౫౪. విచ్ఛా

యంవత్తతేతి వుత్తివచనం నిక్ఖిపిత్వా తస్స అత్థం వత్తుమారభతే ‘సమ్భవాపేక్ఖాయే’చ్చాది, యంవత్తతేతి చ సుత్తే అవిజ్జమానేపి గమ్మమానత్థస్స సద్దస్స పయోగమ్పతి కామచారోతి వుత్తియం వుత్తం, యసద్దస్సానియమత్థవుత్తిత్తేపి పదవాక్యతో నాఞ్ఞం సమ్భవతి విచ్ఛాయమాభిక్ఖఞ్ఞే చ వత్తమానన్తి ఆహ ‘సమ్భవాపేక్ఖాయపదం వాక్యంవా’తి, సమ్భవతీతి సమ్భవో-పదం వాక్యం వా, తస్మిం అపేక్ఖాయ పదం వాక్యం వా వత్తతేతి సమ్బన్ధో, వత్తతేతి విచ్ఛాయమాభిఞ్ఞే చాత్థే వత్తతే, నను పదస్స వాక్యస్స వా విసుంయేవ దబ్బాదయో అత్థా, తం కథమిద మేతస్మిం వత్తుధమ్మే కిరియాధమ్మే చ విచ్ఛాభిక్ఖఞ్ఞత్థే వత్తతేతి అనుయోగం సన్ధాయాహ-‘విసయభావేనా’తిఆది, విచ్ఛాయ వత్తుధమ్మస్స కిరియాధమ్మస్స చాభిక్ఖఞ్ఞస్స విసయో పదం వాక్యం వా… అనఞ్ఞత్థవుత్తివసేన తత్థప్పవత్తియా, తం వసేనచ, అభిధాయకత్తేన చేతి గోచరత్తేన పకాసకత్తేన చాతి అత్థో, యంవత్తతేతి అజ్ఝాహటస్స యన్తి పఠమన్తస్స విభత్తివిపరిణామం దస్సేతి (తస్సాతి) ఆదినా, ఇమినా ఇదం దీపేతి ‘‘యజ్జపి ‘విచ్ఛాభిక్ఖఞ్ఞేస్వి’ త్యత్ర ఛట్ఠీనోచ్చారీయతే, తథాపి ఛట్ఠీపసిద్ధి హోతేవ, కథం ద్వే ఇచ్చాదేసనిద్దేసా ఆదేసో చ సమ్బన్ధీనమపేక్ఖతే, ‘విచ్ఛాభిక్ఖఞ్ఞేసూ’తి చాత్థనిద్దేసో, న చాత్థస్సాదేసేన సమ్బన్ధో ఉపపజ్జతే, తస్మా విచ్ఛాభిక్ఖఞ్ఞేసు యం పదం వాక్యం వా వత్తతే తస్స ద్వే భవన్తిచ్చేవం ఛట్ఠీయత్థో సక్కా వత్తు’’న్తి, ద్వే రూపాని హోన్తీతి దస్సితం హోతీతి సమ్బన్ధో, సద్దరూపే సఙ్ఖ్యయ్యేతి దుతియా బహువచనన్తం పటిపాదయమానోతి ఏత్థ పటిపాదనకిరియాయ సమ్బన్ధేనోపదిట్ఠం, ‘‘వాక్యన్తరట్ఠోపి సద్దో తదఞ్ఞస్మిమ్పి సమ్బన్ధముపయాతీ’’తి ద్విసద్దోతి ఇదం ఉపరి వాక్యద్వయేప్యుపయుజ్జతి ‘ద్విసద్దో వుత్తో, ద్విసద్దో న సరూపప్పధానో’తి, అథ సరూపప్పధానో కస్మా న వుత్తోతి ఆహ-‘బహువచనేన నిద్దేసా’తి, అథ ద్వేతి సామఞ్ఞేన వుత్తత్తా పదవాక్యానం ఠానే ద్విబ్బచనం వా సియా, తానేవా వత్తన్తీతి ద్విప్పయోగో వా, తథా సతి ‘యంవత్తతే తస్సా’తి కస్మా పఠమమేవ నిస్సాయ వుత్తియం వివరణం కతన్తి ఆహ-‘ఏవఞ్చా’తిఆది, ఇదాని ద్విప్పయోగపక్ఖస్స సదోసత్తా అగహితభావం దస్సేతుమాహ-‘యదాత్వి’ త్యాది, తుసద్దో పుబ్బస్మా పక్ఖా విసేసస్స పదస్సకో [విసేసనత్థో (పోత్థకే)], తత్థ హి ద్వే [ద్వేరూప (పోత్థకే)] సద్దరూపాన్యాదిసీయన్తే, ఇహ తు సోవ సద్దో ద్విరావత్తతే, ఆవుత్తీ సఙ్ఖ్యేయ్యాతి ఏవం మఞ్ఞతే ‘‘ద్విసద్దో-యం ‘‘ఆదసహి సఙ్ఖ్యా సఙ్ఖ్యేయ్యే వత్తన్తే’’తి వచనతో సఙ్ఖ్యేయ్యవచనో, తస్మేహ సఙ్ఖ్యేయ్యం సద్దరూపం వా సియా ఆవుత్తి వా, ఇచ్చపి నిద్దేసో తదుభయమపేక్ఖియ నపుంసకలిఙ్గేన వా సియా ఇత్థిలిఙ్గేన వా, తత్థ యదా నపుంసకలిఙ్గేన నిద్దేసో, తదా సద్దరూపాని సఙ్ఖ్యేయ్యాని భవన్తి, యదా తు ఇత్థిలిఙ్గేన, తదా సద్దస్సావుత్తీ ఉచ్చారణలక్ఖణా కిరియా సఙ్ఖ్యేయా భవన్తి, తతో చేత్థ ఆవుత్తీఅపి సఙ్ఖ్యేయా హోన్తీ’’తి, తదా ద్విప్పయోగో ద్విబ్బవచనన్తి ఏస పక్ఖోతి అయమేత్థ భావో’’ యదా ద్వే ఆవుత్తియో విధీయన్తే తదా ద్విప్పయోగో ద్విబ్బచనన్తే సోపేక్ఖో, (అత్ర ఠాన్యాదేసభావో నత్థి) [నతుట్ఠానే ద్విబ్బచనపక్ఖో (పోత్థకే)] ఆవుత్తి హి కిరియా, తస్సా చేహ సద్దో సాధనం, న చ కిరియాయ సాధనస్స చ ఠాన్యాదేసభావో ఉపపజ్జతే, తస్మా యదావుత్తీ విధీయన్తే, తదా దిప్పయోగో ద్విబ్బచనన్తే-సో పక్ఖో భవతీ’’తి, అయమ్పి పక్ఖో పాణినీయేహి పరిగ్గహీతో, తదయుత్తం దోసదుట్ఠత్తాతి సన్దస్సయమాహ-‘సో పనే’త్యాది, తే హి దుతియమ్పి పక్ఖమబ్భుపగమ్మ ఉపచారమత్తతో భేదో, వత్థుతోత్వభేదో వాతి పోనోపుఞ్ఞేన తం సాధేన్తి. కథమ్పన సదోసత్తం యేనాయం న గహితోత్యాహ- ‘తథాహి’చ్చాది, ణ్యో నసియాతి ‘‘తస్స భావకమ్మేసు త్త తా త్తన ణ్య ణేయ్య ణియ ణియా’’తి (౪-౫౯) భావే విధీయమానో ణ్యో ద్విప్పయోగపక్ఖే సద్దభేదసబ్భావా పున పునేతి సముదాయసభావతో పునపున భావోతి అత్థే పునపున సముదాయతో న భవేయ్యాతి అత్థో, న కేవలం ణ్యోవ, అథ ఖో ఏకపదన్తోగధానం సరానం సరానమాదిభూతస్సుకారస్స భవన్తో ఓకారోపి ‘‘సరానమాదిస్సా యువణ్ణస్సా ఏఓ ణానుబన్ధే’’తి (౪-౧౨౪) న సియా, ‘‘మనాద్యాపాదీనమోమయే చ ‘‘ఇతి (౩-౫౯) ఓకారో పన పక్ఖద్వయేపి హోతేవ… ఉత్తరపదస్స నిమిత్తభావేన గహితత్తా, పుబ్బపక్ఖేపి హి ద్వే సద్దరూపాన్యేవాదిసీయన్తేతి హోతేవ పద భేదో, వక్ఖతి హి ‘సతీపి అత్తగతే భేదే’తి. నను ఆవుత్తిధమ్మభేద సద్దస్సుపచరితో భేదో, సరూపతో త్వభేదోవ, అఞ్ఞథా ఆవుత్తియేవ న సియా, ఏకస్స హి వత్థునో ఆవుత్తి హోతిచ్చాహ‘నాన్తరేనే’చ్చాది, అఞ్ఞథేతి ఉపచరితో భేదో న సభావతోతి చే, కారియమ్భవతీతి ఏవి న సక్కా వత్తున్తి సమ్బన్ధో, సభావతో త్వభేదో వాతి ఉపచారాభావేన వత్థుతో విజ్జమానభేదమవధారయతి, అఞ్ఞథాతి యది భేదో సియా, ఆవుత్తియేవ న సియాతి ఏత్థాయమధిప్పాయో ‘‘యది సభావతోవ భేదో భిన్నస్స పన కథమావుత్తి సియా’’తి, ఠానిసదిసత్తాతి ‘‘ఠానీవియాదేసో’’తి పరిభాసముపలక్ఖేతి.

కిరియాయాతిఆదీసు సహత్థే తతియా… కిరియాదీహి దబ్బాద్యత్థానం వత్తు [కత్తు] బ్యాపనిచ్ఛాపవత్తితో, దేసాదీతి ( ) [(హి) (పోత్థకే)] ఆదిసద్దేన కాలావత్థాదిం సఙ్గణ్హాతి, నానాకారయుత్తమేవ భిన్నం నామ హోతీతి ఆహ-‘అనేకప్పకారయుత్తే’తి, బహువచననిద్దేసతో వుత్తం హోతీతి సమ్బన్ధో, తేనాతి యేన బహువచననిద్దేసేన సకిం బ్యాపనిచ్ఛా జోతీయతి తేన కరణభూతేన హేతుభూతేన వా, కమేన బ్యాపితుమిచ్ఛాయం జాతిఆదీనఞ్చ బ్యాపితుమిచ్ఛాయన్తి సమ్బన్ధో, తత్థ అయఞ్చ గామో రమణీయో అయఞ్చ గామో రమణీయోతి కమేన బ్యాపితుమిచ్ఛా, ఏత్థ కిఞ్చాపి రమణీయగుణేన గామదబ్బయోగో అత్థి, తథాపి గామానం గుణేన యోగో, సబ్బో గామో రమణీయోతి బాహుల్లేన, నత్థి సాకల్లేన [కమేన (పోత్థకే)] బ్యాపితుమిట్ఠత్తన్తి సకలబ్యాపనిచ్ఛాయాభావోతి న ద్విబ్బచనం, ఏవముపరి యోజేత్వా అత్థో దట్ఠబ్బో, సమ్పన్నో యవోతి సమ్పన్నగుణేన యవజాతియా బ్యాపితుమిచ్ఛా, ఏకత్థా జాతి, అనేకత్థ నిస్సయా విచ్ఛా [ఏకత్థాజాతి, ఏకమత్థం ఞాపయిస్సామీతి జాతిసద్దో పయుజ్జతే అనే కత్థనిస్సయాచ విచ్ఛా, అనేకత్థం సఞ్ఞాపయిస్సామీతి విచ్ఛాపయుజ్జతే-తి మహాభస్సే], సోభనం ధవఖదిరన్తి సోభనగుణేన ధవాదిదబ్బానం బ్యాపితుమిచ్ఛా, అత్థసద్దేనేత్థ దబ్బాదయో వత్తుమిట్ఠాతి ఆహ-‘దబ్బగుణకిరియాలక్ఖణే’తి, విసద్దో పనేత్థ బ్యాపనత్థోతి ఆహ-‘బ్యాపితుం సమ్బన్ధితు’న్తి, సాతి విచ్ఛా, వత్తుధమ్మోతి ‘రుక్ఖంరుక్ఖ’మిచ్చాదికం యో వదతి, తస్స వత్తునో ధమ్మో… ఇచ్ఛాలక్ఖణస్స ధమ్మస్స తప్పటిబద్ధత్తా, సద్దోతి రుక్ఖమిచ్చాదికో, తస్స సద్దస్స యం రూపం అత్త భావో, తమేవ పచ్చాసత్యా ‘‘సుతానుమితేసు సుతసమ్బన్ధోవ బలవా’’తి విచ్ఛా భిక్ఖఞ్ఞేసు వత్తమానస్స సుతస్సేవ తస్స రూపస్స పచ్చాసన్నభావతో ద్విసఙ్ఖ్యా యుత్తం ద్విసఙ్ఖాతాయ సఙ్ఖ్యాయ ‘రుక్ఖం రుక్ఖ’మిచ్చేవం యుత్తం అతిదిసీయతే సుత్తే ద్వేఇచ్చనేన, ద్విబ్బచనస్సేవ [ద్విబ్బచనమేవ (పోత్థకే)] హి ద్విసఙ్ఖ్యాయుత్తతా, అథ కతమేకవచనన్తస్స ద్విబ్బచనం, తథాహి సబ్బేయేవేతేత్థ విచ్ఛాయం ద్విత్తేహ్యభిధయన్తేతి బహత్తా బహువచనం పప్పోతి, ఏకవచనన్తు న సిజ్ఝతి ‘రుక్ఖం రుక్ఖం సిఞ్చతీ’తి ఏకత్థాభిధానభిన్నసబ్బరుక్ఖప్పతీతీతి కథమేకవచనన్తస్స ద్విబ్బవచనన్తీ ఆసఙ్కియాహ-‘తత్థే’చ్చాది, అత్థసామత్థియాతి ‘బహువచనన్తప్పయోగేహి’చ్చాదినా వక్ఖమాననయేన బహువచనన్తప్పయోగేనేవ విచ్ఛాత్థజోతనతో న తత్థ ద్వీబ్బచనం సియా, భవితబ్బఞ్చ ద్విబ్బచనే (న, ఏ) కవచనత్తమన్తరేన న చాత్థి ద్విబ్బచనావకా సోతి పతీతి బలావగతో యో-త్థో, తస్స అత్థస్స అఞ్ఞథానుపపత్తిలక్ఖణం సామత్థియం అత్థసామత్థియం, అత్థసామత్థియా ఏకవచనన్తస్స ద్వీబ్బచనన్తి సమ్బన్ధా, కిరియాదియోగన్తి కిరియాగుణాది సమ్బన్ధో, మన్త్వాతి బ్యాపితుమిచ్ఛాయన్తీమస్స పుబ్బకిరియావచనం, అభిసంహరిత్వాతి ఏకతోకత్వా. సద్దస్స తాదిసత్థపచ్చాయకత్తే సామత్థియం సద్దసత్తి [సద్దస్స]. యుగపదాధికరణతాయం సహవచనిచ్ఛాయం బహువచనప్పవత్తియేవ, న తత్థ ద్విబ్బచనన్తి దస్సేతుమాహ-‘అతోయేవే’చ్చాది, అతో యేవాతి బహువచనన్తస్స సద్దసత్తియా విచ్ఛాజోతనతో ద్విబ్బచనాభావాయేవ, ఏవమఞ్ఞతే- ‘ఇధ పన యోగపజ్జం దువిధం సద్దయోగపజ్జం అత్థయోగపజ్జఞ్చ, తత్థ కిఞ్చి సాత్థకానం సద్దయోగపజ్జమత్థయోగ పజ్జం న సమ్భవతీతి, యుగపది అధికరణం ధవాది అత్థో యస్స సోధవఖదిరపలాససద్దో యుగపదాధికరణో, తస్స భావో తథా, తస్సఞ్చ సతి, సద్దయోగపజ్జమన్తరేన భిన్నత్థానమేకసద్దవచనీయాన మేకతో పపత్తి అత్థయోగపజ్జం, తం సహవచనిచ్ఛాయన్తి ఇమినా దస్సితన్తి తస్సం సహవచనిచ్ఛాయఞ్చ సతి, సోభనా ధవఖదిరపలాసా సోభనా రుక్ఖాతి సోభనగుణయోగేపి బహువచనేనేవ విచ్ఛాజోతనతో ద్విబ్బచనాభావోతి, సోభనం ధవఖదిరన్తి పన సతీపి సద్దయోగపజ్జే సమాహారత్తా నత్థత్థయోగపజ్జ [నాత్వయాగపజ్జ (పోత్థకే)] న్తి ఏకవచనన్తత్తా ద్విత్తప్పసఙ్గేపి సోభనం ధవఖదిరన్తి సద్దానం సకిం బ్యాపనిచ్ఛాయాభావా న ద్విబ్బచనన్తి హేట్ఠా వుత్తం.

వాత్తికకారేన ‘‘ఆనుపుబ్బియే ద్వే భవన్తీతి వత్తబ్బ’’న్తి (౮-౧-౧-వా) వుత్తం, తదాహ-‘ఆనుపుబ్బియేపి’చ్చాదినా, అత్థేవానుపుబ్బియేపి విచ్ఛా తతోవ ద్విత్తన్తి పటిపాదయ ‘మానుపుబ్బియ’మిచ్చాదినా ‘అత్థియేవేచ్చాదినో వుత్తివాక్యస్స వివరణమాహ. గామజాతియా తుల్యజాతియానం దిసా దేసాదిభేదేన భిన్నానమివ గామానం, న ఏత్థ విచ్ఛా, మూలమగ్గం వా హి ముఖ్య మేకమేవ… హేట్ఠుద్ధభాగన్తరాభావేనేకత్తా, యేనుపరియధో భాగాపేక్ఖాయ కతమూలగ్గబ్యపదేసేన భిన్నజాతియా మూలగ్గభాగా, తే భిన్నజాతియా, న చ భిన్నజాతియానం విచ్ఛా హోతి, న హి గోగోతి వుత్తే (వాహీక)గతా విచ్ఛావగమ్యతేతి ఆచరియజినిన్దబుద్ధినా ఆనుపుబ్బియే విచ్ఛాయాభావం పటిపాదితం, తం విఘటయితుం ‘యది హి’చ్చాదినా యం వుత్తియం వుత్తం, తం విపఞ్చితుమాహ- ‘యథే’చ్చాది, నసన్నివిట్ఠోతి న పతిట్ఠితో, నత్థీతి వుత్తం హోతి, యస్సూపరిభాగో అత్థి తమ్పి మూలన్తి మూల బ్యపదేసస్సాపేక్ఖా కతత్తమాహ, ఉభయన్తి మూలమగ్గఞ్చ, తథా అఞ్ఞేపి మూలగ్గభాగాతి ఇమినా మూలగ్గభేదానం హేట్ఠా వియ గహణే సతి బహుత్తమాహ, పుబ్బకథితేనాతి ‘రుక్ఖాదీనం బాహుల్లేనా’తిఆదినా పుబ్బే వుత్తనయేన, ఇదం వుత్తం హోతి ‘‘మూలాదీనం బాహుల్లేన థూలాది గుణయోగమ్మన్త్వా సత్తమీవిభత్తియుత్తేన మూలాదిసద్దసహితేన సబ్బ సద్దేన మూలాదికమత్థమభిసంహరిత్వా సబ్బస్మిం మూలే థూలా సబ్బస్మిం అగ్గే సుఖుమాతి ఏవం (వత్తునో) బ్యాపితుమిచ్ఛాయమేకవచనన్తస్స విచ్ఛాయన్త్వేవ ద్విబ్బచన’’న్తి.

జేట్ఠానం విచ్ఛాసమ్భవే సబ్బకనిట్ఠస్స జేట్ఠత్తాభావానుప్పవేసో న సియాతి ఆనుపుబ్బియమత్తవచనిచ్ఛాయం తేనేవ ద్విత్తమభిహితం ‘జేట్ఠం జేట్ఠమనుప్పవేసయా’తి తేనేవాచరియేన, తదధునా విఘటీయతి ‘జేట్ఠ’ మిచ్చాదినా, కనిట్ఠోపి పవేసీయతీతి కనిట్ఠస్సపి విచ్ఛాసమ్భవమాహ, తత్థ కారణమాహ-‘యథేవ హి’చ్చాది, పరస్సాతి మజ్ఝిమస్సాతి ఏత్థ విసేసనం, కనిట్ఠస్సాపి జేట్ఠబ్యపదేసోతి సమ్బన్ధో, యథావుత్తమేవ సమత్థేతి ‘వత్తిచ్ఛానిబన్ధనే హి’చ్చాదినా, వత్తిచ్ఛాదిబన్ధనేతి వత్తునో ఇచ్ఛా నిబన్ధనం కారణమస్సాతి సమాసో, వత్థుసభావే వత్థు తత్థే, అభినివేసో పవత్తి, నాభిసమ్భుణాతి న పప్పోతి.

‘‘సకత్థే వధారియమానే నేకస్మిం ద్వే భవన్తీతి వత్తబ్బ’’న్తి (౮-౧-౧౨-వా) వాత్తికకారేన వుత్తం, తదాహ ‘సకత్థే’ఇచ్చాది, అత్థప్పకారణాద్యనపేక్ఖస్స పదస్స అత్థే సకత్థే అవధారియమానే ఏత్తకమేవేతి గమ్మమానే అనేకస్మిం దియ్యమానే ద్విబ్బచనమిట్ఠం మతం పాణినియానన్తి అత్థో, అయమ్పనేసమధిప్పాయో ‘మాసకం మాసకం ఇమమ్హా కహాపణా భవన్తానం ద్విన్నం దేహీ త్యత్ర ద్వే ఏవ మాసా దాతుమిచ్ఛితా, కహాపణం నామ–

చత్తారో విహయో గుఞ్జా, ద్వేగుఞ్జా మాసకో భవే;

ద్వే అక్ఖావ మాసకాపఞ్చ,క్ఖానం ధరణమట్ఠకంతి.

వుత్తవిధినానేకమాసకసముదాయో, తత్థ న సబ్బే కహాపణ సమ్బన్ధినో మాసా దానకిరియాయ బ్యాపితా, ద్వేయేవాతి నేత్థత్థ విచ్ఛాతి యథావుత్తవత్తబ్బేన ద్విబ్బచన’’న్తి, తం దస్సేత్వాతి తం ద్విబ్బచనోదాహరణం దస్సేత్వా, పటిపాదయితుం విచ్ఛాయమేవ ద్విత్తం దస్సేతుం… మాసకం మాసకమిచ్చాదోత్వయమధిప్పాయో-‘‘దేహీతి దానకిరియాయ మాస్స బ్యాపితుమిట్ఠాతి విచ్ఛాయమేవేత్థ ద్విబ్బచనం, తథాహ్యతో ద్విరుత్తా విచ్ఛావ గమ్యతే’’తి, సద్దన్తరతోచ్చాదికం కిమాసఙ్కియ వుత్తన్తి ఆహ‘దేహీ’తిఆది, అవధారణే పతీయమానేతి కహాపణసమ్బన్ధిని బహుమ్హి మాసకసముదాయే మాసకద్వయనిచ్ఛయే విఞ్ఞాయమానే సతి, అవిసేసేన సామఞ్ఞేన మాసానం దేహీతి దానకిరియాయ బ్యాపనా భావాతి సమ్బన్ధో, సద్దన్తరతోచ్చాదినో సాధిప్పాయమత్థమభిధాతుమారభతే ‘పదేనే’చ్చాది, ఏత్థ పదేనాతి మాసకమిచ్చనేన పదేన, ఇమమ్హా కహాపణాతి ఇదమేత్థ సద్దన్తరం, కతాభిసఙ్ఖరణస్సాతి మాసకం మాసకమిచ్చేవం నిప్ఫాదితస్స, సద్దన్తరతోతి ఇమినా పదన్తరయోగో గహితోతి ఆహ-‘పదన్తరేన యోగతో’తి అయమేత్థాధిప్పాయో ‘‘ద్విత్తకరణకాలే సద్దన్తరవచనీయస్సత్థస్సానపేక్ఖితత్తా మాసకంమాసకన్తి అవిసేసేన మాసకవిచ్ఛాయం ద్విత్తం, తదను పన ఇమమ్హా కహాపణాతిసద్దన్తరసమ్బన్ధే సతి యది కహాపణసమ్బన్ధ్య న వసేసమాసకవిచ్ఛా పరిగ్గయ్హతి తదా ఇమస్స కహాపణస్సాతి ఛట్ఠియా భవితబ్బం, ఇమమ్హా కహాపణాతి పన అవధిపఞ్చమీనిద్దేసతో కహాపణతో ద్వయమేవ గహేత్వా భవన్తానం ద్విన్నం దేహీతి ఇమమ్హా కహాపణాతి సద్దన్తరతోవధారణం గమ్యతే’’తి.

‘‘పుబ్బపఠమానమత్థాతిసయవచనిచ్ఛాయం ద్వే భవన్తీతి వత్తబ్బ’’న్తి (౮-౧-౧౨-వా) వుత్తం, తదాహ-‘పుబ్బపఠమానం మిచ్చాది, పుబ్బపఠమానం పుబ్బపఠమ సద్దానం అత్థాతిసయో యో అత్థస్స పకంసో, తస్స వచనిచ్ఛాయం, సబ్బపఠమభావసఙ్ఖాత అత్థాతిసయమత్తావ వచనిచ్ఛాతి న ఏత్థ విచ్ఛాతి తేసమధిప్పాయో, వికసనకిరియాయ పాకకిరియాయాతి వుత్తేపి వికాసకరణకిరియాయ పాకకరణకిరియాయాతి అత్థసమ్భవతో ‘పుబ్బం పుబ్బం పుప్ఫ’న్తి త్యాదో, పుబ్బం పుబ్బం వికసనం కరోన్తి, పఠమం పఠమం వచనం కరోన్తీతి కిరియావిసేసనవసేన అత్థో దట్ఠబ్బో, పుబ్బాతి మతా పఠమాభిమతాతి ఇమినా పుబ్బపఠమభావేనాభిమతానం బహుత్త బ్యాపనేన విచ్ఛాసబ్భావే కారణమాహ.

‘‘డతర డతమానం సమసమ్పధారణాయమిత్థీనిగదే భావే ద్వే భవన్తీతి వత్తబ్బ’’న్తి (౮-౧-౧౨-వా) వుత్తం, ఏత్థ ఇత్థిలిఙ్గసద్దో ఇత్థిలిఙ్గయోగా ఇత్థీతి వుత్తో, నిగద్యతేనేనేతి నిగదో, ఇత్థీ నిగదో యస్స సో ఇత్థినిగదోభావో, తస్మిం ఇత్థీనిగదే భావే, తదాహ-రతరరత మన్తాన’మిచ్చాది, ఇత్థిలిఙ్గేతి ఇత్థిలిఙ్గం యస్స సో ఇత్థిలిఙ్గోభావో, తస్మిం ఇత్థిలిఙ్గే భావే వత్తమానానం రతరరతమన్తానం ద్విబ్బచనమభిమతన్తి సమ్బన్ధో, కస్మిం విసయేతి ఆహ-‘సమసమ్పధారణ విసయే’తి, సమేన అడ్ఢతాదినా గుణేన ఇమే ఉభో అడ్ఢా ఇత్వేవం రూపా సమ్పధారణా నిరూపనా అవబోధో సమసమ్పధారణా, సాఏవ విసయో, తస్మిం సతి, అడ్ఢతాయ బహువిధత్తాభావా కిరియాదియో గాభావా చ నత్థేత్థ విచ్ఛాతి తేసమధిప్పాయో, పుచ్ఛియమానాతి ఇమినా ఇమే ఉభో’ ఇచ్చాదీనం పుచ్ఛావాక్యతం దస్సేతి.

పరబ్యవహారేనాహ-‘ఆఖ్యాతాదీనం విసయత్త’న్తి, ఇమినా ఆఖ్యాతాదీనమేవ కిరియాజోతకపదభావేన పోనోపుఞ్ఞసఙ్ఖాతకిరియా ధమ్మస్స ధనసమేవ విసయత్తం దీపేతి, అతిసయవిసిట్ఠన్తి ఇమినా పపచతిసద్దేపకారో పకంసత్థ జోతకో ఉపసగ్గోతి దస్సేతి, హివిధిమ్హీతి’లూ-చ్ఛేదనే’ఇచ్చస్మా విధిమ్హి హిప్పచ్చయో ‘‘పఞ్హపత్తనావిధీసు’’తి (౬-౯) ఇమినా సుత్తేనాతి అత్థో, ఓస్సాతి ‘‘యువణ్ణానమేఓపచ్చయే’’తి (౫-౮౨) ఓకారస్స, ‘పుబ్బేక-కత్తుకాన’’ (౫-౬౨) మిచ్చేవాతి ఏవకారేన పరేసమివాయమప్యాభిక్ఖఞ్ఞే పచ్చయో చే విధీయతే, తదా పపచతిఇచ్చత్ర వియ ఆభిక్ఖఞ్ఞే విధీయమానేన పచ్చయేనేవ ఆభిక్ఖఞ్ఞత్థస్స పకాసితత్తా న ద్విబ్బచనేన భవితబ్బన్తి దస్సేతి, యదా తు భుసం పునప్పునం పచతీతి వచనిచ్ఛా తదాపి పపచతీతి భవత్యేవ.

ఇహ ఇమస్మిం ఉదాహరణే, ఆభిక్ఖఞ్ఞే ఇచ్చేవాతి ఇమినా అనుకరణమత్తమేవేతం నత్థేత్థాభిక్ఖఞ్ఞన్తి పాణినియా సుత్తన్తరేన ద్విత్తమ్పటిపాదేన్తి, నత్థేత్థ తాదిసేన వచనేన పయోజనం, ఆభిక్ఖఞ్ఞేయేవ ద్విబ్బచనన్తి దస్సేతి, ఏవమఞ్ఞతే ‘‘పటఇచ్చేతమనుకరణం భవన కిరియమ్పతి వత్తతీతి [భవనకిరియామతీ వుత్తీతి (పోత్థకే)] కిరియాధమ్మం పోనోపుఞ్ఞమేత్థ అత్థేవా’’తి, తేనేవ వక్ఖతి-‘పటపటా భవతీతి ఆభిక్ఖఞ్ఞే ద్విబ్బచన’న్తి, అనితిస్మిన్తి ఇతిసద్దే అవిజ్జమానే, రాప్పచ్చయోతి పఠమం ద్విత్తే కతే పచ్ఛా రాప్పచ్చయో, రాప్పచ్చయమకత్వాపి పకారన్తరేన సాధేతుమాహ- ‘అథవా’ ఇచ్చాది, దీఘో నిచ్చన్తి పఠమం ద్విత్తే పటపటకరోతీతి ఠితే నిచ్చం దీఘో, పటపటా కరోతీతి ఏత్థ నిప్ఫత్తిం దస్సేత్వా ఇదాని పటపటాయతీతి ఏత్థ దస్సేతుం పటపటాయతీతిఆది ఆరద్ధం.