౩౯. ఛట్ఠీ

కిరియాకారకేచ్చాదివుత్తిగన్థస్స అత్థసంవణ్ణనం కత్తుమారభతే ‘ఏకాయం సమ్బన్ధో నామే’చ్చాది, కిరియాయ కారకేహి చ నిప్ఫాదితోతి ఇమినా సమ్బన్ధస్స కిరియాకారకసమ్బన్ధ పుబ్బకత్తమాహ, తతోయేవాయం నాకస్మీకోతి న యేసంకేసఞ్చి ద్విన్నం భవతి, విసిట్ఠానంయేవ తు ద్విన్నం భవతీత్యతిప్పసఙ్గాభావో, కిరియాకారకసమ్బన్ధపుబ్బకో హి కారకేహి అఞ్ఞో సస్సామిభావాదికో సమ్బన్ధో, తథా చ వుత్తం–

‘‘సమ్బన్ధో కారకేహఞ్ఞో, క్రియాకారకపుబ్బకో;

సుతాయమస్సుతాయంవా, క్రియాయం సో-భిధీయతేతి.

తత్థ అస్సుతాయం కిరియాయం ‘రఞ్ఞో పురిసో’చ్చాదో కిరియా కారకసమ్బన్ధపుబ్బకో-ఞ్ఞో ఏవ సస్సామిభావాదికో సమ్బన్ధో పతీయతేతి, ‘సరతి రజ్జస్స’త్యాదో తు సుయ్యమానే కిరియాసద్దే, ఏత్థ పన సన్తమపి కమ్మం వత్తుమనిచ్ఛితం, విసేసనభావోయేవ సరణమ్పతి రజ్జస్స పటిపాదీయతే’రజ్జసమ్బన్ధిసరణ’న్తి, కిరియాకారక సమ్బన్ధో హి సబ్బత్థ వత్థుట్ఠితివసేనేవత్థి, తన్నిమిత్తో చ సస్సామి భావాది, తత్థ సస్సామిభావవివచ్ఛాయం విజ్జమానోపి కిరియాకారక సమ్బన్ధో న వత్తుమిచ్ఛితో, యథా ‘అనుదరా కఞ్ఞా’తి, సో చాయం సమ్బన్ధో సస్సామిభావజఞ్ఞజనకభావా-వయవావయవవిభావాదిలక్ఖణో బహువిధోతి వేదితబ్బో, తత్థ సస్సామిసమ్బన్ధే రఞ్ఞో పురిసో, జఞ్ఞజనకసమ్బన్ధే నిగ్రోధస్స బీజం, అవయవావయవిసమ్బన్ధే రుక్ఖస్స సాఖా, ఇదాని సమ్బన్ధస్సేతస్స కిరియాకారకసమ్బన్ధసఞ్జాతత్తం యథాయోగమఞ్ఞత్రాప్యవగమయితుం కిఞ్చి ఉదాహరణమాహ-‘తథా హి’చ్చాది, పరిపాలనకిరియాకతో నేసం సమ్బన్ధోతి ఇమినా పరిపాల్యపరిపాలనలక్ఖణో-యం సమ్బన్ధోతి దస్సేతి, సా అయమ్పరి పాలనలక్ఖణా కిరియా సమ్బన్ధమస్సేదమ్భావహేతుం జనయిత్వా నివత్తతి, అత్థప్పకరణాదినా త్విమాయ కిరియాయాయం సమ్బన్ధోతి విసేసో వసీయతే, న ఛట్ఠియా విసేసావగమనే సామత్థియం… తస్సా సబ్బత్థేకరూపత్తా, సుయ్యమానే ఏవ వా కిరియాసద్దే కారకభావస్స హేతునో వచనిచ్ఛాయాభావే అస్సేదమ్భాభావసఙ్ఖాతస్సేవ ఫలస్స వత్తుమిచ్ఛితత్తా తథేవ సమ్బన్ధో జాతో ఛట్ఠియాభిధీయతే ‘రజ్జస్స సరతీ’తి, వుత్తం హి–

జనయిత్వాన సమ్బన్ధం, క్రియా కాచి నివత్తతి;

సుయ్యమానే క్రియాసద్దే, సమ్బన్ధో జాయతే క్వచీతి.

పరిపాలయతీతి పురిసమ్పరిపాలయతి, తతో పాలనాదికా ఉపకార సభావా కిరియాద్విన్నమ్పి తేసం సమ్బన్ధినీ భవతి, రఞ్ఞా హి కారియమానా తంసమ్బన్ధినీపురిసవిసయత్తావపురిసయోగినీత్యుభిన్నమ్పికిరియాసమ్భవతి, తతోయేవతస్సా ఉభయసమ్బన్ధినియా కిరియాయ సమ్భవేఅస్సేదన్తి బుద్ధియా హేతుభూతస్స అఞ్ఞమఞ్ఞాపేక్ఖసభావస్స సమ్బన్ధస్స భావతో కిరియాజనితత్తమస్స, అఞ్ఞమఞ్ఞాపేక్ఖాలక్ఖణో… సబ్బథా నిరపేక్ఖత్తే సమ్బన్ధాభావా, సమ్బన్ధి బుద్ధిసబ్భవస్సాతి సమ్బన్ధీసు రాజపురిసాదీసు అస్సేదన్తి ఏవమ్పవత్తాయ బుద్ధియా సబ్భవస్స. పరేసం వియ ‘‘గుణే ఛట్ఠీ’’తి వచనన్తరాభావే ఉభయత్థపి (చేత్థ) [(యేవ) (పోత్థకే)] ఛట్ఠిప్ప- సఙ్గోతి బోధేతుమాహ-‘నను చే’చ్చాది, సచ్చన్తి యథా వుత్తం చోదనమబ్భుపగమ్మ చోదకమ్పతి యథావుత్తం సమ్బన్ధరూపం తతో-ఞ్ఞత్రాప్యుపసం హరిత్వా తత్థ ఛట్ఠిప్పసఙ్గం చోదేతుమాహ-‘దేవదత్తో’చ్చాది, అథేవ మిచ్చాదినాసతీపిఅఞ్ఞమఞ్ఞాపేక్ఖాలక్ఖణే సమ్బన్ధే వచనిచ్ఛాయేవేత్థ కారణన్తి చోదకాధిప్పాయమత్రోపనేత్వా తదేవ విసేసతో ఛట్ఠియా అభావే సముపనేతుం‘యజ్జేవమిహాపి’చ్చాదికమాహ, తత్థ అథాతి చోదకాధిప్పాయప్పకాసనారమ్భే నిపాతో, ఏవం వత్తబ్బన్తి ఏవం యదిపిచ్చాదినా వక్ఖమాననయేన వత్తబ్బం, పటిపాదేతబ్బతాయాత్యాదినా ఇదన్దీపేతి ‘‘విసేస్సం విధేయతాయ న పరాధీనన్తి అప్పధానభావతో బ్యతిరిచ్చతే తతో-త్తనిట్ఠమేవ, న రూపన్తరమ్భజతి‘పురిసస్సే’తి, విసేసనన్తు రాజాదికం తదఙ్గతాయానువదియమానమప్పధానత్తా కారకరూపతో బ్యతిరిచ్చతే, తతో రూపన్తరం భజతి ‘రఞ్ఞో’తి, తతో బ్యతిరేక లక్ఖణో సమ్బన్ధో హోతి, ఏకస్స సమ్బన్ధిత్తాసమ్భవా వత్థుతో ద్విట్ఠో విసేసనగతత్తేన పతీయతే తతో ఛట్ఠీ విసేసనమేవానుధావతి పతీతివిసయే సద్దప్పవత్తీ’’తి, యో హి వికప్పనం విసయో సో సద్దానన్తి, అతోయేవ సమ్బన్ధో నియమేన విసేసనభేదమనువిదధాతి… వత్థుతో ద్విట్ఠస్సాపి తగ్గతత్తేన పతీతియా యథా భాతూనం ధనన్తి, నావస్సమ్భాతూనం ధనన్తిచ్చేవ భవతి, తథా సత్యపి విసేస్స భేదే విసేసనగతమేవ భేదమను(విదధా)తి ‘దేవదత్తస్స అస్సా’తి, తదేతం సబ్బం విసేసనగతత్తేన సమ్బన్ధపతీతితో-వకప్పీయతే, విసేస్సగతత్తేనాపి తప్పతీతియం నియమేన తగ్గతభేదానువిధానం సియా విసేసనగతభేదానువిధానమివ, ద్విట్ఠత్తన్తు వత్థుతో [చత్తునో] న విరుజ్ఝతే, వత్తుపటిబద్ధమేవ చ ద్విట్ఠత్తం మనసికత్వా తంవాదీహి ద్విట్ఠో సమ్బన్ధోభిధీయతే, అతోయేవాయం బ్యతిరేకవిభత్తి (యాగమ్యతే)… బ్యతిరిచ్చమానవిసేసనభూతసమ్బన్ధిగతబ్యతిరేకలక్ఖణసమ్బన్ధాభి- ధానప్పవత్తితోతి, నీలాదివిసేసనన్తు పరత్థత్తేనాప్పధానమ్పి న కారకభావతో బ్యతిరిచ్చతి… నీలాదిసద్దేనుప్పలాదిదబ్బాభిధానతో, యథా ‘నీలముప్పలమ్పస్స, నీలేనుప్పలేన ఠితం, నీలస్సుప్పలస్స గన్ధో’తి, యదా తు న విసేస్సపవత్తి తదా బ్యతిరిచ్చతేవ ‘నీలస్స గుణస్స ఉప్పలన్నిస్సయో’తి కారకభావలక్ఖణా పధానభావా బ్యతిరిచ్చతే ఏవ నీలాది, తతో విసేసనమేవానేకప్పకారతాయావ తిట్ఠతే, తతో విసే- సనం కిఞ్చిదేవ కారకరూపతో పధానభావా బ్యతిరిచ్చతేతి విసేసన మత్తేనాపి సేసం సబ్బం తథా సియాతి నాసఙ్కనీయన్తి.

ద్వేపీతి రాజపురిసా ద్వేపి, తతియే గేహసఙ్ఖాతే సమ్బన్ధినీ. సహయుత్తమ్పటిచ్చ ఏవన్తి ఇమినా పురిసస్స అప్పధానత్తమేవ దీపేతి, అభిమతాతి పాణినియానం సుత్తన్తరేన అభిమతా, యతో ఛట్ఠీయ-మత్తనో మతే సమ్బన్ధనిస్సయా, తేనాహ- ‘సమ్బన్ధమేవి’చ్చాది, సమ్బన్ధో చేత్థ మాతు సరణానమవట్ఠానాదికిరియానిమిత్తోతి కేచి, అఞ్ఞే తు సరణస్స కిరియారూపత్తా కిరియన్తరమన్తరేనేవ దబ్బేన సమ్బన్ధోపపత్తిమాహుయథా ద్విన్నం జతుకతో సంసిలేసో, జతునో తు కట్ఠేనాత్తనాయేవ, న జత్వన్తరకతో సంసిలేసోతి. పరేసం తతియత్థే దుతియత్థే చ కితకప్పయోగే ఞ్ఞత్రాపి (పఞ్చమ్యత్థే) సత్తమ్యత్థే చ (‘‘ఛట్ఠీ చా’’) తి (౨-౬-౨౦) దుతియా పఞ్చమీనఞ్చా’’తి (౨-౬-౨౯) చ సుత్తన్తరేహి ఛట్ఠీతిమతా, తస్సాపి వత్తిచ్ఛాతోవ సాధితభావం దస్సేతుమాహ-యథాచేత్థాతిఆది, ఏత్థాప్యాదో ఉదాహరణద్వయే సుత్తన్తరమన్తరేన సమ్పదానత్తాభావా సమ్బన్ధవచనిచ్ఛాయమేవ పరేసమ్పి ఛట్ఠీ, తేనాహ-‘ఏత్థా’తిఆది, బహులన్తీమస్స అత్థం దస్సేతి ‘యథా దస్సన’న్తి, అవిసంవాదకాలోకస్సత్యాదికం కమ్మే ఉదాహరణం, పఞ్చమ్యత్థే పన వత్తిచ్ఛాతోవ సబ్బే తసన్తి దణ్డస్సాత్యాదీని ఉదాహరణాని వేదితబ్బాని.