౨. అసం

అబ్యయన్తి యదఞ్ఞేసం పసిద్ధన్తి లిఙ్గవచనభేదేపి బ్యయరహితత్తా ఉపసగ్గనిపాతానం పరేహి అబ్యయసఞ్ఞాకరణతో అబ్యయన్తి పరేసం పసిద్ధం, తేసన్త్వయం సమాసో అబ్యయత్థపుబ్బఙ్గమత్తా అనబ్యయం అబ్యయమ్భవతీతి అబ్యయీభావో పసిద్ధో, అసఙ్ఖ్యస్స సుతత్తా తస్సేవ విభత్యత్థాదయో విసయభావేన విసేసనానీతి విఞ్ఞాయన్తీత్యాహ- ‘అసఙ్ఖ్యే’చ్చాది, ఇమినా నేమేసమాసత్థాతి దీపేతి.

తావసద్దస్స కమవుత్తియం యో-త్థో సమ్పజ్జతే తమాహ- ‘విభత్య’చ్చాది, విభత్యత్థే ఉదాహరిత్వాతి విభత్యత్థవిసయే వత్తమానస్సాసఙ్ఖ్యస్స ఇత్థిసద్దేన సమాసమధిత్థీతి ఉవాహరిత్వా, నిచ్చయమాసాన మవిగ్గహో, అసకపదవిగ్గహో వా యుత్తో, అఞ్ఞథా అనిచ్చతాపత్తీత్యాహ- ‘నిచ్చసమాసత్తా’ఇచ్చాది.

అసకపదేన అనత్తనియపదేన అఞ్ఞపదేన విగ్గహో అసకపదవిగ్గహో, తేన, ఏత్థ హి యథా కుమ్భస్స సమీపంత్యఞ్ఞపదవాక్యే సమీప సద్దేనుపసద్దవచనీయస్స వుత్తత్తా ఉపసద్దో నప్పయుజ్జతే, యథా ఇత్థీ సూతి ఏత్థాధిసద్దవచనీయస్సా (ధా)రత్థస్స సత్తమియా వుత్తత్తా నాధిసద్దోతి ‘ఇత్థీసూ’తి అఞ్ఞపదవాక్యం వుత్తం, కథాపవత్తాతి త్వాధేయ్యో పదస్సనం, ఏవం సబ్బత్థోన్నేయం, అసకపదవిగ్గహేనాత్థోవ వుత్తో,

అధిసద్దస్స పన పురతోవట్ఠితస్సాధారే వత్తమానస్స తంసమానాధికరణేన సత్తమ్యన్తేనిత్థిసద్దేన సహ సమాసోతి దస్సేతుమాహ-‘అధిసద్దో’చ్చాది.

స్యాదిలోపోతి అధిసద్దతో ఇత్థిసద్దతో చ పరేసం సత్తమీ బహువచనానం లోపోతి అత్థో. అత్త (భావ) సమ్పత్తీతి సరీరసమ్పత్తి అధిప్పేతాతి బ్రహ్మసద్దస్స సరీరం అత్థోతి ఆహ- ‘బ్రహ్మం సరీరన్తి, కత్థచీ ఉత్తరపదత్థప్పధానత్తావాసఙ్ఖ్యసమాసస్స ‘సమ్పన్నం బ్రహ్మ’న్తి విగ్గహో వుత్తో.

సమాసవిభత్తియాతి సమాసతో ఉప్పన్నవిభత్తియా, సకలో పదేససకలో, పరిగ్గహాపేక్ఖాతి అభ్యుపగమాపేక్ఖాయాతి అత్థో, అభ్యుపగమేపి హి పరిగ్గహసద్దో–

సపథే పరివారే చ, మూలాభ్యుపగమేసు చ;

రవిమ్హి రాహుగహితే, దారేసు చ పరిగ్గహో’’తి నిఘణ్టు.

సకలస్స భావో సాకల్యం-సకలసద్దప్పవత్తినిమిత్తం, తమ్పన నిస్సేస [మతనిస్సేస (పోత్థకే)] గ్గహణా పుథు భవతీత్యాహ- ‘అసేసగ్గహణ’న్తి, తిణానం సాకల్యన్తి విగ్గహో, తిణసద్దేన హి తిణసహితాని గహితాని, తేనేవ వక్ఖతి బ్యతిరేకనయే- ‘తం సబ్బం తిణసహితమజ్ఝో- హరతీ’తి, సతిణమజ్ఝోహరతీతేత్థాధిప్పాయత్థ మాహ-‘యావా’తిఆది.

తిణసద్దో ఉపలక్ఖణం సేసా-నజ్ఝోహారియానం, తేనాహ ‘తిణాదికమ్పీ’తి. పరిగ్గహాపేక్ఖాయన్తభూతస్స గహణత్థం ‘‘అబ్యయం విభత్తిసమీపా’’దిసుత్తే ‘సాగ్యధీతే’తి నిప్ఫాదనత్థమన్తవచన ముదాహతమ్పాణినినా, తమ్పి సాకల్యేయేవాహరితుం [సాకల్లేనోదాహరితుం] సాగ్యధీతేత్యూదాహటన్తి దస్సేతుం ‘తతో’త్యాది వుత్తం.

తతోతి యతో సకలసకలే న వత్తతి, పరిగ్గహాపేక్ఖాయ సమత్తియా అన్తతో సకాసా సాకల్యం న భిజ్జతేతి సమ్బన్ధో, సమత్థియమ్పి అన్తే ఉదాహరణన్తి సేసో.

అగ్గిపరియన్తన్తి అగ్గిఅత్థో గన్థో తాదత్థియా అగ్గి, సోపరియన్తో-స్స అజ్ఝేయస్సాతి అగ్గిపరియన్తం, యత్తకస్సాజ్ఝేయస్స పరిగ్గహో, తస్స అగ్గి పరియన్తో, అగ్గినా పరియన్తభూతేన సహితో సకలోతి విగ్గహో, అగ్గినో సాకల్యన్తి వా.

సద్దికానన్తి బ్యాకరణఞ్ఞూనం. అత్థాభావేఇత్యత్థగ్గహణం ఇతరేతరాభావే ధమ్మాభావే చ మా సియాతి, అతోయేవ చోచ్చతే ‘అథేతరేతరాభావే’ఇచ్చాది, ఇతరస్మిం ఇతరస్స అభావో ఇతరేతరాభావో, గో అస్సో న భవతీతి హి అత్థన్తరత్తం నిసేధీయతే, న వత్థుభావో, బ్రాహ్మణో న భవతీత్యత్రపిబ్రాహ్మణత్తధమ్మో నిసేధీయతే, న వత్థుభావో, పరత్తాతిఆదినా విప్పటిసేధ విసయమాహ.

అతిక్కమాభావేతీ ఏత్థ అతిక్కమాతి పఞ్చమియా అసమాసనిద్దేసోతి ఆహ- ‘అతిక్కమా’తి, న పనుప్పన్నస్స పచ్ఛాతి ఇమినా అతిక్కమాభావో నామ ఉప్పన్నస్స పచ్ఛా అభావోతి దస్సేతి.

నిత్తిణన్తి ఉత్తరపదత్థప్పధానో-సఙ్ఖ్యసమాసో. సమ్పతిసద్దస్స సామఞ్ఞవచనత్తేపి ఇధాధిప్పేతం కాలం దస్సేతుమాహ- ‘ఉపభోగస్సే’’చ్చాది, ఉపభోగో కమ్మసాధనో లహుపావురణస్స నాయముపభోగకాలోతి విగ్గహో, (అతి) లహుపావురణన్తి రూపసిద్ధీతి దస్సేతుం లహుపావురణస్సాతిఆది వుత్తియం వుత్తం.

యోగ్గం రూపన్తి విగ్గహే అనురూపం, నను చాత్ర నిచ్చసమాసత్తాసపదవిగ్గహేన భవితబ్బంత్యాసఙ్కియాహ-‘విచ్ఛాయ’మిచ్చాది, అనుసద్దేన హి యోగే విచ్ఛాయం ‘‘అనునా’’తి (౨-౧౦) దుతియా విధీయతే, వాక్యేయేవాస్స చ పయోగో నాఞ్ఞత్రేతి వాక్యమ్పి భవతీతి మఞ్ఞతే. సకిఖీతి ఏత్థాపి ‘‘అకాలే సకత్థే’’తి (౩-౮౧) సహస్స సో.

సదిసో కిఖియాతి ఏత్థ కిఖియా పసిద్ధభూతాయ సాధియస్స సాధనభావేన గహితాయ సధమ్మత్తేన కోచి సాధియో సదిసోతి వుత్తోతి కిమిధ సదిసో అప్పధానం [పధానమేవాతి అత్థో] తథా సతి పుప్పపదత్థప్పధానేనాసఙ్ఖ్యసమాసేన సకిఖీతి ఏత్థ న భవితబ్బన్తి ఆహ-‘ననుచే’త్యాది, కిఖియాతి సమ్బన్ధే ఛట్ఠీ, ఏత్థ పన సదిసత్తస్స కిఖీయా-ప్పటిబద్ధత్తాప్పధానత్తం. నేతదత్థీతిఆదినా యథావుత్తం చోదనం పరిహరతి.

యథా దేవదత్తోతి ఏత్థ యది సమాసో భవేయ్య, దేవదత్తేన సదిసో యథాదేవదత్తన్తి భవేయ్య, పటిసిద్ధత్తా పన (న) సమాసోతి, కిఖీతి మక్కటస్సాభిధానం. జేట్ఠానుక్కమేనాతి వుత్తత్తా అనుజేట్ఠన్తి తతియన్తతా గమ్యతే. చక్కేన యుగపది సచక్కం.