౪. గతి

కతచత్థసమాసాతి కతో చత్థసమాసో యేసు తే తథా వుత్తా, అఞ్ఞపదత్థవుత్తయోతి అఞ్ఞపదత్థే వుత్తి యేసన్తి బ్యధికరణఞ్ఞపదత్థసమాసో, చత్తసమాసే గత్యాదీనం విసుంవిసుం పధానత్తా తేహి పరం పయుజ్జమానో అత్థసద్దో గత్యాదీహి పచ్చేకమభిసమ్బజ్ఝతీతి మఞ్ఞతే, అథ సుత్తే ‘పయోజ్జే’ఇచ్చేతావత్యుచ్చమానే పయోజ్జో సయం కత్తాతి కథం విఞ్ఞాయతి యేన ‘పయోజ్జే కత్తరీ’తి వివరణం కతమిచ్చాసఙ్కియాహ-‘గత్యాద్యత్థ’మిచ్చాది, ఆదిసద్దేన బోధా దీనం గహణం, తక్కిరియాసమత్థోవాతి తస్సా గత్యాదికాయ కిరియాయ సమత్థో ఏవ నియుజ్జతేతి సమ్బన్ధో, కిరియాకరణే సమత్థో నామ కత్తావాతి ఆహ-‘సోచ కత్తా’తి. దుతియాయ సిద్ధాయాతి వక్ఖమాననయేన పయోజ్జస్స కత్తునో కమ్మత్తసిద్ధియా ‘‘కమ్మే దుతియా’’తి సుత్తేనేవ కమ్మే దుతియాయ సిద్ధాయ. కిం లక్ఖణో-యం నియమో యదత్థమి దమారభీయతిచ్చాహ-‘గత్యాద్యత్థాన’మిచ్చాది, పచ్చుదాహరీయిస్సతే ‘ఏతేసమేవే’చ్చాదినా, తథాచాబ్భుపగమే, పయోజ్జో కత్తా న కమ్మం త్యబ్భుపగమ్మ పయోజ్జే కత్తరీ’తి వివరితన్తి అత్థో, సామత్థియమ్పనఇచ్చాదినా సామత్థియసరూపమాహ, గతి ఆద్యత్థానన్తి పదచ్ఛేదో, నియుజ్జమానో పయోజకబ్యాపారసఙ్ఖాతాయ కిరియాయ సమ్బన్ధీయమానత్తా కమ్మభూతోవ భవతీతి అత్థో, అయమేత్థాధిప్పాయో ‘‘గమనాదికిరియాయ సాధనత్తా యదిపి పయోజ్జో కత్తా, తథాపి సో పయోజకేన గమనాదీసు బ్యాపారియమానో పయోజకస్స బ్యాపారలక్ఖణాయ కిరియాయ సమ్బన్ధీయమానో యది కమ్మం న హోతి అఞ్ఞథా కిం హోతీతి అఞ్ఞథానుపపత్తిలక్ఖణేన సామత్థియేన కమ్మభూతోవ హోతీ’’తి [(అత్థో) (పోత్థకే)] ( ), పతీయతేతి ఇమినా పతీతివసేనేవాస్స కమ్మతా, సభావతో తు పయోజ్జో కత్తావాతిపి ఞాపేతి, పయోజకోతి సబ్బత్థ దేవదత్తాదికో విఞ్ఞేయ్యో, అత్థగహణస్సాతి ‘‘సద్దాకమ్మకభజ్జాదీన’’న్తి అవత్వా ‘‘సద్దత్థాకమ్మకభజ్జాదీన’’న్తి అత్థగ్గహణస్స, బోధత్థస్స ఉదాహరణన్తి సేసో, నను వచనప్పయోజనం దస్సయతా వచనమేవోపదస్సియ పఞ్హో కాతబ్బో, అథ ‘ఏతేసమేవా’త్యవిజ్జమానేనేవ కథం త్యాసఙ్కియాహ ‘ఏతేసమేవే’చ్చాది, హేట్ఠా వుత్తక్కమేన నియమత్థత్తా వచనస్స ఏవకారో లబ్భతి, సమ్బన్ధివచనత్తా ఏతసద్దస్స తేన యథాపఠితా గత్యాదయోవ విసేస్సభూతా సఙ్ఖేపేన పరామసీయన్తీతి ఏతే సమేవాతి కతన్తి మఞ్ఞతే [ఏవోసఞ్చాతి మఞ్ఞతే (పోత్థకే)], (గచ్ఛతి దేవదత్తోతి…పే… నహోతీతి) ఇమినా ఇమమత్థఞ్చ జోతేతి ‘‘యదిపి కిరియాభిసమ్బన్ధా పయోజ్జస్స వియ కత్తునోపి కమ్మత్తమ్పసజ్జతి, తథాపి పయోజ్జేతి వుత్తత్తా కత్తరి దేవదత్తే దుతియా నప్పసజ్జతీ’’తి, అభిమతాతి ‘‘గతిబుద్ధ్యా’’ది (౧-౪-౫౨) సుత్తేన పయోజ్జస్స కత్తునో కమ్మసఞ్ఞం విధాయ తస్మిం పయోజ్జేదుతియాభిమతా, చరహిసద్దో పుచ్ఛాయం, పయోజేతీతి అస్మిం ఉద్దేసే తదా కథం భవితబ్బన్తి సేసోతి యదాచరహిచ్చాదివాక్యస్సావసానే పయోజేతీతి అస్మిం ఉద్దేసే వచనసమీపే’తదా కథమ్భవితబ్బ’న్తి పాఠసేసో హోతీతి అత్థో వేదితబ్బో, యావతాతి తతియన్తపటీరూపకో నిపాతో, యస్మా దత్థో వత్తతే, యస్మా దుతియా పప్పోతి తస్మా ‘యఞ్ఞదత్తేనే’తి భవితబ్బన్తి సమ్బన్ధో.