౯. ఇయు

చత్థసమాసోతి ఇతరీతరయోగద్వన్దసమాసో. అత్తేతి ముని సద్దాదివచనీయే అత్థే, నమతీతీమస్సేతం కమ్మం,

యం సబ్బవచనం సబ్బ, లిఙ్గం సబ్బవిభత్తికం;

తం సబ్బత్థే నమనతో, విదుం నామన్తి తబ్బిదూ.

ఇధ నామసఞ్ఞాయాభావేపి అన్వత్థబలాయేవ నామసఞ్ఞా సిద్ధాతి (ఆహ) ‘అన్వత్థబ్యపదేసేనా’తి, స్యాద్యన్తపకతిరూపన్తి పచ్చయా పఠమం కరీయతీతి పకతి, సా ఏవ రూపన్తి పకతిరూపం, స్యాద్యన్తస్స పకతి రూపం మునిసద్దాది స్యాద్యన్తపకతిరూపం, అత్థవన్తమధాతుకమప్పచ్చయమ్పాటిపదికం, పదం పదం పతి పటిపదే, పటిపదం నియుత్తం పాటిపదికం. విసేసనేనాతి సుత్తే ‘నమస్సన్తే’తి వుత్తేన ఇవణ్ణువణ్ణానం విసేసనేన. ఆఖ్యాతస్సాతి పచతిఆదినో. ఆదిమజ్ఝవత్తినోతి ఇన్ద ఉదకసద్దాదీనం ఆదో, పఖుమాదీనం మజ్ఝేచ వత్తినో. పదేసేసూతి ‘‘ఝలా సస్స నో’’తి (౨-౮౩) ఆదికేసు సుత్తప్పదేసేసు, అనిట్ఠపసఙ్గ (సఙ్కం) నివత్తేతీతి సమ్బన్ధో, అనిట్ఠప్పసఙ్గోనామ [నామాతి (పోత్థకే)] పచతి-ఇన్ద (ఉదక పఖుమ) సద్దాదీన మన్త ఆదిమజ్ఝభూతఇవణ్ణాదీనం ఝలసఞ్ఞా విధాయ తతో పరాసం సాది విభత్తీనం ‘‘ఝలా సస్స నో’’తి (౨-౮౧) ఆదీహి ‘నో’ ఆదేసాదిమ్హి కతే ‘పచతినో, ఇన్దనో, ఉదకనో, పఖుమనో’తిఆది రూపప్పసఙ్గో, ననుచాదిఆది చోదనా. వత్తబ్బన్తి సుత్తే వత్తబ్బం. బ్యాసనిద్దేసేనాతి అసమాసనిద్దేసేన. తదయుత్తన్తిఆది పరిహారో, తన్తి తం చోద్యం, సతిహీతిఆదినా అయుత్తత్తం సమత్థేతి, ద్వీసుత్తరేసు యోగేసూతి ఉపరిమేసు ‘‘పిత్థియం’’ ‘‘ఘా’’తి ద్వీసు సుత్తేసు. ఇత్థియన్తి ఇదన్తి ‘‘పిత్థియ’’న్తి సుత్తే ఇత్థియన్తి ఇదం పదం. వణ్ణవిసేసనం సియాతి ‘‘పిత్థియ’’న్తి సుత్తే ‘ఇయువణ్ణా’తి అనువత్తనతో ‘ఇత్థియం ఇవణ్ణువణ్ణా’తి ఏవం ఇవణ్ణు వణ్ణా ‘‘ఘో’’తి సుత్తే ‘ఇత్థియం ఆ’తిఏవం అవణ్ణస్స చ విసేసనం భవేయ్య. వణ్ణవిసేసనే విరోధమాహ ‘ఏవఞ్చే’చ్చాది, నామస్సన్తేతి అసమాసనిద్దేసే త్వవిరోధమాహ- ‘బ్యాసే’చ్చాది. సక్కానామవిసేసనం కాతున్తి ద్వీసు సుత్తేసు ఇత్థియన్తిఆదినా వక్ఖమానక్కమేన. నామస్స అన్తో నామన్తోతి సమాసస్స ఉత్తరపదత్థప్పధానత్తా సమాసే గుణీభూతస్స నామస్స ఇత్థియన్తి ఇదం విసేసనం కాతుం న సక్కాతి అధిప్పాయో, వచనమన్తరేనాతి పాణినియానమివ ‘‘యథాసఙ్ఖ్యమనుదేసో సమానం’’తి (౧-౩-౧౦) సుత్తం వినా, సమాసఙ్ఖ్య ఏతేసన్తి సమసఙ్ఖ్యకా, ఇతిసద్దో ఆద్యత్థో, తేన–

‘‘ఆలాపహాసలీలాహి, మునిన్ద విజయా తవ;

కోకిలా కుముదానీ వో, పసేవన్తే వనం జలం’’ (౨౬౦).

ఇచ్చాదిం సఙ్గణ్హాతి.