౧౬. కత్తు

కిం లక్ఖణో-యం కత్తాఇచ్చాహ-‘కత్తరి’చ్చాది, గచ్ఛతి దేవదత్తోచ్చాదో కత్తరి పతిట్ఠితం, పచత్యోదనం దేవదత్తోచ్చాదో కమ్మే పతిట్ఠితం కిరియం కరోతీతి సమ్బన్ధో, కరోతీతి చ ఇమినా అన్వత్థ బ్యపదేసోవ సిద్ధో-యం కత్తు వోహారోతి ఞాపేతి, కేనచి పయుజ్జమానోపి సకే కమ్మే సయమేవ పధానత్తమనుభవతీతి‘పయుత్తో వా పధానభావేనా’తి వుత్తం హోతి చేత్థ-

పధానతాయ యో కత్తు, కమ్మట్ఠం కురుతే క్రియం;

సా కత్తా నామప్పయుత్తో, పయుత్తో వాత్యయం ద్విధాతి.

తత్థ పురిసేన కతన్తి అప్పయుత్తో, పురిసేన కరోతి దేవదత్తోతి పయుత్తో, నను కిరియా-యమబ్యవధానేన కరణాధికరణే హేవ సాధ్యతే కత్తారా తు దూరట్ఠేన, తథాసతి కథమనేకసాధనసాధనీయం కిరియం కత్తావ కరోతి ముఖ్యభావేనాపరేత్వముఖ్యభావేనాతి వుచ్చతే-

కత్తుతోఞ్ఞేసముబ్భూత్యా, వివిత్తాలోచనాదినా [వవివేకేచ దస్సనాతి వాక్యపదీయే, పవివేకేచ కారకన్థరామభావేదిస్సభే కత్తరిక్రియా అత్థి భవతి విజ్జతిచ్చాదో తితటీకా, తతియపాథానంపాత ౧౦౦, నంపాత ౨౪౩];

దూరాదప్యుపకారిత్తే, కత్తు వాత్తప్పధానతా.

అయమేత్థ అత్థో ‘‘కత్తునో సకాసా అఞ్ఞేసం కరణాదీనం ఉబ్భూత్యా సమ్భవేనచ, తథాహి పసిద్ధకరణసభావోపి ఫరసు కత్తాయత్తవుత్తితాయాధికరణమ్భ వతి‘ఫరసుమ్హి ఠపేత్వా ఛిన్దతీ’తి, వివిత్తస్స కరణాదీహి పుథబ్భూతస్స, కత్తునో కిరియాయ ఆలోచనేన దస్సనేన చ ‘దేవదత్తో అత్థి భవతి విజ్జతీ’తి [వుథబ్భూతస్సానేన ఆలోచనేన దస్సనేనచ కత్తునోదేవదత్తేనదేవదత్తం భవతి విజ్జతీతి (పోత్థకే)], ఆదిసద్దేన కరణాదినో (తదధీన) పవత్తిఆదీనం గహణం, ఇమినా కారణేన దూరతో ఉపకారిత్తేపి కత్తుయేవ సప్పధానతా సియా’’తి, పునపి-

థాల్యాదీనన్తు కత్తుత్తం, హోతేవాచేతనానపి;

యతో సద్దస్స వుత్యత్థే, మిచ్ఛాత్యాసేన-నాదినా.

అయమేత్థ అత్థో ‘‘అచేతనానమ్పి థాలీఅసిఆదీనం కత్తుత్తమ్భవతి యథావణ్ణితసప్పధానత్తనిమిత్తాభావేపి, కస్మాతి చే యతో కారణా అత్థే అత్తనో అభిధేయ్యేసద్దస్స వుత్తి పటిపత్తి అనాదినా మిచ్ఛాభ్యాసేనభవతి తస్మా థాల్యాదీనన్తిఆది పకతం, కిం వుత్తం హోతి ‘‘అఞ్ఞథా సద్దత్థో, అఞ్ఞథా సభావత్థో, న హి సద్దో బాహ్యే వత్థుమ్హి బ్యాపారమాపజ్జతి, తథాహి–

అఞ్ఞథే వాగ్గి సంసగ్గా, దాహం దడ్ఢోతి మఞ్ఞతి;

అఞ్ఞథా దాహసద్దేన, దాహత్థో సమ్పతీయతే.

బాహ్యపదత్థస్స సభావో వియ హుత్వా మిచ్ఛాభ్యాసేన అనాదినా పన పవత్తేన బాహ్యే వత్థూని అవిజ్జమానేన కరణభూతేన థాల్యాదీనం కత్తుత్తం హోతీ’’తి. అథ చ పన–

వత్తిచ్ఛాదో పవత్తేహి, సప్పధానత్త హేతుహి;

కత్తుధమ్మేహి వుత్తేహి, కత్తా సద్దావ ఞాయతే.

ఏకస్సాముఖ్యవత్థాహి, భేదేన పరికప్పనే;

కమ్మత్తం కరణత్తఞ్చ, కత్తుత్తం చోపజాయతే.

వుత్తేహీతి ‘కత్తుతోఞ్ఞేసముబ్భూత్యా’చ్చాదినా, సద్దావాతి సద్దే తేధమ్మా హోన్తు వా మా వా కత్తుసమ్బన్ధియథావుత్తధమ్మవచనిచ్ఛాయ సద్దతోవ కత్తా పతీయతే, నియమేన న వత్థుతోతి అత్థో, అముఖ్యా వత్థాహీతి బుద్ధియా తదాకారతాయ పరిణామావత్థాహి, హన్త్యత్త నావత్తానన్తి ఏకస్సేవాత్తనో కమ్మత్తాది జాయతే, అతోయేవాచ్చన్తమసన్తోపి అఙ్కురో జననకిరియాయ కత్తా భవతి ‘అఙ్కురో జాయతే’తి, వుత్తం హి–

పురాసఞ్జనితో [పురాసఞ్జాతితో] భావా, బుద్ధయవత్థాని బన్ధనో;

అవసిట్ఠో సతాఞ్ఞేన, కత్తా భవతి జాతియాఇతి.

సతా అఞ్ఞేన దేవదత్తాదినా.

కిన్తం కరణం నామాతి ఆహ-‘యో పనా’తిఆది, యోతి యో పదత్థో, ఇమినా ఇదం దీపేతి ‘‘కరణబ్యపదేసాయ సుత్తన్తరాభావేపి కరోత్యనేనేతి కరణన్త్యన్వత్థతో పసిద్ధో-యం కరణవోహారో’’తి, అత్రేదం పటిభానం–

యం వత్తుమిచ్ఛితం కత్తు, క్రియాయచ్చన్తసాధనం;

కరణన్తం ద్విధా హోతి, బాహ్యబ్భన్తరభేదతోతి.

తత్థ యంవత్తుమిచ్ఛితంత్యాదినా ఇదం దస్సేతి-‘‘న వత్థుతో కిఞ్చి కరణం నామ అత్థి, వచనిచ్ఛావసేన పన పసిద్ధకరణానమ్పి ఫరసుఆదీనం ‘ఫరసు ఛిన్దతి, ఫరసుమ్హి ఛిన్దతీ’తి కత్తుఅధికరణత్తస్సపి, పసిద్ధాధికరణానమ్పి తదనుత్తాదివిసేససమ్భవే థాల్యా పచతీ’తి కరణత్తస్సపి దస్సనతో వచనిచ్ఛాతోయేవ కరణం కారకం విఞ్ఞేయ్య’’న్తి, తఞ్చ దువిధన్తి ఆహ-‘ద్విధా హోతీ’తిఆది, తత్థ అసినా ఛిన్దతీతి బాహ్యం, చక్ఖునా పస్సతీత్యబ్భన్తరం. కిరియానిమిత్తత్తా కారకన్తి ఇమినా కారకసద్దస్స నిమిత్తపరియాయత్తమాహ. పకతి యాభిరూపోచ్చాదో కిరియాయావిజ్జమానత్తా సమ్బన్ధమత్తం విఞ్ఞాయతీతి సమ్బన్ధలక్ఖణా ఛట్ఠీ సియా, సమేన ధావతీత్యాదో తు కిరియాయ విజ్జమానత్తేపి కమ్మత్తం వత్తుమిచ్ఛితన్తి దుతియా సియా, సమం ధావతి విసమం ధావతీత్యత్థో, తథా ద్విదోణేనాతి ద్వేదోణే కిణాతీత్యత్థో, పఞ్చకేనాతి పఞ్చ పరిమాణస్స పఞ్చకో పఞ్చకం వగ్గం కత్వా పసవో కిణాతి పఞ్చపఞ్చ కత్వా కిణాతీత్యత్థోతి వాత్తికకారేన ‘తతియా విధానాయోపసఙ్ఖ్యానం’కతం, తం దస్సేతుమాహ- ‘పకతిఆదీహీ’తిఆది, యత్థేసంకరణభావోతి యస్సం కిరియాయమే సమ్పకత్యాదీనం కరణత్తం, తం కిరియం కథయతీతి సమ్బన్ధో, సబ్బస్సేవ పదత్థస్స సత్తాబ్యభిచారతో ఆహ-‘భూ’ఇచ్చాది, పకతియాభిరూపోతి సభావేనాయమభిరూపో భవతి, న తు వత్థాలఙ్కారాదినేత్యత్థో, కరోతిస్స గమ్మమానత్తే పన పకతియాభిరూపో కతోతిఆది, తదా కత్తరియేవ తతియా, యం యస్మా అఞ్ఞగోత్తో గోతమో న హోతి అతోచ గోతమో భవతీతి సమ్బన్ధో, ననుచ ద్విదోణ పఞ్చకా కయమ్పటిచ్చ కమ్మభూతా హోన్తి ద్విదోణాదినా కేయత్తా తతో కిముచ్చతే‘కయమ్పటిచ్చ ద్విదోణపఞ్చకా కరణాని భవన్తీ’త్యా సఙ్కీయాహ-‘తథాహి’చ్చాది, ఇదం వుత్తం హోతి-‘‘ద్విదోణాదిసద్దేన హి న గయ్హుపగం వత్థుముచ్చతి, తేహి పన ద్విదోణాద్యత్థం మూలం తాదత్థియా భిహితన్తి న వుత్తదోసావసరో’’తి.