౨౫. తాద

పయోజనపరియాయే అత్థసద్దే సతి ఇదన్తి పయోజనం పరామట్ఠుం సక్కాతి ‘తస్సేద’న్తిఆది వుత్తం, తసద్దేనేత్థ వికతియాతిసమ్బన్ధో, అత్థసద్దేన తు పకతియా, అత్థ కథనమేతన్తి ఇమినా వచనిచ్ఛాయ మేతిస్సం నత్థి సమాసోతి దీపేతి, విగ్గహే వాస్మిమిమస్మాయేవ నిపాతనా సమాసో దట్ఠబ్బో,సో వికతిసఙ్ఖాతో అత్థో, పకతిత్వఞ్ఞపదత్థేనాక్ఖిపీయతే, తతో తదత్థసద్దతో, కోయం తదత్థ భావో చ్చాహ-‘తదత్థభావో నామా’తిఆది, నిమిత్తం యూపాదివికతి, నిమిత్తీదారుఆదిపకతి తసద్దేనాత్థసద్దేన చ గహితా, తేసం సమ్బన్ధో తదత్థసద్దస్స పవత్తినిమిత్తం తదత్థభావో నామాతి అత్థో, హేతు హేతుమన్తభావలక్ఖణో సమ్బన్ధో నామాతి వుత్తం హోతి, పధానావచ్ఛేదగుణస్మాతి విధీయమానత్తేన పధానస్స పురిసస్స ఆచ్ఛేదకా విసేసకా గుణా, యఞ్హి విధీయతే ఞాపీయతే తమ్పధాన, మితరమప్పధానమనువజ్జమానత్తా, యదా ఉపాదీయతేతి వత్వా ఉపాదీయమానప్పకారం దిట్ఠన్తేన ఫుటయితుమాహ-‘యథా’ఇచ్చాది, యూపో నిమిత్తం యస్స దారునో తం తథా వుత్తం నాఞ్ఞనిమిత్తన్తి యదా నిమిత్యవచ్ఛేదకత్తేనుపాదీయతే తదా నిమిత్తసద్దతోవ చతుత్థీ సమ్బన్ధో, తతో అఞ్ఞనిమిత్తతో, నిమిత్తనిమిత్తీనం సమ్బన్ధస్స అభిముఖభావేన తత్థేవ నిమిత్తే పవత్తీతి సమ్బన్ధో, నిమిత్తసద్దతో హేతుతతియాపి నాసఙ్కనీయాతి సమ్బన్ధో, కారణమాహ-‘నిమిత్త’ [హేతు] ఇచ్చాది. ఉభయత్థాతి యూపాయ పాకాయాతి ఉభయత్థ.

పిణియమానా కిం సద్దాదివచనీయా పరో సాదుఆదికో యో-త్థో సో అఞ్ఞో కత్తా యస్స సో అఞ్ఞకత్తుకో-భిలాసో, అభిలాసో రుచీతి ఇమినా దిత్యాద్యనేకత్థన్తోపి రుచిసద్దో-భిలాసే రుళ్హోవ గయ్హతీతి వదతి, సా రుచి అత్థో-భిధేయ్యో యేసం భే తదత్థా, తేసం సమ్బన్ధినో పిణియమానస్స, ఇమినా చ కిఞ్చాపి రుచిరయం యస్సుప్పజ్జతేయో వా తస్సా జనకో, తేసముభిన్నమ్పి అత్థి, తథాపి యస్సుప్పజ్జతే సోవ తస్సాధికరణం, అజనకోపి సో తాయ సంసత్తోతి తస్సేవ పిణియమానస్స సమ్పదానసఞ్ఞా, నతుజనకస్స తాయాసంసత్తస్సాతి దీపేతి, ఇధాతి ఇమినా సక్కతే ఉదాహరణానమసమానరూపకం దస్సేతి, ఇమినా చ ఉదాహరణానమసమాన రూపత్తమేవ చతుత్థీవిధానే కారణం, అఞ్ఞథా ఛట్ఠీయేవ తేహిపి విధీయేయ్య కారణాసమ్భవా [కారణసబ్భావా] హి దీపేతి, ఈదిసస్స పచ్చుదాహరణ(స్స) భావే కారణమాహ-‘అనఞ్ఞకత్తు కత్తా-భిలాసస్సా’తి, పరేసమిదమ్పచ్చుదాహరణమ్భవతు ఇధ కథన్తి ఆహ-‘ఇహత్వి’చ్చాది, త్వన్తి అత్తమత్తే పఠమాయేవ, సమ్భవే కారణన్తరమాహ-‘అథవా’తిఆది, నత్థి అఞ్ఞో కత్తా యస్సా సా అనఞ్ఞకత్తుకా రుచి, భాయ రుచియా సమ్బన్ధినో పిణియమానస్స సమ్పదానసఞ్ఞం యే పన ఇచ్ఛన్తీతి సమ్బన్ధో, యే పన ఆహు చాతిసమ్బన్ధో, ఉప్పజ్జనముప్పత్తి, కస్స ఉప్పత్తి, రుచియా, ఉప్పత్తియా ఆధారో ఉప్పత్యాధారో‘దేవదత్తాయ రోచతే’చ్చాదో దేవదత్తాదిం ఉపలక్ఖేతీతి ఉప్పత్యాధారోపలక్ఖణం వచనం, ఏత్థ రుచియా ఉప్పత్యాధారోపలక్ఖణమేవ వచనన్తి సావధారణ మత్థో దట్ఠబ్బో… సబ్బేసం వాక్యానమవధారణఫలత్తా, తేన పిణియ మానవచనమభిలాసస్స అఞ్ఞకత్తుకతాసన్దస్సనపరం న హోతీతి బ్యవచ్ఛిన్నమ్భవతి, తేసం కచ్చాయనస్స చేహాపి పసజ్జతీతి సమ్బన్ధో, ఇహాపీతి త్వమితి ఏత్థాపి, అఞ్ఞథాసిద్ధత్తాతి అత్థమత్తే పఠమాయ ఏవ సిద్ధత్తా, వచనస్సాతి ఉభిన్నమ్పి చతుత్థీవిధానవచనస్స, అతిప్పసఙ్గోచాతి ‘‘కస్స వా త్వం ధమ్మం రోచేసీ’’తిఆదో తవాతి అనభిమతట్ఠానప్పత్తిచ.

ధారిప్పయోగేతి ధారిధాతునో పయోగే, ఉత్తమీణో అధమీణోతి ధనికగహేతూనం రుళ్హీత్యాహ-‘ఉత్తమీణో ధనసామీ’తి, ఉత్తమీణమస్సాతి ఉత్తమీణో, ధారయతీతిమస్సత్థమాహ-‘వహతీ’తి, ధారితోతి ధారంధాతుతో. సుత్తన్తరేన (తం తం) నియమేన నియమితానం తేసంతేసం సమ్పదానసఞ్ఞం విధాయ చతుత్థీ విహితా పరేహి, తదాహ ‘సిలాఘ హనుట్ఠాసపాన’మిచ్చాది, సబ్బత్థ యోగసమ్బన్ధే ఛట్ఠీ, ఞాపేతున్తి సిలాఘాదికే బోధేతుం, ఇచ్ఛితోతి అతిమతో. తదత్థవాచీనఞ్చ ధాతూనం సఙ్గహణత్థం ‘కుధదుహిస్సోసూయత్థాన’న్తి వుత్తం, యమ్పతి కోపోతి ఇమినా కోపస్స విసయమాహ, యస్సాతి ఇమినా యంకారకన్తి వుత్తమేవ పరామసతి, యస్సాతి రాజాదినో, పుచ్ఛతీతి పుచ్ఛియతే, తేనేవ వక్ఖతి-‘యస్స సమ్బన్ధిం సుభాసుభం పుచ్ఛతి నేమిత్తికో’తి, యోచానుకూలత్తమ్భ జతీతి ఇమినా ఇదం దస్సేతి ‘‘పతిపుబ్బకో ఆపుబ్బకోచ సుణోతి అబ్భుపగమే పటిజాననేచ వత్తతే, యదాయమబ్భుపగమో పత్థనా పుబ్బతో భవతి తదా పత్థనాయ కత్తు పత్థయితునో చతుత్థీ రూపమ్భవతి, యదాత్వపత్థతమ్పి కేవలమానుకూల్యేన వత్తమానందిస్వా దేయ్యమబ్భుపగచ్ఛన్తి ఇదమిదం వోదస్సామాతి [కోపిస్ససామాతి (పోత్థకే)] తదానుకూల్యేన పవత్తనసఙ్ఖాతాయ కిరియాయ కత్తునో చతుత్థీరూపమ్భవతీ’’తి, ఇమినా చ పాణినియవుత్తికారస్స జయాదిచ్చస్సమతే బ్యభిచారమాహ, సో హి ‘‘అబ్భుపగమో నామ పరేన పత్థితస్స భవతి తత్థ పత్థయితుయేవ చతుత్థీరూపమ్భవతీ’’తి వదతి, పుబ్బస్సాకిరియాయ యో కత్తాతి వేదవాక్యేన విహితథుతికకరణ సఙ్ఖాతాయ ఉస్సాహానుజాననతో పుబ్బభూతాయ కిరియాయ యో కత్తా హోతా పోతా చ, సబ్బత్థాపి‘తస్సా’తి ఇదం ‘చతుత్థీయాయదభిమతం రూప’న్తిఇమినా సమ్బన్ధితబ్బం, ఛట్ఠియా సబ్బబ్యాపిభావమాలమ్బ ఏవన్తి అతిదేసోతి ఆహ ‘ఏవన్తీ’తిఆది, రూపసామ్యతో పన తాదత్థియత్థసబ్భావాచ యథాయోగం తాదత్థ్హ చతుత్థీపి న విరుజ్ఝతి, వక్ఖతి హి‘తాదత్థ్హ వచనిచ్ఛాయన్తు ‘ఇచ్చాదినా, ఇచ్ఛితో రాజా, కమ్మ వచనిచ్ఛాతి ఇమినా వచనిచ్ఛాయ పధానత్తమాహ… వచనిచ్ఛాభిముఖత్తా సబ్బేసం కారకానం, అప్పచురప్పయోగత్తాతి అబహుప్పయోగత్తా, హనుతే అపనయతి, ఉపతిట్ఠతే ఉపట్ఠానం ఉపగమనం కరోతి, పిహయన్తి పత్థేన్తి, కుజ్ఝ అమరిసం కరోతి, దుహనాదయో కోపప్పభవా నానన్తరేన తే సమ్భవన్తీతి దూభాదయోప్యుదాహటా ‘‘బ్యఞ్జనే దీఘరస్సా’’తి (౧-౩౩) రస్సే అపరజ్ఝామి, ఇస్సయన్తి నసహన్తి, ఆరజ్ఝతి పుచ్ఛితో నేమిత్తికో ఉపపరిక్ఖతి, భాదత్థ్హం విభావేతి ‘యస్సే’చ్చాదినా, పరియా లోచేతి ఉపపరిక్ఖతి, కిం లక్ఖణో-యమనియమోచ్చాహ-‘నావస్స’మిచ్చాది, యాచితుస్మాయేవ [యాచితుయేవ (పోత్థకే)] ఛట్ఠీతి నావస్సమయన్నియమోతి అత్థో, కుతోచ్చాహ-‘సమ్బన్ధే’చ్చాది, అఞ్ఞస్మాపీతి అయాచితుతోఅపి, థుతికరణస్స కత్తుభూతా హోతాపోతారో ఉస్సాహనానుజాననానం కమ్మం హోతీతి ఆహ-‘పచ్చనుపుబ్బస్స గిణాతిస్స కమ్మే’తి. హోతుపోతుసద్దేహిచ్చాదినా పోతుసద్దస్సపి ఛట్ఠిరూపం దస్సితం, వుత్తియన్తు ‘హోతు పతిగిణాతి’చ్చేవ పాఠో దిస్సతి, హోత్వేవమ్పిత్యమ్హాకమత్రోపేక్ఖా, ఉస్సాహయతీత్యత్థే గిణాతి అన్తోగతణ్యత్థో. అనావాదోతి నావాఅన్నాదివజ్జితే. ఏత్థ పన తథా పటిసేధాభావేపి బహులాధికారతో ‘న తం నావమ్మఞ్ఞే నతం అన్నమ్మఞ్ఞే’చ్చాది భవతి, అత్థేవ హి బహులాధికారతోవా తిప్పసఙ్గాభావో, పఠమన్తం రూపన్తి మఞ్ఞమానోతి పఠమన్తం రూపం, ఏత్థచ యదా తిణాదితోపి ఖికంసీయతే తదా నిన్దావగమో, తత్థ చ నియోగతోవ నఞ్పయోగో ఞాథానుప పత్తియాతి సప్పటిసేధముదాహటం ‘న మఞ్ఞమానో’తి, అవధిమ్హియేవ పఞ్చమీతిణాతి, నఞ్పయోగేవ నియోగతో నిన్దావగమా తిణన్తి కమ్మేయేవ దుతియా, అథవా సతీపి నిన్దావగమే వచనిచ్ఛాతో సవిసయేయేవ దుతియా, సమ్ముతిప్పయోగేతి సమ్ముతిసద్దస్స పయోగే, చతుత్థిం ఇచ్ఛన్తీతి మత్తాయాతి ఏత్థ చతుత్థిం ఇచ్ఛన్తి, పున రుత్తత్తే కారణమాహ-‘అథ సోతివిజ్జమానత్తా’తి, చణ్డస్స కుక్కురస్సాతిఆదిసుత్తే ‘‘అథ సో’’తి పాఠస్స విజ్జమానత్తా ‘భియ్యోసో మత్తాయా’తి ఏత్థ సోకారో పునరుత్తోతి అధిప్పాయో, చగ్గహణేనాతి ‘‘సిలాఘహను…పే… సత్తమ్యత్థేసుచా’’తి సుత్తే చగ్గహణేన, చతుత్థీభిమతాతి ‘‘నమో యోగాదిస్వపిచా’’తి సుత్తేన.