౧. స్యాది

యస్సాతికమావట్ఠితస్సయోఆదిఅక్ఖరసముదాయస్స, కిన్తన్తి ఆహ- ‘ఇద’మిచ్చాది, ఇదన్తి యథావుత్తం స్యాదిసముదాయరూపం, అవయవేన విగ్గహో సముదాయో సమాసత్థో, సముదాయే పవత్తా సద్దా అవయవేసుపి వత్తన్తీతి స్యాదిసద్దో సిఆదికే అవయవేపి వత్తతే, విధిగ్గహణఞాయేనాతి ‘‘పచ్చయగ్గహణే యస్మా స విహితో తదాదినో తదన్తస్స చ గహణ’’న్తి ఞాయేన. స్యాది అన్తే యస్స తం స్యాద్యన్తం. నను చ ‘‘స్యాదిస్యాదినేకత్థ’’న్తి సామఞ్ఞేన వుచ్చమానే యంకిఞ్చి స్యాద్యన్తం యేనకేనచి స్యాద్యన్తేన సహేకత్థీభావమరహతి, తథాహి యథా గామగతోతిఆదో, తథా పస్స దేవదత్తే గామం, గతో యఞ్ఞదత్తో గురుకులన్తి ఆదోపి సమాసో త్యాసఙ్కియాహ-‘సామఞ్ఞేన వుత్తేపి’చ్చాది, యస్స స్యాద్యన్తస్సయేన స్యాద్యన్తేన సమ్బన్ధో, తేన స్యాద్యన్తేన సహతం స్యాద్యన్తమేకత్థమ్భవతీతి సమ్బన్ధతో విఞ్ఞాయతి అవసీయతీతి యస్సాత్యాదిస్వత్థో, తథా చ గామగతోత్యత్రత్థీమేస-మఞ్ఞమఞ్ఞాపేక్ఖాలక్ఖణో సమ్బన్ధోత్యేకత్థీభావో, తతోయేవేత్థాహు-

నియతం సాధనం సాధ్యే, క్రియా నియతసాధనా;

సన్నిధానేన మేతేసం [చేథిస్సా (పోత్థకే)], నియమో-యమ్పకాసతీతి.

అయమేత్థ అత్థో ‘‘యతో గామమిచ్చేతం సాధనం సాధ్యం కిరియం తంబ్యపదేసజాననయోగ్యమపేక్ఖతే గతోతి, అతో సాధనం కార కం సాధ్యే కిరియాయ నియతం, యతో చ కిరియా సయం సాధనమపేక్ఖతే కిం గతోతి, అతో కిరియాపి నియతం సాధనమేతిస్సాతి నియతసాధనా హోతి అయం యథావుత్తో నియమో అఞ్ఞమఞ్ఞాపేక్ఖావసేన వత్తమానో ఏతేసం సాధ్యసాధనానం సన్నిధాన మత్తేన అఞ్ఞమఞ్ఞతో పకాసతీ’’తి. పస్స దేవదత్త గామం, గతో యఞ్ఞదత్తో గురుకులంత్యత్ర తు గామన్తి సాధనం పస్సేతి సాధ్యమపేక్ఖతే, గతోతి గమనకిరియా తు గురుకులమపేక్ఖతే, తతో చ గామగతానం వాక్యన్తరావయవానం నత్థేవాపేక్ఖాతి న భవతి సమాసో, సబ్బత్థేవమూహనీయం, సమ్బన్ధో హి అఞ్ఞమఞ్ఞాపేక్ఖాలక్ఖణో సమ్బన్ధ్యన్తరతో-నవట్ఠితం నివత్తేత్వా విసేసే నివేసేతి, తథాచ వుత్తం–

తస్స త్వాకఙ్ఖతో భేదే, యా పరిప్లవమానతా;

విసేసే తం నివేసేన్తో, సమ్బన్ధోవావఛిన్దతీతి.

భేదే విసేసే గామన్తేతం సామఞ్ఞం విసేసాపేక్ఖం ‘గామమాసీసతి, జహాతి, గతో’తి, తథా ‘గతో గామం, వనం, గురుకుల’న్తి వేవమాకఙ్ఖతో-భిలసతో తస్స తు పధానపదస్సుపసజ్జనపదస్స చ యా పరిప్లవమానతా అనవట్ఠితతా తం విసేసే విసిట్ఠే సమ్బన్ధిని నివేసేన్తో పతిట్ఠపేన్తో సమ్బన్ధోవానేకప్పకారో క్వచి సాధ్యసాధనభావలక్ఖణో క్వచి పకతివికారభావసభావో క్వచి సస్సామి సమ్బన్ధరూపో అవఛిన్దతి సమ్బన్ధ్యన్తరతో నివత్తేతీతి అత్థో, యతో-యమపేక్ఖా వాక్యకాలేయేవ నిరూప్యతే, తతో యత్థాత్థి పదానమపేక్ఖా, తత్థ సమాసావగమో, యత్ర తు నత్థి, తత్ర న భవతీత్యనుపదిట్ఠో విసయవిభాగో ఞాయతేతి భావో, బాలే అబుధేతు నిస్సాయ విచిత్తో సమాసవిధానలోపాదినానేకప్పకారో పటిపత్తియా సాధుసద్దపరిజాననత్థముపాయో సమ్భవతి, పరమత్థతో తు సద్దన్తరత్తా అచ్చన్తం [అఞ్ఞత్తం] వాక్యసమాసానం భేదో, న హి వాక్యే దిట్ఠపదాని సమాసే సన్తి, తథా చ వుత్తం–

బాలే నిస్సాయుపాయో-యం, విచిత్తో పటిపత్తియా;

భేదో వాక్యసమాసానం, చ్చన్తం [ఞ్ఞత్తం (పోత్థకే)] సద్దన్తరం యతోతి.

అతోయేవాతి యతో సామఞ్ఞేన వుత్తేపియస్సయేన సమ్బన్ధోతేన సహ తదేకత్థమ్భవతీతి సమ్బన్ధతో విఞ్ఞాయతీతి నానిట్ఠం కిఞ్చిపీహ హోతి, అతోయేవ హేతుతోతి అత్థో. బ్యపేక్ఖా సామత్థియపరిగ్గహాయేతి పదానమఞ్ఞోఞ్ఞాకఙ్ఖా బ్యపేక్ఖా, సావ సా మత్థియం, తస్స పరిగ్గహాయ. సమత్థవచనం న కతన్తి పాణినియేహి వియ ‘‘సమత్థో పదవిధీ’’తి (పా, ౨-౧-౧) సమత్థవచనం న కతం. సమత్థో పద విధీతి పరిభాసాయమయమత్థో ‘‘విధీయతే [విధీయతీతి (పోత్థకే)] విధి, పదానం విధి పదవిధిసమాసాది, యోకోచీహ సత్థే పదవిధి,సో సమత్థో విగ్గహ వాక్యత్థాభిధానే (సత్తి) వేదితబ్బో’’తి, తాదిసపరిభాసాయ బ్యాపారతో తేసం ‘పస్స దేవదత్త గామం, గతో యఞ్ఞదత్తో గురుకులం’ త్యాదో నానిట్ఠప్పత్తి, సామత్థియఞ్చేత్థ ద్విధాత్యుపగమ్యతే వాక్యే బ్యపేక్ఖావుత్తియమేకత్థీభావో చేతి [వుత్తియమేకత్థీభావో వాక్యే బ్యపేక్ఖాచేతి (పోత్థకే)]. తత్థ పఠమస్స పరిగ్గహం వచనమన్తరేన పటిపాదియ దుతియస్స పరిగ్గహమిదాని వచనేన పటిపాదయమాహ- ‘ఏకత్థీ భావో’చ్చాది, ఏకత్థీభావో భిన్నత్థానం సాధారణత్థతావసేన పవత్తివిసేసో, వాక్యే హి సాధారణత్థతా నత్థి భిన్నత్థత్తా, అతోయేవేత్థ భేదనిబన్ధనా ఛట్ఠ్యుపజాయతే ‘రఞ్ఞో పురిసో’తి, వుత్తియన్తూభయపదబ్యవచ్ఛిన్నత్థాభిధానతో సాధారణత్థతా భవతి, ఇదం వుత్తం హోతి ‘‘సమాసే విసేసనం విసేస్సమనుపవీసతి ఏకీభవతి విసేసనం, వాక్యే తు విసేసనం విసేస్సతో విసుంయేవా వతిట్ఠతే’’తి. ద్వన్దసమాసస్స తు పదానం విసేసనవిసేస్సాభావేపి సకలపదత్థప్పధానత్తా ‘రఞ్ఞో గో చ అస్సో చ పురిసో చా’తి వాక్యతో ‘రఞ్ఞో గవాస్స పురిసా’తి సమాసస్స విసేసో ఏకత్థీ భావలక్ఖణో భవత్యేవ, తథాహి తత్థ వాక్యే భిన్నత్థనిబన్ధన సముచ్చయపటిపాదనాయ చసద్దో పయుజ్జతే, సమాసే తు నప్పయుజ్జతే, ఏకత్థ వచనేనేవాతి ‘‘స్యాదిస్యాదినేకత్థ’’ త్యేకత్థవచనేనేవ, ఏకత్తీభావోయేవ భవతీతి సేసో, ఏవకారో న వాక్యే తథాహి దీపేతి. వాక్యే కథన్తి ఆహ- వాక్యే’తిఆది.

వాక్యేతి విగ్గహవాక్యే, విసేసేన గయ్హతి ఞాయత్యనేనేతి విగ్గ- హో, సో చ తం వాక్యం చేతి విగ్గహవాక్యం, విసేసేన వా గహణం విగ్గహో, తదత్థం వాక్యం విగ్గహవాక్యం, తస్మిం, కాయం బ్యాపేక్ఖాతి ఆహ-‘భేదాదిలక్ఖణా’తి, ఆదిసద్దేన సంసగ్గ భేద సంసగ్గానఞ్చ గహణం.

తత్థ సాన్తరేహి సామ్యన్తరేహి చ బ్యావుత్తి ఛేదో, సంవిసేస సామివిసేసానం సమ్బన్ధో సంసగ్గో, తదాహ- ‘తథాహి’చ్చాదినా, భేదకో బ్యావత్తకో, అత్థగహితోతి కారణవసేన భేదవాదినా గహితో, యదేచ్చాదినా సంసగ్గవాదినో-ధిప్పాయమాహ యదా తూభయమ్పిచ్చాదినా ఉభయవాదినో, అభిమతోతి ‘‘పాక్కడారాసమాసో’’చ్చనేన (౨-౧-౩) పాణినినా ఇచ్ఛితో. పాక్కడారాతి ‘‘కడారా కమ్మధారయే’’చ్చనేన (౨-౨-౩౮) కడారాసంసద్దనా పగేవాతి అత్థో.

‘పుథ భిన్నో అత్థో యేసం పదానం తాని పుథగత్థాని, వాక్యే హి రఞ్ఞో పురిసో తేత్థ రాజసద్దో రాజత్థమేవ వదతి, పురిససద్దో పురిసత్థమేవ, వుత్తియన్తు రాజపురిసోతేత్థ రాజసద్దోపి పురిసత్థమేవ వదతీతి ద్విన్నమేకత్థీభావో భవతి, అఞ్ఞోయేవావయవత్థాన్వితో సముదాయత్థో పాతుభవతీతి తదపేక్ఖాయ చేకత్థీభావో వుచ్చతే, జహమానసకత్థవుత్తిమభ్యుపగమ్మ వుత్తం- ‘విసేసనస్స సకత్థ పరిచ్చాగేనే’చ్చాది, అతోయేవ పరో చోదేస్సతి ‘నను చే’చ్చాదినా. ఏకత్థీభవనం సమసనన్తి ఇమినా ఏకత్థన్తి సమాసోతి నాత్థన్తరన్తి దీపేతి.

జహమానాని పదాని సకత్థం యస్సం (సా) తథా వుత్తా, నాచ్చన్తాయ జయాతీతి ఏవమ్మఞ్ఞతే ‘‘పరిచ్చాగమత్తమభిసన్ధాయ జహమానసకత్థంత్యుచ్చతే, న తు సబ్బథా పరిచ్చాగోపరోపకారాయ తస్సోపాదానతో, సబ్బథా చ సకత్థపరిచ్చాగే పరోపకారాసమ్పాదనతో-నుపాదానమేవ పయోజనాభావా తస్స సియా’’తి, థపతి వడ్ఢతీ. అత్థన్తి రాజసద్దవాచ్చం. అచ్చన్తపరిచ్చాగేపి న దోసో… వాక్యే దిట్ఠస్సుపసజ్జనస్స వుత్తియం సోయేవాయన్త్యన్వయావసాయతో తదత్థావ గతియాతి దస్సేన్తో ఆహ- ‘అథ వే’చ్చాది.

సోయేవాయన్త్యజ్ఝవసాయో-న్వయో, సోయేవాయం రాజసద్దో యో వాక్యతాలే దిట్ఠోతి వోహారీనమేకత్తావసాయేనాసత్యపి (రాజసద్దస్స)త్థే పురిసస్స విసేసనమ్భవిస్సతీతి భావో, ఏత్థేవ దిట్ఠన్తమాహ- ‘యథే’చ్చాది.