౧౦. అమా

సోచేకత్థీభావో విసిట్ఠో-భిమతోతి సమ్బన్ధో, ముహుత్తన్తి అచ్చన్తసంయోగే దుతియా, పాదిసమాసం కత్వాతి ఆసద్దస్స హరసద్దేన వుత్తిసద్దేన [వుత్తిపదేన (పఞ్చికా)] కిరియాఖ్యాప్యతేతి అసత్యుపసేచనాదికిరియాయం సఙ్ఖారకం సఙ్ఖారియం వా న భవతి, అత్థిచేహ తదుభయం, తతో తేసం సమ్భవాయేవ సమాసన్తోభూతకిరియా గమ్యతేతి మఞ్ఞతే, తథాహి దధిభోజనంత్యాదో వుత్తే అధ్యాదినో సఙ్ఖారకత్తం భోజనాదినో చ సఙ్ఖారియత్తం పతీయతే, న చోపసేకాదిమన్తరేన సఙ్ఖారియసఙ్ఖారకభావో-త్థీతి సామత్థియాయేవుపసేకాదిప్పతీతి.

తదపేక్ఖాయాతి గమ్మమానోపసేచనాదికిరియాపేక్ఖాయ. పాణినియేహి అత్థేన ‘ఏతస్సిద’న్తి అత్థే నిచ్చసమాసో-భిమతో సబ్బలిఙ్గతా చ, తథా వచనాభావమిహ మనసికత్వా ‘కథ’మిచ్చాదినా వుత్తి యంవుత్తంచోదకవచనమాహరిత్వా తత్థాధిప్పాయంవివరతి ‘ఏవమఞ్ఞతే’చ్చాదినా, విధానం కతన్తి ఏవమఞ్ఞతేతి సమ్బన్ధో, తత్థేచ్చాదినా అఞ్ఞ పదత్థే భవిస్సతీత్యేత్థాధిప్పాయం వివరన్తో నిచ్చసమాసతం సబ్బలిఙ్గతఞ్చ పటిపాదయతి, వాక్యనివత్తిసిద్ధాయేవాతి.

అత్థసద్దేనావగతత్థతాయ ఏతస్సాతి వత్తుమయుత్తన్తి ‘ఏతస్స అత్థో’తి వాక్యనివత్తి సిద్ధాయేవ, కథఞ్చిపి చతుత్థ్యన్తా భిన్నత్థస్స సమాసే కతేపి తత్థ విరోధమాహ- ‘చతుత్థ్యన్తస్సే’త్యాది.

వచనమ్పీతి ‘‘అత్థేన నిచ్చసమాసో సబ్బలిఙ్గతాచ’’ఇతి (౩-౧-౩౬) వాక్యకారేన పతిట్ఠితవచనమ్పి, పాణినీయానం ‘ఏతస్స ఇద’న్తి అత్థే సమాసే కతే యో-త్థో సమ్పజ్జతి, అఞ్ఞత్థసమాసేపి సోయేవత్థోతి దస్సేతి ‘యో’ ఇచ్చాదినా, అనుపాదాపరినిబ్బాననిమిత్తం వాయామోచ్చాదినా యోజేతబ్బం… తంనిమిత్తత్తా వాయామాదీనం, తేసం కథాదీనన్తి ఏత్థ తేసం వాయామాదీనన్తి వత్తబ్బం… వాయామోత్యాదినా వుత్తత్తా సో చ తన్నిమిత్తం హోతేవ, అయమేత్థాధిప్పాయో ‘‘ఏతస్స ఇదన్తి వాక్యే అత్థేన సమాసే సబ్బలిఙ్గతా చ ‘ఏతదత్థో ఏతదత్థా ఏతదత్థ’న్తి వాయామాదయో చ సమాసత్థా హోన్తి, ఏతం అనుపాదాపరినిబ్బానమత్థో పయోజనమేతస్స ఏతిస్సా ఏతస్సాతి అఞ్ఞపదత్థేపి ఏసం పదానం సోయేవత్థోతి నాత్థభేదో’’తి.

ఇదఞ్చ ‘‘అవిప్పటిసారత్థాని ఖో ఆనన్దం కుసలాని, అవిప్పటిసారో పామోజ్జత్థాయ…పే… విముత్తిఞాణదస్సనం అనుపాదాపరినిబ్బానత్థాయ ఏతదత్థో వాయామో ఏతదత్థా కథా ఏతదత్థా మన్తనా ఏతదత్థం సోతావధాన’’న్తిఆది (తికఙ్గుత్తర, ఆనన్దవగ్గ) పాళిం నిస్సాయ వుత్తం.

పాణినియేహి ‘‘కత్తుకరణే కితన్తేన బహుల’’న్తి (౨-౧-౩౨) కితన్తేన తతియాసమాసవిధానా తత్థేవ బహులగ్గహణేన ‘గామనిగ్గతా’దీసు సమాసో వుత్తో, తేనేత్థాన్తోదాహరణానం ద్విన్నమధికత్తం, సమాసాభావో-భిమతోతి పాణినీయేహి ‘‘పూరణగుణసుహితత్థసదబ్యయతబ్బసమానాధికరణేనే’’తి (౨-౨-౧౧) సుత్తే గుణ ఇతివచనేనాభిమతో, సదితి సఞ్ఞా తేసం న్తమానానం.

సో కథన్తి ఇహ ‘భావతిత్తత్థేహీ’తి భావప్పచ్చయన్తేనేవ సమాసపటిసేధవిధానా ‘బ్రాహ్మణస్స సుక్కా’ ఇచ్చాదో సో సమా సప్పటిసేధో కథం సిజ్ఝతీతి అత్థో.

గుణత్తనియేవాతి గుణసభావే ఏవ, అభిమతోతి వాత్తికకారస్సాభిమతో ‘‘తదవట్ఠేహి చ గుణేహీ’’తి, తసద్దేనాస్స గుణస్స పరామాసో తస్మింయేవ గుణే అవతిట్ఠన్తీతి తదవట్ఠా, గుణేయేవ గుణాతిట్ఠన్తి న కదాచిపి సోయమిత్యభేదా దబ్బవుత్తయో సుక్కాదయో వియ తే తదవట్ఠా గుణా గన్ధాదయో, తదవట్ఠితేహి గుణేహి ఛట్ఠీ సమస్సతేతి వత్తబ్బన్తి అత్థో.

ఆభిమతోతి ‘‘పూరణా’’దిసుత్తే అబ్యయగ్గహణేన, దేవదత్తస్సాతి ఛట్ఠియా గురుమ్హి సాపేక్ఖత్తేపి గురుసద్దస్స సమ్బన్ధిసద్దత్తా సకత్థే [వాక్యే] వియ వుత్తియం బ్యపేక్ఖా-యాహానితో వుత్తిసబ్భావం వచనన్తరేన సాధేతుమాహ- ‘తథాచాహూ’తి.

సాత్థేవాతి సకత్థే వియ, అస్సాతి సమ్బన్ధిసద్దస్స, సామత్థియం గమకత్తఞ్చత్థీతి పదానమఞ్ఞోఞ్ఞాపేక్ఖాలక్ఖణం సామత్థియం సామత్థియాభావేపి విగ్గహవాక్యత్థస్స గమకత్తం వా అత్థీతి అత్థో, గురునో కులం దాసస్స భరియాతి విగ్గహో, అథాత్ర బ్రాహ్మణస్స ఉచ్చే’ఇచ్చాదో సామత్థియం గమకత్తం వా నత్థీతి కుతో-వసితం, యేన తదాభావాత్ర సమాసాభావో వణ్ణీయతేచ్చాహ-‘సామత్థ్యాదినోత్వి’చ్చాది.

సమాసాభావో-భిమతోతి ‘‘పూరణా’’దిసుత్తే సమానాధికరస్సాపి ఉపాదానతో. సేహీతి అత్తనియేహి, నాభిమతోతి ‘‘చయుత్తేహి సేహి అసమాసితేహి ఛట్ఠీసమాసప్పటిసేధోవత్తబ్బో’’ (వా) త్యనేన, పుథగత్థతాయ [భిన్నత్థతాయం-వుత్తి] మిచ్చస్సవివరణం గవాదీనమసమాసేతి, ఏవమస్సాదీనం సమాసేనాలన్తి సమ్బన్ధో.

యోగీనన్తి ఇతరీతరయోగీనం, అనేనేతరేతరయోగచత్థసమాసం వదతి. వుత్తిహోతీత్యస్స వివరణం ఛట్ఠీసమాసో భవతీతి, ఏకత్థీభావేఇచ్చస్స వివరణం గవాదీనఞ్చ చత్థసమాసే సతీతి.

రుళ్హిత్తాతి సమాసస్సేవ కీళావాచకత్తేన జీవికాయ చ పచ్చాయ కత్తేన పసిద్ధత్తా, న వాక్యస్సాతి ‘ఉద్దాలపుప్ఫభఞ్జికా’త్యాదో రుళ్హీవసేన నిచ్చసమాసో భవిస్సతీతి తత్ర కిం వచనేనేతి మఞ్ఞతే, సరసి రుళ్హన్తి విగ్గహో.

అయమ్పన అమాదిసమాసో కమ్మధారయదిగుసమాసాతి సబ్బేపి పరేసం తప్పురిససదిసత్తా తప్పురిసా, యథా హి తస్స పురిసో తప్పురిసోతి ఉత్తరపదత్థప్పధానో, తథా తే సియుం, సఙ్ఖ్యాపుబ్బత్త నపుంసకత్తసఙ్ఖాతేహి ద్వీహి లక్ఖణేహి గచ్ఛతి పవత్తతీతిదిగు.