్తాదితో విసిట్ఠస్స సూరస్సాదివచనీయస్స విసేసస్స సమాసే అనన్తోగధత్తా అప్పసఙ్గో సాపేక్ఖమసమత్థన్తి. అథేతి ‘సచ్చమేత’న్తిఆదిం పరవచనమాసఙ్కియ వదతి, ఏవమాదిసిజ్ఝనత్థం సమాసోతి (ఞాపనత్థం) ఆరబ్భనీయమ్భవతీతి సమ్బన్ధో.
పధానస్సాతి ‘రఞ్ఞోపురిసో-భిరూపో’తేత్థ అభిరూపసాపేక్ఖస్స పురిసస్స విసేసనత్తేనేవా [విసేసనం తేనేవా (పోత్థకే)] ప్పధానం, సమాసావయవభూతం రాజానం పతి విసేస్సభావేనావిఫలితసకత్థతాయ పధానభూతస్స పురిసస్స. ఆదిసద్దేన ‘రాజపురిసస్స దస్సనీయస్స గేహ’న్తి సఙ్గణ్హాతి.
ఏత్థ హి గేహమ్పతి విసేసనభావేనాప్పధానత్తేపి రాజానమ్పతి పధానభూతస్స పురిసస్స సాపేక్ఖస్సాపి సమాసో హోతేవ. ఇదఞ్చఞాపనత్థం వచనారమ్భప్పయోజనఞ్చ, కారణమాహ- ‘గమకత్తా’ఇచ్చాది.
గమకత్తాతి విగ్గహవాక్యత్థస్స వుత్తియమ్పతీయమానత్తా గమకత్తం తస్మా, నచేహ గమకత్తమత్థీతి ‘ముని సీహోవ సూరో’త్యత్ర తు వాక్యతో యోత్థో పతీయతే, నాయం ‘ముని సీహో సూరో’త్యతో గమ్యతేతి గమకత్తం నత్థీ-తి అత్థో, తథాహి మునిసీహసద్దేనేవో పమానోపమేయ్యభావనిమిత్తస్స విసారదత్తస్స సభావేనేవోపాదానతో విసారదసద్దస్స తేన సమ్బన్ధాభావో.
అపవగ్గో నిబ్బానం, వాక్యమేవేతి ఏవకారేన బ్యవచ్ఛిన్నమత్థమ్పదస్సయమాహ- ‘వుత్తినివత్తేతీ’తి బహులాధికారతో విఞ్ఞాయతి, నను చాత్ర విసేస్సభావాసమ్భవాప్పసఙ్గోయేవ వుత్తియాతి చోదేతి. ‘ననుచే’త్యాదినా.
పుణ్ణతాబ్యభిచారాతి పుణ్ణతాసఙ్ఖాతస్స బాలాదిఅవత్థావిసేసస్స అవినాప్పవత్తితో బ్యభిచారీ హి విసేస్సమ్భవతి యథా నీలతాయుప్పలం, పరిహరతి ‘నేదమత్తి’చ్చాదినా, మన్తాణిపుత్తానం అనేకత్తాతి కేవలం మన్తాణియా పుత్తో పుణ్ణోయేవాతి అభావా తేసం బహుభావతో, అత్తనో అత్తనో గహస్స పతయోతి గహపతీనం బహుత్తం పాకటమేవ.
వుత్తియేవేతి ఏవకారేన బ్యవచ్ఛిన్నమత్థమాహ-‘వాక్యం నివత్తేతీ’తి. విసిట్ఠజాతివచనాతి వుత్తం కణ్హసప్పజాతియా లోహితసాలిజాతియా చ విసిట్ఠత్తా.
తచ్ఛకో సప్పోతి బ్యాఖ్యేయముపనిక్ఖిప్పచోదయమాహ- ‘నను చే’చ్చాది. తచ్ఛకభావానపేతోతి బాలయువత్తాదిసఙ్ఖాతతచ్ఛకభావతో అబ్యావుత్తో, అత్థినామధేయ్యోతి తచ్ఛకో నామ కోచి తన్నామో అత్థి, కిరియాసద్దోతి తచ్ఛతీతి తచ్ఛకోతి ఏవం కిరియాయ పవత్తినిమిత్తత్తేనోపాదిన్నో వడ్ఢకీవాచీ తచ్ఛకసద్దో, ఏవం మఞ్ఞతే ‘‘యథావుత్తనయేన విసేసనవిసేస్ససబ్భావా సమాసేన భవితబ్బం, తథా సతి కిమిదం పచ్చుదాహరణం కత’’న్తి. అత్ర కేనచి న నామధేయ్యస్సేత్యాది నోపజాయతేవాత్యేతదవసానం వుచ్చమానమనుద్యతం నిరాకత్తుకామో ఆహ-‘యోపా హే’చ్చాది.
ఇమస్సాయమధిప్పాయో ‘‘వుత్తనయేన తచ్ఛకసద్దస్స కిరియా సద్దస్సాత్థవిసయాపేక్ఖాయాభావతో విసేస్సత్తాభావా పచ్చుదాహరణమిదం కత’’న్తి.
కస్మా అయుత్తమిచ్చాహ-‘యతో’చ్చాది, నామధేయ్యస్స కిరియావాచినో చ అత్థాభిధానసామత్థియం తుల్యం వా న వా, అవయవప్పసిద్ధియా సముదాయప్పసిద్ధి బలవతి వా నవేత్యేతం విచారేతుం యతో నాధికతన్త్యత్థో, కిఞ్చరహి అధికతన్త్యాహ- ‘అపిత్వి’చ్చాది, తచ్ఛకసద్దోనేకత్థవుత్తి నానేకత్థోతి విచారేతుమధికతన్తి యోజనా.
ఏవం మఞ్ఞతే- ‘‘విసేసనవిసేస్సభావచిన్తాయం సద్దానమత్థాభిధానసామత్థియచిన్తా న యుజ్జతే ‘సతి సమ్భవే బ్యభిచారే చ విసేసనం సాత్థకం హోతీ’తి విసేసనం మగ్గీయతే, నాసమ్భవే నాబ్యభిచారే యథా సీతం (హిమం) ఉణ్హోగ్గీతి, తస్మా సమ్భవబ్యభిచారచిన్తా విసేసనవిసేస్సభావచిన్తాయముపయుజ్జతీతి తచ్ఛకసద్దో-నేకత్థవుత్తివా న వేత్యేతదేవ విచారేతుమధికతన్తి కత్థచిపి విసేసనవిసేస్స సబ్భావే సమాసో హోతేవా’’తి, యదిపి నామధేయ్యకిరియావాచీనమతుల్యమత్థాభిధానం సముదాయప్పసిద్ధియా చ బలవతిత్తం, తథాపి వక్ఖమాననయేన సమాససబ్భావా న కాచి హానీతి దస్సేతుమాహ- ‘ఏత్థ చా’తిఆది.
ఏత్థచాతి కేచి పక్ఖే చ, కఞ్చి పీళమావహతీతి సమ్బన్ధో, కుతోచ్చాహ ‘తథాహి’చ్చాది. ఏవం మఞ్ఞతే- ‘‘యదీపి సముదాయప్పసిద్ధియా సతి కిరియాసద్దత్థవిసయాపేక్ఖా నోపజాయతే, తథాపి నామధేయ్యస్సేవ తచ్ఛకసద్దస్సాప్యనేకత్థవుత్తిత్తమత్థేవ… సప్పవిసేసే మనుస్సే చ తన్నామకే నామధేయ్యస్స తచ్ఛకసద్దస్స పవత్తిసబ్భావా(తి) విసేసనవిసేస్ససబ్భావతో సమాసప్పసఙ్గో తదవత్థో యేవా’’తి, న కేవలం సప్పవిసేసస్సేవ తచ్ఛకసద్దో నామధేయ్యమపితు మనుస్సానమ్పీతి పిసద్దత్థో. తచ్ఛకసద్దస్సానేకత్థవుత్తిత్తేపి న సముదాయప్పసిద్ధియా అవయవప్పసిద్ధీబాధాతి దస్సేతుమాహ- ‘నచా’తిఆది. చో-వధారణే, కుతోచ్చాహ ‘కిరియే’చ్చాది. కమేనత్థప్పసిద్ధీతి యం, ఏతమ్పన సక్కా విఞ్ఞాతున్తి యోజనా.
యన్తి యం పసిజ్ఝనం, కమేనాతి బాధాభావతో అనుక్కమేన. ఏవఞ్చేతి ఇమినా నచేత్యాదినా వుత్తం పచ్చామసతి… కిమ్పటివిహితం సియా పరిహటం సియాతి అత్థో, ఇతి ఇమినా కారణేన ‘తచ్ఛకో సప్పో’తి పచ్చుదాహరణం న యుత్తం… తచ్ఛకసప్పోతి సమాససబ్భావతోతి అధిప్పాయో, నేదమేవమిచ్చాదినా పరిహరతి, యదా చరతి యథా వుత్తేన విసేసనవిసేస్సభావసమ్భవో, తదా కథంత్యాహ- ‘యదా విసేసనే’చ్చాది. తదాపి కథం వాక్యేన భవితబ్బమిచ్చాహ- ‘ఇదఞ్చే’చ్చాది. బహులంవచనతోయేవాతి అధిప్పాయో.
అఞ్ఞస్సాతి కమ్మని సమ్బన్ధవచనిచ్ఛాయం ఛట్ఠీ. అవచ్ఛేదకత్తాతి ఏత్థ కత్తునా భవితబ్బన్తి కాళస్సాతి కత్తరి భావయోగే ఛట్ఠియా అజ్ఝాహరితబ్బం. పత్తాపన్నేహి దుతియన్తస్స జీవికమ్పత్తో జీవికా పన్నోతి సమాసో ‘కారకం బహుల’’న్తేవ (చం-౨-౨-౧౯) విహితో దుతియన్తేన తు తేసం సమాసత్థం సుత్తన్తరం కతం పరేహి, అత్థఞ్చ తేసమిత్థిలిఙ్గానమ్పి సమాసేనేవ, కారనివత్తియా, తథా మాసో జాతస్సాతి విగ్గహే పరిమాణివాచినా ఛట్ఠియన్తేన పరిమాణవచనానం కాలసద్దానం, తదాహ- ‘పత్తాపన్నాన’మిచ్చాది, పరిమాణం మాసాది పరిచ్ఛేదో తమస్సత్థీతి పరిమాణీ జాతాది.
ఏత్థ హి మాసో పరిమాణం పరిచ్ఛేదకత్తా, జాతో పరిమాణీ పరిచ్ఛేజ్జత్తా, పత్తా జీవికానేనాతి [పత్తో జీవికన్తి పాఠేన భవితబ్బం] వచనిచ్ఛాయం యో-త్థో సో- ఞాపదత్థసమాసేప్యతిన్నో వచనిచ్ఛాభేదమన్తరేనాతిదస్సేతుం ‘అఞ్ఞపదత్థే భవిస్సతీ’తి యం వుత్తియం వుత్తం, తం బ్యాఖ్యాతుకామో ఆహ- ‘వానేకఞ్ఞత్థే ఇచ్చేవా’తిఆది. అఞ్ఞత్థ సమాసే కతే సబ్బత్థ ‘‘ఇత్థియం భాసితే’’చ్చాదినా (౩-౬౭) పుమ్భావో. మాసో జాతస్సాతి వచనిచ్ఛాయం యో-త్థో, సో-ఞ్ఞత్థసమాసేప్యభిన్నో వచనిచ్ఛాభేద మన్తరేనాతి దస్సేతుమాహ- ‘యస్స జాతాదినో’చ్చాది.
జాతసద్దస్సత్థమాహ సమ్పన్నోతి, సమ్పుణ్ణోత్యత్థో, ఇమినా చ మాసో జాతో-స్సాతి విగ్గహస్స అత్థో దస్సితో, అఞ్ఞథాతి యది మాసో తస్స అఞ్ఞపదత్థస్స జాతాదినో సమ్పుణ్ణో న భాతీతి అత్థో. త్తత్తవన్తూనం నిట్ఠాసఞ్ఞం విధాయ తదన్తస్సఞ్ఞత్థసమాసే ‘‘నిట్ఠా’’తి (౨-౨-౩౬) సుత్తేన పుబ్బనిపాతో వుత్తో, తదాహ- ‘నచే’చ్చాది, పుబ్బనిపాతప్పసఙ్గో నచ సియాతిసమ్బన్ధో, కుతోచ్చాహ- ‘జాతి’చ్చాది. కేసఞ్చితి వాక్యకారమాహ, నచ యుత్తన్తి సమ్బన్ధో, కారణమాహ- ‘విసేసన’మేచ్చాది, తథాహిచ్చాదినా విసేసనస్స సాత్థకత్తే సమాసబ్భావమభావే చాభావం సాధేతి… ఛట్ఠీసమాసే ‘సతి సమ్భవే బ్యభిచారే చ విసేసనస్స సాత్థకమ్భవతీతి విసేసనస్స సాత్థకత్తా.
అవచనేపీతి నియమవచనే (అ)సతీపి, ఛట్ఠీసమాసప్పసఙ్గో చరహి వుత్తనయేన బ్యవచ్ఛేజ్జ బ్యవచ్ఛేదకత్తాభావేన విసేసనానత్థక్యా న భవేయ్య చే వాక్యేనాపి న భవితబ్బన్తి ఆహ- ‘వాక్యం త్వి’చ్చాది. అయమ్పన విసేసనసమాసో పరేహి కమ్మధారయోతి ఞాయతి… యథా కమ్మం కిరియం పయోజనఞ్చ ధారేతి ఏవమయం సమాసో కమ్మమివ ద్వయం ధారయతీతి.