౨. కమ్మే

వుత్తియం కత్తుకిరియాయాతి కత్తుసాద్యతాయ తం సమ్బన్ధినియా కత్తుకమ్మట్ఠాయపి దువిధాయ కిరియాయ, అనేకత్థత్తా ధాతూనం కరోతి ఏత్థ సమ్బన్ధనత్థోతి ఆహ-‘కరీయతి అభిసమ్బన్ధీయతీ’తి, యంకిఞ్చి పదత్థరూపం సమ్బజ్ఝతీతి అత్థో, ఇమినా చాన్వత్థవసేనేవాయం కమ్మవోహారో సిద్ధోతి దస్సేతి, సబ్బకారకానమ్పి పన కిరియాసమ్బన్ధ సబ్భావేపి కిరియాభిసమ్బన్ధీయమానత్తేనేవ యం వత్తుమిచ్ఛితం తదేవ కమ్మం విఞ్ఞేయ్యం, కత్తాది కత్తు కిరియాయాభిసమ్బన్ధీయమానత్తేపి కత్తాదిత్తవచనిచ్ఛాయేవ కమ్మం న హోతి… యస్మా వచనిచ్ఛాయేవ కారకాని భవన్తి, ఏవం సబ్బకారకానమ్పి కారకన్తరప్పత్తియం తదభావో యథాయోగం వత్తబ్బో, వాక్యేకదేసేనేత్యనేన ‘‘ద్వేద్వేకా’’దినో వాక్యస్స ‘‘కమ్మే దుతియా’’ఇచ్చాదినో చ ఏకవాక్యత్తం సూచేతి, పకరణస్స మహావాక్యరూపత్తా విప్పకట్ఠానిపి వాక్యాని ఆకఙ్ఖాదిసభావే అఞ్ఞమఞ్ఞసమ్బన్ధానుభవనేనేకవాక్యభావమ్పటీపజ్జన్తే, వుత్తీ హి–

‘‘ఆకఙ్ఖాయోగ్గతా సత్తా, బీజం సన్నిధినో యతో;

విప్పకట్ఠాని వాక్యాని, మహావాక్యం కరోన్త్యతోతి.

సామఞ్ఞేనాతి కమ్మాద్యవిసేసేన, పుబ్బాచరియసమఞ్ఞావసేనాహ ‘దుతియాదికా’తి, తేన యద్యపి త్యాదినోపి ద్విన్నం పూరణియా దుతియాతి సక్కా వోహరితుం, తథాపి స్యాదీనం దుకేయేవ దుతియాతతియా రుళ్హీతి నత్యాదీనం దుకాని దుతియాదిసద్దేన గయ్హన్తి, విసిట్ఠేసూతి కమ్మాదినా విసేసితేసు, తివిధం కమ్మన్తి సకసమయప్పసిద్ధియా కమ్మస్స తివిధత్తమాహ, అఞ్ఞే తు సత్తవిధమిచ్ఛన్తి, కథం–

నిబ్బత్తివికతిప్పత్తి, భేదేన తివిధం మతం,

తత్థేచ్ఛితతమం కమ్మం, కమ్మంత్వఞ్ఞం చతుబ్బిధం;

ఇచ్ఛితఞ్చానిచ్ఛితఞ్చ, నేవిచ్ఛితమనిచ్ఛితం,

తథాఞ్ఞపుబ్బం నాఞ్ఞపుబ్బన్తి, ఏవమఞ్ఞం చతుబ్బిధన్తి.

తత్థ ఇచ్ఛితాదీని ఉపరియేవాపి భవిస్సన్తి, తత్రేచ్చాదినా తివిధం కమ్మం సరూపతో దస్సేతి, తత్థ నిబ్బత్తికమ్మమేకే-నేకధా పరికప్పేన్తి, తదిహ పకాసయిస్సామ–

సతీ-సతీ వా పకతి, న యత్థ పరిణామినీ,

నిస్సీయతే తం నిబ్బత్తి, కమ్మమఞ్ఞేసమఞ్ఞథా;

అసన్తం జాయతే యం వా, యం సన్తమప్పకాసతి,

ఉప్పత్యా-భిబ్యత్తియా వా, తన్నిబ్బత్తీతి వుచ్చతీతి.

అయమేత్థ అత్థో ‘‘కటవికారస్స కాససఙ్ఖాతా విజ్జమానా పకతి పరిణామినీ కటవికారమ్పతి పరిణమన్తీ యత్థప్పయోగే న నిస్సీయతే… కటం కరోతీతేత్థ కేవలమత్థావగమమత్తస్స వత్తుమిచ్ఛితత్తా కాసేతి అసుయ్యమానత్తా చ, పకతియా తు సుయ్య మానత్తే వికారియం సియా, తేనేవ కాసే కటం కరోతి, తణ్డులే ఓదనం పచతీతి ద్వయత్థో కరోతి పచతి చ, తస్మా కాసే కరోతి తణ్డులే పచతీతి వికారీయతి, కటం కరోతి ఓదనమ్పచతీతి నిబ్బత్తీ యతీతి అత్థో, అసతీ వా పకతి అవిజ్జమానత్తాయేవ యత్థ న నిస్సీయతే… [(యథా) (పోత్థకే)] ( ) సంయోగం జనయతి విభాగముప్పాదయతీతి సంయోగవిభాగానం కస్సాపి పకతియా అవికారత్తా సంయోగవిభాగవన్తే హ్యవికతేహేవ తేసం జననతో, తమేవమ్భూతమనిస్సితపకతికం అవిజ్జమాన (పకతి) కం వా కారియం నిబ్బత్తికమ్మం నామాతి ఏకో, అఞ్ఞేసమఞ్ఞథాతి వత్వా తన్దస్సేతి ‘అసన్త’మిచ్చాదినా, యం అసన్తమవిజ్జమానం జాయతే, తన్నిబ్బత్తికమ్మం, యథా సుఖం జనయతి బుద్ధిముప్పాదయతీతి, సన్తం విజ్జమానమేవ వా కేవలమప్పకాసితపుబ్బం యం ఉప్పత్తియా అభిబ్యత్తియా వా పకాసతి, తమ్పి నిబ్బత్తికమ్మం, యథా పుత్తం విజాయతిసామఞ్ఞమభిబ్యఞ్జయతీ’’తి, తదేవం కేసఞ్చి మతేన అనిస్సితపకతికం అవిజ్జమానపకతికన్తి దువిధం నిబ్బత్తికమ్మమ్పి అఞ్ఞేసమ్మతేన అసన్తం జాయమానం సన్తమప్పకాసమానన్తి దువిధం నిబ్బత్తికమ్మమ్పీతిసబ్బమ్పి అట్ఠితపుబ్బమేవ జాయతీత్యసతో జాననా న బ్యతిరిచ్చతిచ్చాహ-‘అసతో జననం కరీయతీ’తి, అవత్థన్తరన్తి ఓదనాదినో క్లేదనాదిలక్ఖణమఞ్ఞమవత్థం.

పకత్యుచ్ఛేదసమ్భూతం, వికారియం కిఞ్చి కిఞ్చి తు;

గుణన్తరసముప్పత్యా, ఏవం సా వికతి ద్విధా.

కిఞ్చి వికారియం కమ్మం పకతియా కారణస్స ఉచ్ఛేదేన సమ్భూతం, యథా కట్ఠం భస్మం కరోతీతి కట్ఠస్సాచ్చన్తపరావత్తి [పరావత్తియా (పోత్థకే)], కిఞ్చి పన గుణన్తరానముప్పత్తియా, యథా సువణ్ణం కటకం కేయురం వా కరోతీతి ఏవం ద్వీధా సా వికతి హోతీతి అత్థో, న విభావీయన్తేతి న గమ్యన్తే, సా పత్తి‘పాపీయతి విసయీకరీయతీ’తి కత్వా.

యత్ర క్రియాకతో కోచి, విసేసో నావగమ్యతే;

దస్సనా వానుమానా వా, సా పత్తీతి పకిత్తితా.

యత్థ కిరియాకతో కిరియాసమ్పాదితో విసేసో అతిసయో కోచి నావగమ్యతే నప్పతీయతే దస్సనా వా పచ్చక్ఖప్పమాణేన అనుమానప్పమాణేన వా యథా నిబ్బత్తివికతీనమతిసయో పచ్చక్ఖానుమానా వగమనీయో, తత్ర హి నిబ్బత్తియం విసేససిద్ధిరతిపసిద్ధా… అత్థలాభాఖ్యస్స విసేసస్సావిజ్జమానస్స కిరియాకత్తా, వికారియే ( ) [(ఏవ) (పోత్థకే)] తు క్వచి పచ్చక్ఖవిసయో… కట్ఠం డహతీతి కణ్హత్తాదిభావస్స పచ్చక్ఖేనేవోపలబ్భనతో, క్వచిదనుమానగమ్మో… దేవదత్తం రోసేతి పసాదయతి వేతి విసిట్ఠముఖవణ్ణాదికారియానుమేయ్యత్తా రోసాదినో, ఏవం యత్థ న విసేససిద్ధి అపి తు పత్తిమత్తం, సా పత్తీతి పకిత్తితా కథితా, ఆదిచ్చమ్పస్సతి ధమ్మమజ్ఝేతీతి అయమేత్థ అత్థో, కథఞ్చరహి అసన్తస్స [సన్తస్స (పోత్థకే)] పత్తికమ్మస్స కిఞ్చి (అకరోన్త)స్స కారకత్తం, న హి కిఞ్చి అకరోన్తం కారకమ్భవితుమరహతీతి ఉచ్చతే-

దస్సనక్ఖమతాభాసో, పగమబ్యత్తిఆదయో;

విసేసా పత్తికమ్మస్స, క్రియాసిద్ధియమిచ్ఛితా.

అత్ర దట్ఠుం సక్కా ఇతి దస్సనే ఖమతా ఆభాసోపగమో విసయత్తోపగమో విసయత్తోపగమనం బ్యత్తి చేతి ఏవమాదయో విసేసా యథాయోగం పత్తికమ్మస్స కిరియానిప్ఫత్తియం ఇచ్ఛితా, తతో తస్స కారకత్తన్తి అత్థో, ఆదిచ్చం పస్సతీతి ఏత్థ హి ఆదిచ్చో దట్ఠుం సక్కా, తతోవ సో దిస్సతి అభిబ్యత్తిఞ్చోపయాతీతి దస్సనకిరియానిప్ఫాదకత్థేనాస్స కారకత్తముపపజ్జతే, తథా ఞ్ఞత్రాప్యాదిసద్దగహితవిసేసవసేన కిరియాసిద్ధితో కారకత్తం వేదితబ్బం, నను వికారియమ్పి నిబ్బత్తికమ్మమేవ… తేన రూపేనాసతోయేవ జననతో, పత్తికమ్మమ్పి కిరియాసమ్బన్ధరూపేనాసన్తమేవ పచ్ఛా తథా భవతీతి నిబ్బత్తియేవాతి సచ్చం-

అత్థేసా వత్థుట్ఠితి, సుఖుమబుద్ధిగోచరపతీత్యనురోధేన,

తత్ర యమ్పేతం ఘటతే, యథా పతీతి సద్దత్థావత్తానతో.

విసేసానుపాదానతోతి ‘‘కమ్మే దుతియా’’తి సామఞ్ఞేన వుత్తత్తా వుత్తం. కరీయతి కటో, కతో కటో చ్చేవమాదీసు త్యాదిప్పభుతీహి అతిహితకమ్మాదినిస్సయేసుపి ఏకత్తాదీసు దుతియాదయో పప్పోన్తి నియమాభావా, తథాహి పఞ్చకే నామత్థే కటాదివచనీయస్స సమ్బన్ధీ కమ్మాద్యత్థో, త్యాదిప్పభుతీతి అనభి హితస్స సఙ్ఖ్యాఖ్యస్సాపరస్స విభత్యత్థస్సాభిధానాయ అభిహితేసుపి కటాదీసు కమ్మాదీసు దుతియాదయో సియున్తి పాణినియా ‘‘కమ్మే దుతియా’’చ్చాదీసు (౨-౩-౨) ‘‘అనభిహితే’’తి (౨-౩-౧) వచనమధికరోన్తి, వేయ్యత్తియాయేవ దుతియాదీనప్పసఙ్గేపి తన్నిస్సయభూతే-కత్తాద్యత్థే జోతనాయాభిహితేసు దుతియాదయో సియుం, తికే పన సఙ్ఖ్యాకమ్మాదయో విభత్తి వచనీయా, తత్థ యజ్జపి కమ్మాదినో పచ్చయేనాభిధానం, తథాప్యేకత్తాదయో నాభిహితాతి తస్స సఙ్ఖ్యాఖ్యస్సాపరస్స విభత్యత్థస్సాతి ధానాయ అభిహితేసుపి కమ్మాదీసు దుతియాదయో సియున్తి పాణినియా ‘‘కమ్మే దుతియా’’తి ‘‘అనభిహితే’’తి వచనమధికరోన్తి, తముపదస్సేన్తో ఆహ-‘తత్రిదం సియా’తిఆది, తత్ర తస్మిం దుతియాది విభత్తివిధానే ఇదం చోద్యం సియా, కిన్తి ఆహ-‘పఞ్చకే’ఇచ్చాది, అనభిహితకమ్మాదినిస్సయేసుతి అనభిహితా కమ్మాదయో నిస్సయా యేసమేకత్తాదీనం, తేసూత్యత్థో, దుతియాదయో విభత్తియో యథా సియున్తి జోతనాయాభిధానాయ చాతి యుజ్జమానవసేన అత్థో వేదితబ్బో, అభిహితకమ్మాదినిస్సయేసుపీతి అపిసద్దేన అనభిహితకమ్మాదినిస్సయమేకత్తాదిం సముచ్చినోతి, ఆసఙ్కియాతి పుబ్బకిరియాయ వుత్తన్తి అపరకిరియా వేదితబ్బా, పఞ్చకే తికే చా భిహితకమ్మాదినిస్సయే సేకత్తాదీసు దుతియాదిప్పత్తిమాసఙ్కావసేన దస్సేత్వా చతుక్కవాదీనమ్పి పక్ఖముబ్భావియ పరిహరితుం ‘యదిచ్చా’దిమాహ, అయన్తేసమధిప్పాయో ‘‘యదేసా సఙ్ఖ్యా పాటిపదికత్థో తప్పటిపజ్జనే కమ్మాదయో విభత్తివచనీయా, తదా ‘అనభిహితే కమ్మే’తిఆదినా అనభిహితగ్గహణం కమ్మాదివిసేసానమనుభవన్తమనత్థకం… అభిహితే విభత్తివాచ్చాభావతో, యదా పనాయం పక్ఖో ‘సఙ్ఖ్యా విభత్తివచనీయా’తి తదా ‘‘కమ్మే దుతియా’’ త్యేవమాదయో నిద్దేసా విసయసన్దస్సనమత్తాయేవ వేదితబ్బా’’తి, సబ్బథాతి పఞ్చకతికవాదీనం చతుక్కవాదీనఞ్చ మతవసేన సబ్బప్పకారేన, సద్దత్థాబ్యతిరిత్తత్థమత్తోయేవాతి బ్యతిరేకో బ్యతిరిత్తం, నపుంసకే భావే క్తో, న విజ్జతే బ్యతిరిత్తం బ్యతిరేకో భేదో యస్స తం అబ్యతిరిత్తం, అబ్యతిభిన్నన్తి అత్థో, సద్దత్థతో సకత్థతో అబ్యతిరిత్తం అత్థమత్తం అత్థసామఞ్ఞం యస్స ఓదనాదిసద్దస్స సో తథా వుత్తో.

కిఞ్చాపి వుత్తియం తబ్బాదిణాదిసమాసేహి అభిహితమవుత్తం, తథాపి తేహి అభిహితేప్యేవమేవ దట్ఠబ్బన్తి నిదస్సేన్తో ఆహ-‘ఏవ’మిచ్చాది, కర-కరణే కరీయిత్థాతి కతో‘క్తో భావకమ్మేసు’తి (౫-౫౬) కమ్మే క్తో, సతికోతి ఏత్థ కీతోతి కమ్మత్థే ‘‘దిస్సన్తఞ్ఞేపి పచ్చయా’’తి (౪-౧౨౦) ఇకో, కమ్మతాగమ్యతే కితప్పచ్చయాదీనం కమ్మే విహితత్తా, ఏవఞ్చ ధుహి కిమేకముదాహరణం దత్తమాచరియేనే త్యతో ఆహ- ‘ఉదాహరణ’ఇచ్చాది, అనభిహితేతి వచనం వినాపీతి వచనం వినా ఏవాతి అవధారణే-అపిసద్దో, సమ్భావనేవా, యద్యభిహితేహి వచనం వినాపి దుతియాదీనమప్పవత్తి భవేయ్య, వచనసబ్భావే తు కథాయేవ నత్థీతి అత్థో, ఏవఞ్చ పనేత్థ దుతియాదీనమభిహితే పసఙ్గాభావో జానితబ్బో ‘‘పచ్చతే ఓదనో, కతో కటోచ్చాదోపి యది దుతియాదయో సియుం పఠమావిధానస్సావకాసో న భవేయ్య తతో సామత్థియానభిహితేయేవ కమ్మాదో దుతియాదయో సకిరియా (యం తద)భిబ్యత్తియా భవిస్సన్తి, పఠమేవత్వభిహితే’’తి, న నుచ పఠమాయాకారకమవకాసో రుక్ఖో పిలక్ఖోతి [రుక్ఖో పిలక్ఖోతి క్రియాపదం న సూయతేతి విభత్యన్తరస్సప్పత్తి మఞ్ఞతేభస్సాపదీప] కిమిదముచ్చతే అకారకన్తి యద్య కారకం నేదమ్పయోగమరహతి తతో యత్థ విసేసకిరియాన మస్సవనం తత్థ పదత్థసహచరితాయ సత్తాయ పతీతియా ‘రుక్ఖో అత్థి పిలక్ఖో అత్థీ’తి అపేక్ఖీయతీతి కారకత్తం రుక్ఖాదీన మత్థేవేతి [అత్థేవేతి ఞ్ఞతం వత్థుం పరం పతిపాదయితుం సద్దో పయుజ్జతే ఞ్ఞణఞ్చ సతోఇతి యత్ర క్రియాపదన్తరస్స అప్పయోగో తత్ర ఉస్సగ్గతో సత్తా పతీతితుత్థీతి క్రియాపదానుసఙ్గర కత్తరి తతియప్పసఙ్గరనవకాసా పఠమా త్యత్థో-భస్సపదీప], న చ ఉచ్చం నీచంత్యధికరణవాచిత్తే [వాచికా] నిపాతస్స అత్థీత్యనేన నత్థి సమ్బన్ధోతి ఉచ్చమత్థీత్యాధేయ్యస్సేవ కత్తుత్తం నాధారస్సాత్య కారకత్తమాధారస్సాత్యవకాసో-త్థి పఠమాయాతి ‘‘పఠమావిధా నస్సావకాసో న భవేయ్యా’’తి యథావుత్తో-యం హేతు అసిద్ధోతి చ సక్కా వత్తుం, అసఙ్ఖ్యతో పఠమాత్యవత్వా ‘‘పఠమాత్థ మత్తే’’తి (౨.౩౯) సామఞ్ఞవిధానతో సిద్ధోయేవ, యం హేతుత్తానభిహితవచనమనత్థకమిచ్చేవ ఠితం.

యఞ్చాతి చసద్దో వత్తబ్బన్తరసముచ్చయే అపరమ్పి కిఞ్చి వత్తబ్బమత్థీతి అత్థో, యఞ్చ ఫలం మఞ్ఞతేతి సమ్బన్ధో, యదేత్థాన భిహితాధికారో నత్థి తదా యథా ‘కతో కటో’చ్చత్రత్తేన కమ్మస్సాభిహితత్తా దుతియా న హోతి తథా ‘కటం కరోతి విపులం దస్సనీయ’న్తి కటసద్దతో ఉప్పన్నాయ దుతియాయ (విపులాదిగతస్స) కమ్మస్సా భిహితత్తా విపులాదీహి విసేసనేహి దుతియా న సియా, తతో త్యాది తబ్బాదిణాదిసమాసేహి కమ్మస్సాన భిహితత్తమత్తేవాతి విపులాదీహిపి దుతియావిధానసఙ్ఖాతం అనభిహితే’’తి (౨-౩-౧) అనభిహిత వచనస్స అధికారే యఞ్చ ఫలం చిన్తయతీతి అత్థో, యుత్తస్సాతిమస్స అత్థో సమ్బన్ధస్సాతి, పచ్చేకం కరోత్యభిసమ్బన్ధతాయాతి ‘కటం కరోతి విపులం కరోతి దస్సనీయం కరోతి’చ్చేవం పచ్చేకం పచ్చేకం కరోతిస్సాభిసమ్బన్ధతాయాతి అత్థో, కమ్మతా అత్థీతి సేసో, ఏవం మఞ్ఞతే-‘‘కటం కరోమీతి పవత్తో విపులం కరోమీ దస్సనియం కరోమీతి చ పవత్తోవాతి విపులాదీనమ్పి పచ్చేకం కమ్మతా అత్థేవ, తత్థేకస్సాభిధానే పరేకస్స సుఖమవలోకయన్తీతి తదభిధానాయపి దుతియా భవిస్సతీ’’తి, పకారన్తరావతారో నాచరియే నోపరోధితోతి తమ్పి పనేత్థ దస్సయిస్సామ-‘‘కటసద్దా ఉప్పజ్జమానా దుతియా కటజాతి కమ్మమభిహితవతీ, న విపులాదిగుణకమ్మం, తతో తదభిధానాయ చ దుతియాయేవ భవతి, అథవా కటోవ కమ్మం, తం సామానాధికరణ్యేన విపులాదీహిపి దుతియా భవిస్సతి, కటం కరోతి విపులో దస్సనీయోతి హి వుచ్చమానే విపులాదయో కత్తుసమానాధికరణతాయేవ పతీయేయ్యుం తస్మా కటసద్దసామానాధికరణ్యమ్పటిపాదయతా వస్సమేత్థ దుతియా కరణీయా’’తి. నన్వేమిచ్చాదిచోద్యం, ఏవన్తి ఏవం గుణయుత్తస్స కమ్మతాయ సతి, పప్పోతీతి కట కమ్మే-భిధానియే (కతో) తి క్తప్పచ్చయస్స కతత్తా ఉదారాదితో కరోత్యభిసమ్బన్ధా దుతియా పప్పోతీతి అత్థో, ఏవం మఞ్ఞతేచ్చాది పరిహారో, అవయవేన కమ్మం న వదతీతి సమ్బన్ధో, అవయవేనాతి విసుంవిసుం, కిఞ్చరహీతి ఆహ-‘సభావతో సబ్బం కమ్మం వదతీ’తి. హోతు కామం ఉదారాదితోపి వుత్తేన విధినా పఠమా, కతసద్దతో కా పవత్తతీతి ఆహ-‘కతసద్దతో పి’చ్చాది, అన్తోభూతో అన్తోగధో నామస్స సద్దస్స అత్థో యస్మిం కమ్మలక్ఖణత్థేసో అత్థో కమ్మలక్ఖణో అభిహితో కథితో సమ్పన్నో సమ్పజ్జతీతి అత్థో, నను ‘కతో కటో’చ్చాదో సభావతో సబ్బకమ్మవుత్తియా అన్తోభూతనామత్థవుత్తియా చాత్థమత్తే హోతి సబ్బత్థ పఠమాతి ‘కటం కరోతి ఉళారం సోభనం దస్సనీయ’న్తి కటాదితోపి ఉప్పన్నాయ దుతియాయ కమ్మస్సాభిహితత్తా ఉళారాదీహి పఠమాప్పసఙ్గో సియాతి అభిహితాభిధానప్పసఙ్గోపగతం చోదనం మనసి నిధాయాహ-‘కటాదిసద్దో త్వి’చ్చాది, సామఞ్ఞేనాతి విసుం విసుం కటాదిసామఞ్ఞేన.

‘‘కత్తురిచ్ఛితతమ’’న్త్యనేన (౧-౪-౪౯) కత్తునో కిరియాయ సమ్బన్ధి తుమిట్ఠతమం తస్మిం ఇచ్ఛితతమే కమ్మసఞ్ఞం విధాయ నిబ్బత్యాదికేసుతీసు కమ్మేసు దుతియా విధీయతే పాణినీయేహి, ఇచ్ఛితతమత్తఞ్చ తదత్థత్తా కిరియాయ, ఓదనం పచతి గావుమ్పయో దోహతిత్యాదో(హి) ఓదనాద్యత్థా పచనాదికిరియారబ్భతేతి ఓదనపయాదీనమిచ్ఛితతమత్తం, తదుపదస్సేన్తో ఆహ-‘యం కత్తు’చ్చాది, విభత్తిం విధాయ దుతియాభిమతాతి సమ్బన్ధో, పున పయాదినిప్ఫత్తినిమిత్తం యంకిఞ్చి దోహనాదికిరియా యుత్తం కరణాదిరూపేన అకథితం గవాదికమిచ్ఛితం కారకం, తత్థాపి ‘‘అకథితఞ్చా’’తి (౧-౪-౫౧) కమ్మసఞ్ఞం విధాయ తేనేవ దుతియా విధీయతే, తదుపదస్సేతుమాహ-‘ఉపయుజ్జమానే’చ్చాది, అత్ర చేవమకథితనియమో కతో వాత్తికకారేన-

పుచ్ఛిచిభిక్ఖీనం దుహి,యాచీనం నిమిత్తముపయోగే;

పుబ్బవిధిమ్హి-కథితం, బ్రూసాసీనఞ్చ గుణాసత్తన్తి.

ఉపయుజ్జతే ఇట్ఠత్థసిద్ధియం బ్యాపారీయతీత్యుపయోగో-పయోప్పభుతి, తస్మిం, నిమిత్తం గవాది, అపుబ్బవిధిమ్హి అపాదానాధికరణాది పుబ్బసఞ్ఞా విధానాభావే, విధానే హి మాణవకా మగ్గం పుచ్ఛతి, రుక్ఖా ఫలాన్యవచినాత్యాది యథారహం భవతి, గుణాసత్తన్తి గుణేన సత్తం సమ్బన్ధీ, గుణసద్దేనేత్థ పధానసాధనం ధమ్మాదికం వత్తుమిచ్ఛితం పధానసాధనఞ్హి కిరియాయోపకారకముపకారియం పధానభూతం కిరియమపేక్ఖియ గుణో భవతి, చో-నుత్తసముచ్చయే, పధానన్తు ధమ్మాదినో పవత్తియా తదత్థత్తా, ఉపయుజ్జమానఞ్చ తం పయోపభుతిచేతి విసేసనసమాసం కత్వా ఉపయుజ్జమానపయోప్పభుతినో నిమిత్తన్తి ఛట్ఠీసమాసో, పభుతి సద్దేన గవాదినో గహణం, ఆదిసద్దేన గోమన్తాదినో, దుతియేనాది సద్దేన అధికరణాదినో, చతుత్థేన వినయాదినో, విధానన్తి దుతియా విధానం, దుతియావిధానమభిమతన్తి యోజనీయం. పాణినియేహి ‘‘తథా యుత్తఞ్చానిచ్ఛితం’’ (౧-౪-౫౦) ఇచ్చనేన కమ్మసఞ్ఞం విధాయ ‘‘కమ్మే దుతియా’’ (౨-౩-౨) త్యనేనేవ దుతియా విధీయతే, తన్దస్సేతుమాహ-‘యేనే’చ్చాది, ‘‘తథా యుత్తఞ్చానిచ్ఛిత’’న్తీమస్స అత్థో యేనేవేచ్చాదిపఞ్చికాపాఠానుసారేన వేదితబ్బో, యుజ్జతేతి కిరియాభిసమ్బజ్ఝతే, యుత్తన్తి కిరియాభిసమ్బన్ధం, అత్ర తు–

యద్యబుద్ధ్యాహిలఙ్ఘాది, తదాహ్యాదిమనిచ్ఛితం;

యదా లజ్జాభయాదీహి, తదేచ్ఛి తతమం మతం.

‘‘తథా యుత్తఞ్చానిచ్ఛిత’’న్తి సుత్తేనస్స పరియుదాసవుత్తితో ఇచ్ఛితా అఞ్ఞమనిచ్ఛితమనభిమతమితరఞ్చ, తతోయేవ‘గామం గచ్ఛన్తో రుక్ఖమూలముపసప్పతీ’త్యత్ర నేవిచ్ఛితనానిచ్ఛితస్సపి రుక్ఖమూలస్స కమ్మ సఞ్ఞా సిద్ధాతి తత్థ ‘‘కమ్మే దుతియా’’తి దుతియా విధీయతే, తన్దస్సేతి’నేవిచ్ఛితనానిచ్ఛితస్మా’ఇచ్చాది, రుక్ఖమూలం నేవిచ్ఛితం పుబ్బమనభిమతత్తా, నాప్యనిచ్ఛితం అప్పటికూలత్తా, గామగమేన హ్యస్స తప్పరతా, రుక్ఖమూలోపసప్పనన్తు పసఙ్గాగతన్తి రుక్ఖమూలానమ్పి కిరియాభిసమ్బన్ధో అత్థేవ, అత్రాపి-

నేవిచ్ఛితానిచ్ఛితన్తు, మబుద్ధియుపసప్పనే;

మూలం విస్సమనత్థన్తు, తమిచ్ఛితతమం సియా.

బ్రూసాసినఞ్చాతి చసద్దోపసఙ్గహితే దస్సేతుమాహ-‘ఏవ’మిచ్చాది, ఏత్థ గామదేవదత్తగగ్గానమకథితసఞ్ఞా, అజాదయో త్విచ్ఛితతమా, ఆదిసద్దేన ‘పత్థేతి గావుం పురిసం ద్విజో’త్యాదయో సఙ్గహితా, నయతినీ=పాపుణనే, వహతి వహ=పాపుణనే, హరతి హర=హరణే, జయతిజి=జయే, సబ్బత్థలేచ ఏత్తే అయాదేసే చ రూపం, దణ్డ=దణ్డనే చురాదిత్తా ణిమ్హి రూపం, అథ ‘‘అధిసీట్ఠాసానం కమ్మం’’త్యాదినా (౧-౪-౪౬) తేన తేన కమ్మసఞ్ఞం విధాయ ‘పఠవిం అధిసేస్సతీ’తి ఆదో (తత్థ) తత్థ ‘‘కమ్మే దుతియా’’తి (౨-౩-౨) దుతియా విధీయతే తేహి తేహి సత్థ కారేహి, సబ్బత్థేవేత్థ లోకస్స కమ్మవచనిచ్ఛాతి కమేనేతంఞ్ఞసఞ్ఞాపుబ్బకం కమ్మముపదస్సేన్తో ఆహ-‘అధిపుబ్బ’ఇచ్చాది, యాయ వత్తిచ్ఛాయ దుతియా సియా తాయ వత్తిచ్ఛాయ కమ్మతా కథంహినామాతి సమ్బన్ధో, నేవ ఉపలబ్భన్తీతి కదాచికస్సచి సియాతి సమ్బన్ధో, పయతితబ్బన్తి సుత్తన్తరమారబ్భనీయం, తత్థేవం కిం భవతో మనసి దోసధిజమ్భనేనాతి అత్థో, ధమ్మేతి ఏత్థాపి ఏవం సద్దం యోజేత్వా అత్థో వేదితబ్బో, యథా ఆధారే కమ్మవచనిచ్ఛా, తథేహాపి ఆధారవచనిచ్ఛాతి అత్థో, తేనేవాహ-‘ధమ్మేతి ఆధారవచనిచ్ఛా’తి, ధమ్మే అభినివిసతేతి సమ్బన్ధో, ఏవంసద్దసమానత్థత్తా తథా సద్దస్స తదత్థానుసారేనేవ విఞ్ఞాయతీతి తథాసద్దస్స అత్థో విసుం న వుత్తో, పానఞ్చ ఆచారోచ పానాచారం, తంపానాచారమస్స ఆధారస్స తస్మిం తప్పానాచారే, పానత్థాచారత్థధాతుసమ్బన్ధీ యో నద్యాది కో ఆధారో సో పానాచారవాయేవాతి ఆహ- ‘పానత్థాచారత్థానం ధాతూనమాధారే’తి, కేసఞ్చీతి అనియమేన కేసఞ్చి సద్దసత్థకారానం, ఏత్థాతి ఏతస్మిం ఆధారవచనిచ్ఛాపక్ఖే, పతిపరీహి భాగేచేత్యవసిద్ధాతి ఇమినా పతిసద్దస్స ధాతునా అయుత్తతం దస్సేతి… యది యుజ్జేయ్య ఛట్ఠియాభావా, తేనాహ-‘యదాత్వి’చ్చాది, వుత్తియం తేనాతి తసద్దేన, అపిసద్దోపసఙ్గహితం తతియమ్పి గహేత్వా వాచాతి బహువచననిద్దేసో.