౧. ద్వేద్వే

అవయవసమ్బన్ధేతి స్యాద్యవయవీసముదాయేన ద్వేద్వేతి వుత్తానమవయవానం సమ్బన్ధే, అతేత్థ వుత్యనుకూలాయ పఞ్చికాయ వా భవితబ్బం, పఞ్చికాను కూలాయ వుత్తియా వా, న చేత్థ ద్విన్నమఞ్ఞోఞ్ఞానుకూలతా దిస్సతి, తథాహి వుత్తియం-‘ఏకానేకత్థేసు వత్తమానతో నామస్మా’తి ఏత్తకమేవ పకతివిసేసనవసేన వుత్తం, పఞ్చికాయన్తు తబ్బిసేసన వసేన చ పచ్చయత్థవిసేసనవసేన చ అత్థో దస్సితో, తదేవ ముభిన్నన్నాఞ్ఞమఞ్ఞానుకూలతా దిస్సతి, తతో ఏత్థ యథా ద్విన్నమఞ్ఞోఞ్ఞానుకూలతా సమ్పజ్జతి, తథా బ్యాచిక్ఖిస్సామ ‘‘యది పనేత్థ వుత్యానుకూలా పఞ్చికా భవేయ్య పచ్చయత్థపక్ఖో జహితబ్బో సియాతి ‘తే…పే… ఏకానేకత్థేసు’తి చ, తేన…పే… యోజనియ’న్తి చ ఏతేసం జహితబ్బతాయ బహుపాఠవిలోపో ఆపజ్జతి, యది పన పఞ్చికానుకూలా వుత్తి భవేయ్య వుత్తియం కిఞ్చిమత్తం పక్ఖిపితబ్బ మత్తమేవ సియాతి బహువిలోపాపత్తి (న) హోతీతి ఏతేసం ద్వేద్వే హోన్తి ఏకానే కత్థేసు వత్తమానతో నామస్మా’తి వుత్తియా భవితబ్బ’’న్తి, ఏవఞ్హి సతి సత్థన్తరేనాపి సహ ఘటతే, సుత్తే ‘ద్వేద్వేకానేకేసు నామస్మా’తి వుత్తత్తా ‘ఏకానేకేసూ’తి ఇదం పచ్చయవిసేసనం వా యుజ్జతి

పకతివిసేసనవసేన వా యదేతం పచ్చయవిసేసనం, తదా సామత్థియా ఏకానేకేసూతి పకతివిసేసనమ్పి లబ్భతి, తత్థ సామత్థియమత్థ బలం, తథాహ్యేకాదీసు భవన్తా పకతివాచ్చానమేవేకత్తాదిఅబ్యతి రిత్తఅత్థమత్తాదీరూపానం జోతకా స్యాదయో కథమేకత్తాదీసు వత్తమానతో నామస్మా అఞ్ఞతో సియున్తి యథావుత్తనామవిసేసాక్ఖేపో, తథా ఇత్థిణాదిప్పచ్చయాదీనమ్పి పన పకతివిసేసానుపాదానేపి యతో ధాత్వాది వాచ్చోత్థో నత్థి, సామత్థియా తతో, ధాతుత్యాద్యన్తేహి [త్యాద్యన్త వాచ్చేహి (పోత్థకే)] న హోన్తే విత్తిపచ్చయా, తథా ణాదిపచ్చయాపి… విభత్యన్తా విధానతో, యదేతమ్పకతివిసేసనం తదాపి సామత్థియేనేవ ఏకత్తాదీసు వత్తమానతో నామస్మా తజ్జోతనాయ భవన్తా స్యాదయో కథమఞ్ఞత్థ హోన్తి అసమ్భవాతి ఏకానేకేసు ద్వేద్వేతి లబ్భతి, అథవా సరూపేన అవుత్తమ్పి సామత్థియేనేకానేకత్థేసూతి గమ్మమానం వుత్తమేవ హోతీతి కత్వా‘తేచా’తిఆదికం వుత్తన్తి గహేతబ్బం, ఏకానేకేసు వత్తమానతో నామస్మాతి కిమత్థం అసత్వభూతాయ కిరియాయేకత్తాదిసమ్బన్ధాభావా క్రియత్థాచ త్యాదీహి యేవేకత్తాదీనం వుత్తత్తా త్యాద్యన్తేహి చ న భవేయ్యున్తి పయోజనన్తరమాహ-‘యమ్పనా’తిఆది, పఞ్చకనామత్థస్సాధిప్పేతభావో చేత్థ పక్ఖస్సేతస్సేవ యుత్తత్తా. తథాహి సఙ్ఖ్యాకమ్మాదయో నామ వాచ్చస్స దబ్బస్స ధమ్మో సకత్థో-పసజ్జనో చ సద్దో దబ్బేయేవ వత్తతే… దబ్బేయేవాన్యనయాదివోహారా, తత్థ దబ్బవాచినా సద్దేన దబ్బధమ్మానమబ్భన్తరీకరణన్తి నాయుత్తమేతం నామేన పఞ్చన్నమభిధానం, విభత్తియో పన జోతికా, ఇత్థిపచ్చయా చ ఇత్థిలిఙ్గస్స, తథా చామ్హేహి వుత్తం సమ్బన్ధచిన్తాయం–

సద్దో సకత్థం వత్వాన, పదత్థం దబ్బసఞ్ఞితం;

సమవేతం వదే లిఙ్గం, సఙ్ఖ్యం కమ్మాదికమ్మి చేతి.

ఏకానేకేసు స్యాదీనం యథాక్కమం దస్సేతుం ‘తేనా’తిఆది వుత్తం, తేనాతి యేన పఞ్చకో నామత్థో అధిప్పేతో ఏకాదీసు చ అత్థేసు జో-తనీయేసు స్యాదయో విధియిస్సన్తి తేన, సబ్బత్థాతి ‘అంయో’ఆదీసు సబ్బత్థ, సభావతోత్యాదికస్సాయమధిప్పాయో ‘‘యద్యపి స్యాదయో ఏకానేకేసు హోన్తి తథాపి ఏకాదయో సఙ్ఖ్యాయ పరిచ్ఛిన్నే అత్థే వత్తన్తి న సఙ్ఖ్యామత్తే, సఙ్ఖ్యాయ సమ్భవాభావా సఙ్ఖ్యేయే భవతీతి న సఙ్ఖ్యాపి స్యాదీనమత్థో’’తి (న) కేవలం సకత్థ దబ్బాదియేవ స్యాదీనమత్థో న భవతి, అపి తు సఙ్ఖ్యాపీత్యపిసద్దత్థో, అనేన సఙ్ఖ్యా విభత్యత్థో చతుక్కో నామత్థోత్యయమ్పక్ఖో నిరాకతో పఞ్చకో నామత్థోతి దస్సనే సఙ్ఖ్యాకమ్మాదీనం విభత్తియో జోతికా హోన్తి, తికో నామత్థోతి దస్సనే తు సఙ్ఖ్యాకమ్మాదయో విభత్తివాచ్చా హోన్తి, ఇదాని అధిప్పేతపఞ్చకనామత్థే సకత్థాదికం సరూపతో దస్సేతుం ‘తత్థా’తిఆదిమాహ, తత్థ సకత్థో విసేసనన్తి సరూపాది యం కిఞ్చి విసేసనత్తేన వత్తుమిచ్ఛితం తం సకత్థో నామతి అత్థో, తం దస్సేతి ‘సరూపజాతిగుణదబ్బాని’తి.

బలేన యస్సా భిన్నేసు, పవత్తన్తే గగాదీసు;

సా జాత్యభిన్నధీసద్దా, సుత్తం పుప్ఫేస్వివాన్వీతం.

దబ్బాధారో తతో భిన్నో, నిమిత్తం తప్పతీతియా;

భావాభావసభావో యో, సో గుణో నిగ్గుణో మతో.

సరూపం సద్దరూపంవ, జాతియా యం విసేసనం;

విసేసీయతి యంకిఞ్చి, దబ్బం తం సముదీరితం.

ఇదాని సరూపాదినో విసేసనస్స సకత్థభావం జాత్యాదివిసేసస్స దబ్బభావఞ్చ దస్సేతుం ‘తత్థా’తిఆదిమాహ, సరూపే వత్తతే సద్దోతి వియభేదోపచారేనాహ-‘సద్దస్స సరూపేనా’తి, ఏత్థ పన గోతి జాతిమత్తవాచిని గోసద్దే పయుత్తే గోసద్దో జాతిమత్తమాహేతి సో జాతిం విసేసేతి నామ. యట్ఠిఆదిసద్దేహి యట్ఠిఆదిసహచరితా ఉపచారతో గహితాతి యట్ఠిఆదిదబ్బేహి యట్ఠిఆదిసహచరితా పురిసా విసేసీయన్తీతి ఆహ-‘దబ్బమ్పి దబ్బన్తరస్స విసేసనభూతమ్భవతీ’తి, యట్ఠియోపవేసయాతి యట్ఠిసద్దవచనీయ యట్ఠిదబ్బవిసిట్ఠే పురిసే పవేసయాతి అత్థో, కున్తేపవేసయాతి ఏత్థాపి ఏసేవనయో, యథావుత్తచతుబ్బిధసకత్థతో పరోపి అత్థి సకత్థోతి ఆహ-‘కత్థచీ’తిఆది, సమ్బన్ధనిమిత్తోతి సమ్బన్ధో నిమిత్తం కారణం పచ్చయప్పవత్తియా అస్స పచ్చయస్స సోతి సమాసో, ఏత్థ హి దణ్డో అస్స అత్థీతి అస్సాతి సామినో పురిసస్స సంసఙ్ఖాతదణ్డాదిదబ్బేన సహయో సస్సామిసమ్బన్ధో, సోపి పచ్చయస్స నిమిత్తం, తథా చ వక్ఖతి-‘దణ్డపురిససమ్బన్ధా దణ్డీతి పచ్చయో’తి, (కిరి)యా పదత్థస్సాపి విసేసనత్తేన సకత్థభావో జాతిపదత్థాదీనం వుత్త ఠానేయేవ వత్తబ్బోతి పాచకోతి ఏత్థ కిరియాకారకసమ్బన్ధసఙ్ఖాతం పరాభిమతం సకత్థమ్పి పరోపదేసేనోపదిసితుకామో ఇధ సమ్బన్ధసకత్థస్స వుత్తట్ఠానేయేవ కిరియాసకత్థం దస్సేతుం ‘కత్థచి కిరియాపీ’తిఆదిమాహ. నామసభావేన విఞ్ఞాయమానం పఞ్చమం నామసఙ్ఖాతమత్థం దబ్బపదత్థేన సఙ్గహేత్వా జాతిగుణకిరియాదబ్బానీతి హి చతుబ్బిధో నామత్థో, నామమ్పి అన్వత్థరుళ్హివసేన దువిధం పుమిత్థినపుంసక లిఙ్గవసేన తివిధమ్పి చతుబ్బిధం హోతి… యథావుత్తే చతుబ్బిధే అత్థే నమతి, తే వా అత్తని నామేతీతి ఇమినా కారణేన. సామఞ్ఞగుణ కిరియాయదిచ్ఛావసేనాఞ్ఞథాపి చతుబ్బిధత్తం నామస్స వదన్తి, తత్థాపి యదిచ్ఛానామస్స దబ్బనామేనేవ సఙ్గహో వేదితబ్బో, ఇత్థత్తం ఏసాతి పసిద్ధిమా అత్థో, యమ్పనాతిఆదినా వుత్తమేవత్థం సాధేతి ‘తత్థే’చ్చాదినా, అభిధాయకత్తేన జోతకత్తేన, ఇకారన్తతోతి మునిసద్దతో, అఞ్ఞథాతి ఇకారన్తతో న భవతి చే, అతోతి ఆదేస భవనతో ఫలం దస్సితం న సియాతి సమ్బన్ధో, వుత్తియం ‘ఏవం కుమారీ కుమారియో’తిఆదీసు ఏవన్తి యథా పుల్లిఙ్గే ఇకారన్తతో స్యాదీనముదాహరణమనాదేసత్థం వుత్తం ఏవమిత్థియమ్పి అనాకారన్తతోతి దస్సేతి, ఉపలక్ఖణం చేతమినీ-నీ-ఊ-తి-పచ్చయన్తాదీనం, అసతి…పే… వచనేతి ఇమినా పాణినియానం విభత్తిసఞ్ఞావిధాయకస్స సుత్తన్తరస్స అత్థిభావం దస్సేతి, ‘‘విభత్తిచ’’ (౧-౪-౧౦౪) ఇతి హి తేసం సుత్తం, తస్సత్థో ‘స్యాదీనం త్యాదీనఞ్చ విభత్తిసఞ్ఞా హోతీ’తి, భవన్తీతి అన్వత్థవసేన విభత్తిసద్దవచనీయాని భవన్తి, సో (యేవత్థో) విభత్తిచ్చనేన విభజీయతీతి విభత్తి, కమ్మే క్తిప్పచ్చయన్తోయం విభత్తి సద్దోతి దస్సేతి, కథమ్పనేతేసు స్యాదీసు విభజీయతిచ్చస్స వాక్యత్థాస్సానుగమో యేనేవం వుచ్చతిచ్చాసఙ్కియ యేన యథా చ విభజీయతి తముపదస్సేన్తో ఆహ-‘తథా హి’చ్చాది.