౨౨. విప్పటి

పరోతి వత్తతే, సో చాఞ్ఞాధిక్యఇట్ఠాద్యనేకత్థోపి ఇధ ఇట్ఠ వాచీ దట్ఠబ్బో, కమ్మబ్యతిహారేఘణితి కమ్మబ్యతిహారో కిరియాపరివత్తనం భావవిసేసో తస్మిం ‘భావకారకేస్వఘణ్ఘకా’’తి (౫-౪౪) సామఞ్ఞేన విహితత్తా విప్పటిసేధనన్తి అత్థే ఘణి విప్పటీ సేధో, తేనాహ-‘సామఞ్ఞే’చ్చాది, విప్పటిసేధసద్దస్స అత్థమాహ-‘అఞ్ఞమఞ్ఞపటిసేధో’తి, సంసిద్ధియం వత్తమానోపి సిధి ఉపసగ్గసమ్బన్ధే నాత్థన్తరేపి హోతీతి అఞ్ఞమఞ్ఞవిరోధోత్యత్థో, విప్పటిసేధసద్దస్స లోకే విరోధవాచిత్తేన పసిద్ధత్తమాహ ‘తథా హి’చ్చాదినా, కథమ్పన పమాణభూతస్సాచరియస్స వచనేసు అఞ్ఞమఞ్ఞవిరోధో సమ్భవతీచ్చాసఙ్కియ ఉభిన్నం సావకాసత్తే సతి సమ్భవతి నాఞ్ఞథాతి ‘ద్విన్న’మిచ్చాది వుత్తిగన్థో పవత్తోతి వత్తుం ‘సోచా’తిఆదిమాహ అఞ్ఞమఞ్ఞానజ్ఝాసితేతి అఞ్ఞమఞ్ఞేనానక్కన్తే అపరిగ్గహితేతి వుత్తం హోతి, అనుభయతాగినీతి యో విసయేకదేసో ఉభయన్న భజతే తస్మిం అనుభయభాగిని విసయేకదేసే, సామఞ్ఞవిసయో ద్విన్నం విధీనం సాధారణో విసయో, తత్థ పవత్తిప్పసఙ్గే సతి సోచ విప్పటిసేధో జాయతీతి సమ్బన్ధో, ఇమినా విప్పటిసేధస్స విసయో పవత్తిప్పసఙ్గో విసయవిసయీనమభేదేన సుత్తే ‘విప్పటిసేధో’తివుత్తోతి ‘ద్విన్న’మిచ్చాదినా వుత్తిగన్థో రచితోతి దీపేతి, పరో హోతీ తివిధిదస్సితోతి ఇమినా యది నియమో-బ్భూపగతో సియా, తదా ‘పరోవహోతీ’తి వదేయ్యాతి దస్సేతి, పాణినియా హి జాతియం పదత్థే సకిమేవ లక్ఖణం పవత్తతీతి చరితత్థత్తా విసయన్తరే ద్విన్నమ్పి లక్ఖణానమప్పవత్తియం పరం పచ్ఛిమం కారియన్తి విధ్యత్థమిదం వచనం, బ్యత్తియన్తు పదత్థే లత్వాదీనమివ పరియాయప్పసఙ్గే నియమత్థన్తి పటిపన్నా, ఇధ పన జాతియం బ్యత్తియఞ్చ ద్విన్నమ్పి సుత్తానమప్పవత్తియమేవ విధ్యత్థమేవిదం వచనం, న నియమత్థమ్పీతి పటిపాదేతుమాహ-‘తథాహి’చ్చాది, కామచారతో పరిసమాపీయతేతి సమ్బన్ధో, కామతో పరిసమాపనఞ్చేతిస్సా సబ్బస్మిం అత్తనో గోచరే అవిచ్ఛేదబ్యాపనేన పవత్తిసబ్భావతో. కథమ్పనేకస్సాపి పవత్తి న భవేయ్యాత్యాసఙ్కియ కారణమాహ‘ఉభయమ్పి’చ్చాది, హిసద్దో యస్మాత్థే, యస్మా ఉభయమ్పిదమాచరియవచనం, తతోయేవ పమాణం, అభిమతకారియవిధానే లిఙ్గభావేన సద్దికానుమతత్తా(తేసం) విధీనం విధాయకఞ్చ తస్మాతి అత్థో. పమాణత్తా ద్విన్నమ్పి అప్పత్తియం కారణమాహ-‘అనుభయభాగిమ్హి’చ్చాది, యతో లద్ధావకాసా తతో సమానబలాతి, ఇతిసద్దో హేతుమ్హి, విరుద్ధాచాతి ఏత్థ ఇతిసద్దం దత్వా ‘అనుభయభాగిమ్హి…పే… విరుద్ధాచాతి ద్విన్నం వచనానం పమాణత్తా ఉభిన్నమ్పి అప్పవత్తీతి సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. సమానబలానం ద్విన్నం లోకేపి విరోధిత్తం ఏకక్ఖణేయేవ ఉభిన్నమ్పి కారియే అప్పవత్తి చ దిస్సతీతి దిట్ఠన్తమాహ ‘లోకేచే’త్యాది, ఏత్థ చ పేస్సస్స (అ)విరోధత్థినో కారియే అప్పవత్తిరివ [అప్పవత్తియేవ (పోత్థకే)] సమానబలాన ముభిన్నం వచనానం కారియే అప్పవత్తీతి సుఖేనో పమాసంసన్దనం విఞ్ఞాతబ్బం.

జాతిపక్ఖేయేవ భస్సకారేన ద్విన్నం యుగపదిప్పత్తియం ‘లత్వాదీనమివ’ పరియాయప్పసఙ్గో వణ్ణితో, తస్సాయుత్తత్తముపదస్సేన్తో ఆహ ‘నచాపి’చ్చాది, భిన్నవిసయత్తాతి ద్విన్నం విధీనం భిన్నవిసయత్తా. అభిన్నవిసయత్తే హి పరియాయకప్పనా యుత్తిమతీ, అతోచ లత్వాదీనమభిన్నవిసయత్తమ్పటిపాదయితుమాహ- ‘లత్వాదయో హి’చ్చాది, అనవయవేనేతి ధాతు మత్తతో విధానేనావయవబ్యతిరేకసబ్భావతో సబ్బధాతుపరిగ్గహేన, యత్థ యస్మిం ధాత్వత్థేకదేసే పవత్తా సమానా పవత్తా సన్తో లద్ధావకాసా సియుం తస్సేకదేసస్స పరిహారేనాపి పరిచ్చాగేనాపి న విధీయన్తేతి సమ్బన్ధో, లత్వాదీన మేకక్ఖణే అసమ్భవా ఏకస్మిం కతే సతీతరవచనాన మానత్థక్యప్పసఙ్గాచ పరియాయేన భవన్తీతి యన్తం యుత్తన్తి సమ్బన్ధో. ఇహాతి ఇమస్మిం యుగపదిప్పత్తియం, ఇహ తథాభావస్స కారణమాహ-‘సావకా…పే… వచన’న్తి, తత్థాతి యుగపదిప్పత్తియం. జాతియమ్పదత్థే ‘‘పునప్పసఙ్గవిజాననా సిద్ధం, విప్పటిసేధే యం బాధితం తమ్బాధితమేవా’’తీమాసముభిన్నం పరిభాసనమ్పవత్తిం పటిపాదేన్తో ఆహ- ‘పరస్మిం చే’త్యాది, పరస్మిన్తి ఇట్ఠే, పరిభాసనమ్పన అయమత్థో ‘పునప్పసఙ్గవిజాననాతి ద్విన్నం సుత్తానమేకత్థప్ప సఙ్గసఙ్ఖాతే విప్పటిసేధే సతిపరమిట్ఠం పఠమం హోతి, హోన్తేన తేన యదీతరస్స నిమిత్తోపఘాతో న కతో తదా తస్సాపి పునప్పసఙ్గో తస్స విజాననా సిద్ధన్తి, విప్పటిసేధే యథావుత్తే సతి పఠమం హోన్తేన యం సుత్తం బాధితం తస్స పునప్పవత్తియా యది నిమిత్తం నత్థి తం బాధితమేవే’తి. బ్యత్తియమ్పి విధ్యత్థమేవిదం వచనం, న నియమత్థన్తి దస్సేతుమాహ-‘బ్యత్తియ’మిచ్చాది, ఏవం మఞ్ఞతే ‘బ్యత్తియం పటిలక్ఖియంలక్ఖణప్పవత్తియం ద్విన్నం సాధారణం ఠానమ్పతి యాని వచనాని భిన్నాని తేసమ్పి నిరవకాసత్తేన తుల్యబలత్తా ద్విన్నమ్పటిపత్తియేవసియా, నతు పరియాయప్పసఙ్గో’తి. బ్యత్తియమ్పి యథావుత్తానం పరిభాసానం పవత్తి వుత్తవిధినేవాతి దస్సేన్తో ‘పరిభాసానమ్పి’చ్చాదిమాహ.

జాతియమ్పదత్థే ‘‘వత్తమానేతి అన్తి, సి థ, మి మ, తే అన్తే, సే వ్హే, ఏ మ్హే’’చ్చాదీనం లక్ఖణానమేకమేకత్థేపి వత్తమానేతి అన్తి, వత్తమానే సి థ ఇచ్చాదీనం వాక్యేకదేసానం గచ్ఛతిచ్చాదో గచ్ఛ సిచ్చాదో చ లక్ఖియే సకిమ్పవత్తియా సబ్బస్మిం సకే విసయే పఠమ మజ్ఝిమపురిసేకవచనజాతి పరిసమత్తాతి చరితత్థత్తా తుమ్హే గచ్ఛథాతి ఏత్థ ద్వీహి ద్విన్నం పురిసాన మేకక్ఖణే పవత్తియం న కస్సచి, బ్యత్తియమ్పి పటిలక్ఖియం లక్ఖణాని భిజ్జన్తీతి సాధారణం ఠానం పతిభిన్నేహి లక్ఖణేహి ద్విన్నమ్పేకత్థే-కక్ఖణే పవత్తియం న కస్సచి, తథా వుత్తనయేనేవ తిణ్ణం పురిసానమేకక్ఖణే పవత్తియన్తి సబ్బథా అప్పవత్తియం సమ్పత్తాయం వచనమిదం, పరో హోతీతి మజ్ఝిముత్తమం భవతీతి అధిప్పాయేన ‘యథే’చ్చాదినా వుత్తం వుత్తిగన్థమ్పఞ్హముఖేనా హరిత్వా దస్సేతుం ‘క్వపనా’తిఆదిమాహ, నేదముదాహరణమమ్హం మనం భోసేతి-యతో విప్పటిసేధవిసయమేవేదం న హోతి, కుతో యతో ‘‘వత్తమానేతి అన్తి’’చ్చాదిప్పభుతీనం వత్తమానేతి అన్తిచ్చాదీహి వాక్యేకదేసేహి నిద్దిట్ఠానమేవ పుబ్బపరచ్ఛక్కానం పురిసవచనవిసేసవిధాయకేన ‘‘పుబ్బపరచ్ఛక్కాన మేకానేకేసు తుమ్హామ్హ సేసేసు ద్వేద్వే మజ్ఝిముత్తమపఠమా’’ (౬-౧౪) తీమినా వాక్యావయవేన తుమ్హామ్హసేసేసు పయుజ్జమానేసు అప్పయుజ్జమానేసు వా యథాక్కమం పుబ్బచ్ఛక్కానం పరచ్ఛక్కానఞ్చ మజ్ఝిముత్తమపఠమానం పచ్చేకం ద్వేద్వే వచనాని యథాక్కమం భవన్తీతి ‘గచ్ఛథ గచ్ఛామా’తి ఏత్థ ఏకక్ఖణే పవత్తియేవ నత్థి, ద్విన్నమ్పన సావకాసాన మేకక్ఖణే పవత్తియేవ హి విప్పటిసేధోతి, తథాపి వుత్తనయేన విప్పటిసేధప్పకప్పనాపి సక్కా కాతున్తీదముదాహటం సియాతి దట్ఠబ్బం, ఇమిస్సా పన పరిభాసాయ నిరాకులప్పవత్తి ‘‘ఆదిస్సా’’ తీమిస్సా వుత్తనయేన వేదితబ్బా, కతాకతప్పసఙ్గీ యో విధి, సో నిచ్చో, యోత్వకతేయేవాయమనిచ్చోతి వుత్తనిచ్చానిచ్చేసు అన్తరఙ్గబహిరఙ్గేసు చాతుల్యబలత్తా నాస్స యోగస్స బ్యాపారో, తథాహి నిచ్చానిచ్చేసు నిచ్చమేవ బలవన్తి నిచ్చానిచ్చానమతుల్యబలతా, అన్తరఙ్గబహిరఙ్గప్పకార(మ్పన) ఉపరి ‘‘లోపో’’తి (౧-౩౯) సుత్తే పకాసిస్సామ.