౩. కాల

యదా కాలద్ధానమిచ్చాదినా‘మాసమాసతే కోసం సయతి’చ్చాదో అకమ్మకేహిపి యోగే కాలభావద్ధదేసానం పరేహి కమ్మత్తమనుఞ్ఞాతన్తి చ, యదాత్విచ్చాదినా తు కిరియావ సబ్బేనసబ్బం న సూయతి, తథా సతి కుతో చ కమ్మత్తన్తి తేహేవ వుత్తన్తీ చ దస్సేతి, గమ్మ మానకిరియాయోగోపి న నిస్సితో… మాసమాసతేచ్చాదీసు ఆసనాది [ఆసనాదీసు (పోత్థకే)] కిరియానం మాసాదియోగో వియ కల్యాణిత్తగుణాదియోగో చ లోకస్స పతీతిపథముపయాతీతి, న సిజ్ఝతీతి కిరియా న హోన్తి గుణదబ్బానీతి కిరియాసమ్బన్ధాభావా కమ్మత్తాభావోతి న సిజ్ఝతి, గుళేన మిస్సా ధానా భజ్జితయవా గుళధానా. అజ్ఝయనకిరియాయ పబ్బతేన చ మాసకోసానం సాకల్లేన సమ్బన్ధాభావా అచ్చన్తసంయోగాభావోతి మాసస్సాతిఆదీసు న దుతియా. పుబ్బణ్హే సమయన్తి ఇమినా పుబ్బణ్హే సమయోతి సత్తమీఆమాదిసమాసం దస్సేతి, అచ్చన్త మేవాతి ఇమినా సమయస్స సాకల్లేన విహరణకిరియాయ సమ్బన్ధమాహ, యంసమయం కరుణావిహారేన విహాసి, తం ఏకంసమయన్తి సమ్బన్ధో, ఉపసఙ్కమనకిరియాయచ్చన్తమేవ యుత్తోతి ఇమినా నివాసనవిహరణ కిరియాహిపి పుబ్బణ్హసమయాదీనమచ్చన్తమేవ యుత్తతం ఉపలక్ఖేతి, పకారన్తరేనాపి సిద్ధియమాసఙ్కముబ్భావయతి ‘యదా త్వి’చ్చాదినా, విభత్తియా విపల్లాసో యథాపకతమతిక్కమ్మ అఞ్ఞథా భవనం, ఇధ పన సత్తమి యమ్పత్తాయం సత్తమ్యత్థే బాహులకేన ‘‘కమ్మే దుతియా’’చ్చేవ దుతియాప్పత్తి.

తతియాభిమతాతి ‘‘అపవగ్గే తతియా’’తి (౨-౩-౬) వచనేన పాణినియానంపపఞ్చత్తమభిమతా, కథమ్పన కాలద్ధానం కరణత్తమిచ్చాసఙ్కియ కరణత్తమేసమ్పటిపాదేన్తో ఆహ-‘తథాపి’చ్చాది, తథాపీతి వుత్తక్కమేన కరణత్తసమ్భవా తతియాయ విజ్జమానాయపి, సియాతి తతియా సియా, తఞ్చాతి తం కరణఞ్చ. కారకమజ్ఝేతి ఏత్థ ఛట్ఠీ సమాసో కారకసద్దేన చ సత్తికారకం గహితన్తి (ఆహ) ‘ద్విన్నం కత్తుసత్తీనం మజ్ఝే’తి, అభిన్నస్సాపి హి ఏకస్స దేవదత్తాదికత్తునో భిన్నానం తంసమవేతానం కత్తుసత్తీనం మజ్ఝే కాలద్ధానాని, సత్తిభేదమేవ బ్యఞ్జయమాహ-‘తథాహి’చ్చాది, ఏకత్థాతి ఏకస్మిం దేవదత్తే, ద్వీహేతీతే (భుఞ్జిక్రియా) సాధనన్తి సమ్బన్ధో, ద్విన్నం అహానం సమాహారో ద్వీహం తస్మిం. ఇసుమసతీతి వా, ఇసుమ్హి ఆసో అస్సేతి వా నిప్ఫన్నేన ఇస్సాససద్దేన గమ్మమానం కిరియం దస్సేతి ‘ఇస్వసనే’తి, నన్విచ్చాది చోద్యం, ధనుపఞ్చసతం కోసో, ఏవమఞ్ఞతేచ్చాది పరిహారో, ఛట్ఠియాసమ్పత్తాయన్తి కోసస్సేకదేసేతి ఏవం ఛట్ఠియా సమ్పత్తాయం, ముత్తసంసయేనేదం సమానన్తి ముత్తో సంసయో యస్మిం అవధ్యాదో తేనేతం తుల్యన్తి అత్థో. వుత్తియం అభిమతాతి ‘‘సత్తమీ పఞ్చమియో కారకమజ్ఝే’’తి (౨-౩-౭) వచనేన సత్తమీపఞ్చమియో పపఞ్చత్తమభిమతా, ద్వీహే భుఞ్జిస్సతీతి ద్వీసు దివసేసు గతేసు భుఞ్జిస్సతీతి అత్థో, ‘‘యబ్భావో భావలక్ఖణ’’న్తి (౨-౩౬) సత్తమీ, సకసకకారకవచనిచ్ఛాయేవాతి హి ఇదం బాహుల్లం నిస్సాయ వుత్తం, ద్వీహా భుఞ్జిస్సతి కోసా విజ్ఝతీతి ద్వీహా నిక్ఖమ్మ భుఞ్జిస్సతి, కోసా నిక్ఖమ్మ ఠితం లక్ఖం విజ్ఝతి ఉపాత్తవిసయో-యమవధి, కోసే విజ్ఝతీతి కోసే ఠితం లక్ఖం విజ్ఝతీతి అత్థో.