సఞ్ఞాధికార

౧. అ ఆదయో

సబ్బవచనానం సాత్థకనిరత్థకత్తబ్యభిచారిత్తా ‘ఇద’న్తిఆదినా సదిట్ఠన్తేన సంసయముపదస్సియ సాత్థకత్తమస్స దస్సేతుఞ్చ ‘న తావ…పే… సాత్థకత్తా’తి వుత్తం, ఉమ్మత్తకాదివాక్యమితి ‘దస దాళిమా, ఛ అపూపా, కుణ్డమజాజినం, పలాలపిణ్డో’ఇచ్చాదికం, అవయవత్థాన మఞ్ఞమఞ్ఞనాతి సమ్బన్ధా సముదాయత్థాభావతో అనత్థకత్తం, ఆదివాక్యన్తి ‘‘మనోసేట్ఠా మనోమయా’’తిఆదివాక్యం, సాత్థకత్తం పనస్స పదత్థాన మఞ్ఞమఞ్ఞాభిసమ్బన్ధస్స పతీతితో.

అథ అఆద్యాదిసద్దానం సాధుత్తాన్వాఖ్యానాయ ఇదం వచనమిచ్చాదివికప్పన్తరసమ్భవే కథం నియమో వుత్తియం వుత్తేనత్థేన సాత్థకత్తమిచ్చాసఙ్కియ తేసమిహానుపయోగిత్తం కమేన పటిపాదయితుమాహ ‘వక్ఖమానత్థమేవిద’మిచ్చాది,’ ఆకారాదయో నిగ్గహీతన్తా’ఇచ్చాదినా వుత్తియం వక్ఖమానో అత్థో యస్స తం తథా వుత్తం, సాధూనం సాధుసద్దానం అనుసాసనం ఆఖ్యానం అత్థో పయోజనం యస్స తన్తి విగ్గహో.

సాధుసద్దానుసాసనసఙ్కాపేత్థ ‘‘కత్థేత్థ కుత్రాత్రక్వేహిధా’’తి (౪-౧౦౦) ఆదినా కత్థాదిసద్దానం సాధుత్తానుసాసనస్స దస్సనతో, లక్ఖణన్తరేన సాధుభావస్స అన్వాఖ్యాతత్తాతి ఆపుబ్బాదాఇచ్చస్మా ‘‘దాధాత్వీ’’తి (౫-౪౫) ఇప్పచ్చయే ఆకారలోపే చ ఆదీతి అఆదియేసన్తి అఞ్ఞపదత్థసమాసే యోమ్హి ‘‘యోసు ఝిస్స పుమే’’తి (౨-౯౩) ‘టే అఆదయో’తి, తయో చ చత్తాలీసా చాతి చత్థ సమాసే ‘‘తదమినాదీని’’తి చత లోపేచ రస్సే చ తితాలీసాతి, ‘వణ్ణ-వణ్ణనే’ఇచ్చస్మా ‘‘భావకారకేస్వ ఘణ ఘకా’’తి (౫-౪౪) అప్పచ్చయేయోమ్హి టాదేసే వణ్ణాఇతి చ సిజ్ఝనతో, పయోగనియమత్థన్తి తితాలీసవణ్ణసద్దేసు పరేసు ఏవ అఆదిసద్దో పయుజ్జీయతీతి ఏవం పయోగనియమత్థం, అయమ్పి వికప్పన్తర సమ్భావనా ‘‘అభూతతబ్భావే కరాసభూయోగే వికారా చీ’’తి (౪-౧౧౯) పయోగనియమస్సా ఝాయమానస్స దిట్ఠత్తా, ఠాన్యాదేసత్థన్తి అఆదిసద్దస్స ఠానే తితాలీసవణ్ణసద్దా ఆదేసా హోన్తి తేసం వా సో ఇతి, తదనురూపాయాతి ఠాన్యాదేసానురూపాయ ఛట్ఠీ విభత్తియా, అతోయేవాతి అగమాగమిఅనురూపాయ ఛట్ఠియా అభావతో యేవ, అగమాగమి భావత్థన్తి అఆదిసద్దస్స తితాలీస వణ్ణసద్దా ఆగమా హోన్తి తేసం వా సో ఇతి, ఏతేసుపి సఙ్కా, ‘‘యవాసరే’’ (౧-౩౦) ‘‘సుఞ సస్స’’ఇతి (౨-౫౩) ఆదేసాగమానం దస్సనేన, ఆగమ లిఙ్గాభావతోతి ఉకార కకార మకారానం అభావతో, విసేసనవిసేస్స భావత్థన్తి తితాలీసవణ్ణసద్దానం అఆదిసద్దో విసేసనం, తే వా తస్సే-తి, ఏత్థాపి సఙ్కా ‘నీలుప్పల’మిచ్చాదీనమఞ్ఞత్థ విసేసనవిసేస్స భావదస్సనా, సద్దలక్ఖణా నుపయోగతోతి సద్దలక్ఖణేన సద్దసఙ్ఖరణస్స పకతత్తా వుత్తం, తత్థ కారణమాహ- ‘రూపవిసేసూప లక్ఖణాభావా’తి, రూపవిసేసస్స ఉపలక్ఖణ నిమిత్తం తస్సఅభావాతి అత్థో, న హి విసేసన విసేస్సభావే పటిపాదితే అఆద్యాదిసద్దానం రూపవిసేసస్స సఙ్ఖరణం కతం సియాతి, యది ఏసోవ సద్దసఙ్ఖరణన్తి గయ్హేయ్య, తథా సతి ‘నీలుప్పల’మిచ్చాదీనమ్పి వత్తబ్బతా ఆపజ్జేయ్యాతి నాస్స తదత్థ తాపి సమ్భావీయతే, లోకే సీహగుణస్స మానవకే దస్సనతో ఉపచారేన ‘సీహో-యం మానవకో’తి తగ్గుణజ్ఝారోపోపి దిస్సతి, తదత్థమ్పేతం న హోతీతి దస్సనత్థం ‘తగ్గుణజ్ఝారోపనత్థమ్పేతం న హోతీ’తి వుత్తం, తస్స అఆదిసద్దస్స, తేసం తితాలీసవణ్ణసద్దానం వా గుణో అఆదిత్తాది, తస్స అజ్ఝారోపనం-తితాలీసవణ్ణసద్దేసు వా అఆదిసద్దేయేవ వా ఆరోపనం, తదత్థమ్పేతం సుత్తం న హోతీతి అత్థో, తత్థ కారణమాహ- ‘అతోయేవా’తిఆది, అతోయేవ రూపవిసేసూపలక్ఖణా భావతోయో, పకతం సద్దసఙ్ఖరణం, యథావుత్త వికప్పన్తరాభావే ఉభయత్థమిదం సియా, తత్థ పరిభాసత్థం న హోతి… తల్లక్ఖణత్తాభావా ఉపరివక్ఖమానత్తా చాతి పారిసేసమాలమ్బియాహ ‘సఞ్ఞాసఞ్ఞి’చ్చాది.

మరియాదాయమ్పకారేచ, సమీపే వయవే తథా;

చతుబ్బిధప్పకారోయం, ఆదిసద్దస్స దిస్సతేతి.

మరియాదత్థో ఏత్థ ఆదిసద్దోతి ఆహ-‘ఆదిమరియాదా భూతో’తి, ఉపలక్ఖణత్తాతి ఉపలక్ఖియమానానమాకారాదీనం గహణే కారణభావేన అప్పధానత్తా, తేనాహ-‘ఉపలక్ఖణస్సుపసజ్జనీయభూతస్సా’తి, కారియేనాతి వణ్ణసఞ్ఞాభవనాదినా, న గున్నమ్పి ఆనయనం భవతి..గున్నముపసజ్జనీయ భూతత్తా అఞ్ఞపదత్థస్సేవ పధానత్తా, సఞ్ఞాయా భావేతి అకారస్స వణ్ణసఞ్ఞాయ అభావే, రూపన్తితి తాలీసారూపం, తితాలీసా+వణ్ణాతిపదచ్ఛేదో, తితాలీస+వణ్ణాతివా, సుత్తావయవస్సాపి సుత్తసమ్బన్ధిత్తా ‘‘బ్యఞ్జనే దీఘరస్సా’’తి (౧-౩౩) పన వుత్తం, రస్సత్తన్తు ‘‘దీఘరస్సా’’తి యోగవిభాగేన, ఇతరథా బ్యఞ్జనపరస్సేవ రస్సత్తే దస్సితే తితాలీసఇతి అబ్యఞ్జనే పదం న సమ్పజ్జేయ్యాతి విఞ్ఞాయతి, ఇతరీతరయోగచత్థే బహువచనేన భవితబ్బన్తి ఆహ-‘ఏకవచనమ్పనా’తిఆది, విప్పటిపత్తి అఞ్ఞథాభావో, రస్స ఏ ఓకారేహి తేచత్తాలీసక్ఖరానన్తి సమ్బన్ధో, ఏ ఓకారే హీతి సహత్థే తతియా, సక్కతానుసారేనాతి సక్కతే ‘‘సన్ధి యక్ఖరానం రస్సా న సన్తీ’’తి వుత్తస్స అనుసారేన, కోచీతి సా సనప్పసాదకచోళియబుద్ధప్పియాచరియం దస్సేతి, న హిచ్చాదిం వదతో-యమధిప్పాయో ‘రస్సాఇవాతి ఇవసద్దో సాధమ్మోపమాజోతకో వా సియా వేధమ్మోపమాజోతకో వా, యది తావ వేధమ్మోపమాజోతకో, రస్సధమ్మస్స ఏ ఓకారేస్వ సమ్భవా తేసం దీఘకాలప్పవత్తితో తే దీఘాయేవ సియుం, యది పన సాధమ్మోపమాజోతకో, తేసు రస్సధమ్మస్ససమ్భవా రస్సకాలప్పవత్తితో రస్సాఏవ తే సియున్తి ‘ఏత్థాతిఆదీసు ఏ ఓకారానం ఉచ్చారణకాలకతం రస్సత్తమేవ హోతీ’తి, రస్సకాలవన్తోయేవాతి ఏవసద్దో సోగతే వణ్ణవినిమ్ముత్తస్స కాలస్సేవాభావా వణ్ణానఞ్చ పచ్చక్ఖ సిద్ధత్తా పమాణసిద్ధం పారమత్థిక మే ఓకారానం రస్సకాలవన్తతం దీపేతి, అత్థాతి వదతో పనాయమధిప్పాయో ‘ఏత్థాతిఆదీసు యది ఏకారాదయో దీఘాఏవ సంయోగపుబ్బత్తా రస్సావ సియుంతథా సతి అత్థాతి ఏత్థాపి దీఘోవ ఆకారో సంయోగపుబ్బత్తారస్సో ఇవ ఉచ్చతీతి ఆపజ్జేయ్య, తస్మా ఉచ్చారణకాలకతోవ రస్సదీఘభావో గహేతబ్బో’తి, కచ్చాయనవుత్తివణ్ణనా ఞాసో, తఞ్ఞాపనేతి బహిద్ధా అఞ్ఞేసమక్ఖరానం ఞాపనే, పయోజనాభావాతి తేన సాధేతబ్బస్స కస్సచి ఇట్ఠస్స అభావమాహ, కిమేత్థ సముదాయే వాక్యపరిసమత్తి, ఉదాహు అవయవేతి ఆహ- ‘పచ్చేక’న్తి, అఞ్ఞథా ‘రుక్ఖా వన’న్తిఆదీసు వియ సముదాయే వాక్యపరిసమత్తియం ‘‘ఇయువణ్ణా ఝలా నమస్సన్తే’’ (౧-౯) ఇచ్చాదికం న సిజ్ఝతీతి, పచ్చేకం వణ్ణా నామహోన్తీతి అకారో వణ్ణో నామ హోతి ఆకారో వణ్ణో నామ హోతీతిఆదినా, అవయవేచ్చాదినా వుత్తియం అవుత్తేపి ‘పచ్చేక’న్తి వచనే సదిట్ఠన్తం కారణమాహ, దిట్ఠన్తోపనీతో త్యత్థో సుఖేన పటిపత్తుం సక్కాతి, ఏత్థ హి పచ్చేకన్తి అవుత్తేపి దేవదత్తో భోజీయతూతిఆదినా పచ్చేకం భుఞ్జికిరియా పరిసమాపీయతే, తేనాహ-‘న చోచ్చతే’ ఇచ్చాది, అథవా సముదాయేపి వాక్యపరిసమా పత్తియం సతి సముదాయే పవత్తా సద్దా అవయవేసుపి వత్తన్తీతి ‘సముద్దేకదేసదస్సనేపి సముద్దో దిట్ఠో, ఖన్ధేకదేస భూతాయపి పఞ్ఞాయ పఞ్ఞాక్ఖన్ధోతిఆదీసు వియ న దోసో, తేనేవ వుత్తియం ‘పచ్చేక’న్తి న వుత్తం, వణ్ణసద్దస్స గుణాద్యనేకత్థత్తేపి పకరణతో అకారాదయోవేత్థ వుచ్చన్తీతి ఆహ-‘వణ్ణీయతి’చ్చాది, పకరణతోపి అత్థో విభజ్జతే, వుత్తం హి–

అత్థా పకరణా లిఙ్గా, ఓచిత్యా దేసకాలతో;

సద్దత్థా విభజీయన్తే, న సద్దాయేవ కేవలాతి.

నను ఝలాదిసఞ్ఞా వియ లహుసఞ్ఞం అకత్వా కస్మా గురుసఞ్ఞా కతాతి చోదనం మనసి నిధాయ రుళ్హి అన్వత్థవసేన ద్విప్పకారాసు సఞ్ఞాసు ఝాలాతి రుళ్హి సఞ్ఞాత్థాభావేన వోహారసుఖమత్తపయోజనా, అన్వత్థసఞ్ఞా పన తప్పయోజనాపి హోతి తదఞ్ఞప్పయోజనా పీతి దస్సేతుమాహ- ‘ఏవ’మిచ్చాది, వణ్ణీయతీ అత్థో ఏతేహీతి వుత్తమత్థం అనుగతా అనుగతత్థా వణ్ణసఞ్ఞా తం, సద్దాధిగమనీయస్సాతి సద్దేన విఞ్ఞాతబ్బస్స, వణ్ణం మూలమస్సాతి వణ్ణమూలకో-అత్థో, తస్స భావో వణ్ణమూలకతా, అత్థస్స వణ్ణమూలకతం సాధేతి ‘సాపి’చ్చాదినా, వణ్ణం రూపం సభావో ఏతేసన్తి వణ్ణరూపాని-పదాని, సముదాయో పాదానం రూపమస్సాతి సముదాయరూపం వాక్యం, విభత్యన్తమత్థజోతకం పదం, పదసముదాయో వాక్యం, సబ్బఞ్చేతముపచారేన వణ్ణసద్దవచనీయత్తం గచ్ఛతి వణ్ణమయత్తాతి సబ్బోపి సమ్ముతిపరమత్థభేదభిన్నో అత్థో వాక్యాధిగమనీయో వణ్ణేనేవ విఞ్ఞాయతి నామ తస్మా యథా వుత్తమత్థ విసేసదస్సనంలహుసఞ్ఞాయ న సక్కాతి తదత్థమకారాదీనం గురుభూతా వణ్ణసఞ్ఞా కతాతి అధిప్పాయో, సమ్ముతి సఙ్కేతవసేన పవత్తో వోహారో, పరమత్థో సనిబ్బానో పఞ్చక్ఖన్ధో. ఉభోహి పనేతేహి భిన్నో తతియో కోట్ఠాసో నామ నత్థి, తథాచ వుత్తం–

దువే సచ్చాని అక్ఖాసి, సమ్బుద్ధో వదతం వరో,

సమ్ముతిం పరమత్థఞ్చ, తతియం నుపలబ్భతీతి.

నను చ–

అప్పక్ఖరమసన్దిద్ధం, ససారం గూళ్హనిణ్ణయం;

పసన్నత్థఞ్చ సుత్తన్తి, ఆహు తల్లక్ఖణఞ్ఞునోతి.

‘‘ఆదయో తితాలీస వణ్ణా’’ ‘‘తితాలీసాదయో వణ్ణా’’తి వా వత్తబ్బన్తి న తథా సతి సన్దిద్ధం సుత్తం సియాతి, నను సత్థాదో మఙ్గలవచనేన భవితబ్బం, అకారో పటిసేధత్థోపి హోతీతి (న) సత్థాదో సిద్ధసద్దస్సోపహితత్తా, అథ హోత్వ పుబ్బా ఝాలాది సఞ్ఞా, సద్దసాధనమత్తప్పయోజనత్తా పన సబ్బవిధానస్స పుబ్బాచరియ సఞ్ఞావాలమేత్థాతి కిం పునాపి వణ్ణాదిసఞ్ఞావిధానేన గన్థగారవ కరణేనాతి సచ్చమేతం, పుబ్బాచరియేసు పన గారవం తదనుగమనఞ్చ దీపేతుం కాచి సఞ్ఞాయోప్యన్వాఖ్యాయన్తే, యజ్జేవం సంయోగసబ్బనామలోపాదయోపి సఞ్ఞా పుబ్బాచరియేహి వుత్తా వత్తబ్బాతి నను భో వుత్తమేవామ్హేహి’కాచి సఞ్ఞాయో ఆఖ్యాయన్తే’తి, కిన్తదాఖ్యానద్వారేన భవతా తాపి విఞ్ఞాతుం న సక్కాతి, కేసఞ్చి సాత్థకత్తోపి పతివణ్ణమత్థానుపలద్ధితో వణ్ణానమదిట్ఠానమకారాదీనమనుకతియో ఇహోపదిట్ఠాఇత్యనుకారియేనాత్థేనాత్థవన్తతాయ హోతేవాకారాదితో విభత్తి, లోపేన నిద్దిట్ఠత్తా పనస్సా అస్సవనం సన్నికంసవచనిచ్ఛాభావా సంహితాయానిద్దేసో, అనుక్కమోతి ఆదోనిస్సయా సరావుత్తా, తతో నిస్సితా బ్యఞ్జనా, సరేసుపి ఏకట్ఠానియా అకారాదయో బహుత్తా పఠమం వుత్తా ఠానానుక్కమేన, తతో ద్విజా ఠానానుక్కమేన, తేసుపి రస్సావ లహుత్తా పఠమం వుత్తా, తతో దీఘా, బ్యఞ్జనేసుపి వగ్గా బహుత్తా ఠానప్పటిపాటియా పఠమం వుత్తా, తతో యకారాదయో, వగ్గేసు చ అఘోసా పఠమం వుత్తా, తతో ఘోసా, తేసు చ సిథిలా పఠమం వుత్తా, తతో ధనితా, తత్థాపి అప్పకత్తా ద్విజా పఞ్చమా వుత్తా, తతో యరలవా ఘోసభూతా ఠానానుక్కమేన, తతో ధనితా సకారహ కారా, తేసుపిహకారో కేసఞ్చి ఓరసోపి హోతీతి ద్విజత్తా పచ్ఛా వుత్తో, కేహిచి ‘‘లళానమవిసేసో’’తి ద్విన్నమవిసేసే వుచ్చమానేపి లిపిభేదేన ఠానభేదేన చ భిన్నత్తా ళకారో విసుం అక్ఖరభావేన గహితో, సోపి ఘోసభావేన ఠానానుక్కమేనచ హకారతో పరం వుత్తో నిగ్గహీతం పన సరత్తాదిసబ్బవినిమ్ముత్తత్తా సబ్బపచ్ఛా వుత్తన్తి అకారాదీనమయమనుక్కమో, ఇమస్సేవానుక్కమస్స మనసి విపస్స వత్తమానత్తా తితాలీసాతి గణనాపరిచ్ఛేదస్స దస్సితత్తా చ ‘నిగ్గహీతన్తా’తి వుత్తియం వుత్తం, పకతం సాధుసద్దాన్వాఖ్యానం, న వణ్ణీయతే, తి సద్దసఙ్ఖరణ సఙ్ఖాత ముఖ్యప్పయోజనాభావా, కిఞ్చాపి న వణ్ణీయతే, అమ్హేహి పన కథమకారాదీనమయమనుక్కమో ఉప్పన్నోతి సిస్సానం కఙ్ఖా విచ్ఛేదప్పయోజనమ్పతి అనుక్కమసద్దస్స అత్థకథనబ్యాజేన వణ్ణితో యేవాతి, కరీయన్తే ఉచ్చారీయన్తే ఏతేనాతి కరణం, తత్థ జివ్హామజ్ఝం తాలుజానం, జివ్హోపగ్గం ముద్ధజానం, జివ్హగ్గం, దన్తజానం సేసానం సకట్ఠానం కరణం, పయత్తి పయతనం, తమ్పన వణ్ణుచ్చారణతో అబ్భన్తరో బాహియో చ ఉస్సాహో, తత్థ అబ్భన్తరపయతనం-సంవుతత్తమకారస్స, వివటత్తం సరానం సకారహకారానఞ్చ ఫుట్ఠత్తం వగ్గానం, ఈసంఫుట్ఠత్తం యరలవానం, బాహియపయతనన్తు సంవుతకణ్ఠతాది, ఠానతో పచ్చాసత్తియా విధీయమానకారియసమ్భవేన పయోజనసమ్భవా ఆహ-‘ఠానమ్పనా’తిఆది, తిట్ఠన్తి ఏత్థ ఉప్పత్తివసేన వణ్ణాతి ఠానం, ‘‘ఏ ఓనమ వణ్ణే’’తి (౧-౩౭) సుత్తే వణ్ణేతి కథనమేవ వణ్ణసఞ్ఞాకరణే పయోజనం, యథావుత్తమత్థమఞ్ఞత్ర బ్యాపదిసతి’ ఏవ’మిచ్చాదినా, తస్మా ‘‘దసాదో సరా’’ఇచ్చాదో ‘తేనా’తిఆదీసు ‘తేన సరఇచ్చనేన క్వత్థో కస్మిం సుత్తే పయోజనం తం దస్సేతి ‘‘సరోలోపో సరే’’చ్చాదీ’తి ఏవమాదినా అత్థో దట్ఠబ్బో, ఞాపేతి వణ్ణలోపన్తి ఞాపకం, కస్మా పన’సో చేమినావ ఞాపకేన సిద్ధో’తి వుచ్చతి నను ‘తదమినాదీని’’తి (౧-౪౭) సుత్తం దిస్సతీతి, (సచ్చం) తథాపి పకారన్తరోయమ్పి వణ్ణలోపే దస్సితోతి విఞ్ఞాతబ్బం, ఏవసద్దో పన ‘యది ఞాపకేన వణ్ణలోపో సియా సో ఇమినావ ఞాపకేన సిద్ధో, నాఞ్ఞేనా’తి అవధారేతి.

౨. దసా

నను అఆదయోతి పఠమన్తేనువత్తన్తే కథమేత్థ’తత్థా’తి సత్తమీనిద్దిట్ఠతాతి ఆహ-‘తఞ్చా’తిఆది, అత్థవసావిభత్తివిపరిణామేనాతి అఆదయోతి పఠమన్తస్స‘ఆదో దసా’త్యనేన సమ్బన్ధా సమ్బజ్ఝమానే చాధారత్థేన భవితబ్బన్తి ఆధారత్థవసేన సత్తమీ విభత్తియా పరివత్తనేనాతి అత్థో, అత్థవసా సత్తమియా విపరిణామసమ్భవాయేవసుత్తే అవిజ్జమానేపి‘తత్థా’తి వుత్తియం వుత్తం, ఆదోదసన్నమనఞ్ఞత్థపవత్తిసమ్భవతో తేసం అఆదయో విసయభావేనపి సక్కా పరికప్పేతున్తి వుత్తం-‘తేసు విసయభూతేసూ’తి, నిద్ధారణత్థోపి యుజ్జతేవ… వణ్ణసముదాయతో తదేకదేసభూతాన మాదో వణ్ణానం దససఙ్ఖ్యాగుణేన నిద్ధారియమానత్తా, ఆదిమ్హి దస వణ్ణాతి వుత్తే అవుత్తానమ్పి అవస్సం వత్తబ్బానం ఊనపూరణత్థమజ్ఝాహారో హోతీతి వుత్తం- అవట్ఠితా నిద్దిట్ఠా వా’తి, ఏకాదీన మట్ఠారసన్తానం సఙ్ఖ్యానం సఙ్ఖ్యేయ్యే వత్తనతో ఆహ-‘దససఙ్ఖ్యాయ పరిచ్ఛిన్నత్తా’తి, గయ్హుపగానం రస్సఏ ఓవణ్ణానమ్పి కచ్చాయనే వియ అపరిచ్చాగా అనూనా, అగయ్హుపగానం తదఞ్ఞేసం కేసఞ్చి సరానం పరిచ్చగా అనధికా, దససద్దస్స సఙ్ఖ్యేయ్య వుత్తిత్తా దసన్నమ్పి అధికతవణ్ణానఞ్ఞత్తా వుత్తం-‘దసన్నమ్పీ’తిఆది, సయం పుబ్బా’రాజ=చిత్తియం’తీస్మా క్విమ్హి అన్తలోపే సమాసే చ తదమినాదిత్తా నిరుత్తినయేన వా సరసద్దో నిప్ఫజ్జతీతి, ‘సర-గతిహిం సాచిన్తాసు’ ఇచ్చస్మా అప్పచ్చయేన వా నిప్పజ్జతీతి దస్సేతుమాహ=‘సయం రాజన్తీ’తిఆది.

౩. ద్వేద్వే

తేతి’ఆదో’తి సత్తమ్యన్తత్తా అపరే ద్వే పరామసతి, హేట్ఠా వియాతి హేట్ఠా వుత్తం అత్థవసా విభత్తివిపరిణామం ఉపమేతి, అతోవ విఞ్ఞాయమానత్థవసేన తేసు’తి వుత్తం, తేసుతి పన నిద్ధారణత్తవివచ్ఛాయం తమ్పి సమ్భవతీతి తేసం వణ్ణానం మజ్ఝే ద్వేద్వేతి ద్విసఙ్ఖ్యాయ నిద్ధారణత్థోపి వేదితబ్బో, విచ్ఛాయం వుత్తి యస్స సో విచ్ఛావుత్తి-ద్విసద్దో, విచ్ఛావుత్తితా చాస్స సవణ్ణత్తగుణేన ద్విన్నం (‘బ్యాపితు) మిట్ఠత్తా, కమేనావట్ఠితేతి ఇమినా అకారాదివణ్ణప్పబన్ధస్స అనాదికాలసిద్ధం కమసిద్ధత్తమాహ. నను సమానా వణ్ణా సవణ్ణాత్యన్వత్థే సవణ్ణసద్దే సతి కతం రస్సదీఘానం సవణ్ణసఞ్ఞా సియా… అసమానత్తా ఏతేసన్తి, నేతదత్థివణ్ణప్పబన్ధస్స కమసిద్ధత్తా వచనబలేనేవాసమానానమ్పి హోతేవాతి, నేవమ్పి వత్తుం యుత్తం‘‘ద్వేద్వే సవణ్ణా’’తి సుత్తస్స తాదిససామత్థియసబ్భావే [సబ్భావేన (పోత్థకే)] విసేసకారణాభావాతి ఆహ‘సమానత్తమ్పనా’తిఆది. తిట్ఠన్తి ఏత్థ వణ్ణా చిత్తజత్తేపి అభిబ్యత్తి వసేనాతి ఠానం కణ్ఠాది, తేన కతన్తి సమాసో, కణ్ఠతాతు ఇతి చత్తే పాణ్యఙ్గత్తా నపుంసకత్తం. పఞ్చమేహి వగ్గపఞ్చమేహి. అన్తట్ఠాకీతి వగ్గానమన్తే తిట్ఠన్తీతి అన్తట్ఠా, తాహి, యుత్తస్సాతి బ్రహ్మచరియా, గుయ్హ’న్తిఆదీసు యుత్తస్స. కేచీతి అనియమేన వుత్తం, తే పన–

‘‘హకారో పఞ్చమేహేవ, అన్తట్ఠాహి చ సంయుతో;

ఓరసో ఇతి విఞ్ఞేయ్యో, కణ్ఠజో తదసంయుతో’’తి వదన్తి.

౪. పుబ్బో

వత్తతేతి అత్థవసా విభత్తివిపరిణామేన వత్తతే, నను చేత్యాదిచోదనా, నేసదోసోచ్చాది పరిహారో, దోసాభావే కారణ మాహ-‘యోయో…పే… పతీయతే’తి, వుత్తం సమత్తేతి-‘నహి’చ్చాదినా, నను చ పుబ్బసద్దో యమేకత్తా ఏకం పుబ్బమాచిక్ఖతి న సకలన్తి కథం ‘‘పుబ్బో’తి వుత్తే యోయోతి ఞాయతి ‘యోయో పుబ్బో’తి చ వుత్తే ‘తేసు ద్వీసు’తి ఏత్థ’ద్వీసు ద్వీసు’తి ఇదం కథం సుఖేనేవ పతీయతే తదిదమసిద్ధేనాసిద్ధసాధనన్తి ఆసఙ్కియ తదభావముబ్భావీయ పుబ్బ సద్దస్స విచ్ఛాగమకత్తమవగమయితుమాహ-‘నచేద’మిచ్చాది. తంయోగాతి ఉపచారవసేనాహ, తబ్బన్తతాయవాతి అత్థియత్థే అప్పచ్చయవసేన, ఏవముపరిపి.

౫. పరో

సేసమిచ్చాదినా‘తేసు ద్వీసూతి సవణ్ణసఞ్ఞకేసు ద్వీసు’ ఇచ్చాది కమతిదిస్సతి. లహుసఞ్ఞా రస్సస్స, సంయోగపుబ్బస్స రస్సస్స దీఘస్స చ గురుసఞ్ఞా న వత్తబ్బా… ఉచ్చారణవసేనేవాన్వత్థసఞ్ఞాతి విఞ్ఞాయతి, పుబ్బాచరియవసేన వా ఇహావుత్తావసేససఞ్ఞావియ.

౬. కాదయో

కేవల బ్యఞ్జనానమత్థప్పకాసత్తాభావా సరానమత్థప్పకాసనే అచ్చన్తోపకారా బ్యఞ్జనాతి ‘ఏతేహీ’తి కరణత్తేన వుత్తం, తేనాహ ‘సరాన’మిచ్చాది. విపుబ్బా ‘అఞ్జ-బ్యత్తియం’తీమస్మా కరణే అనప్పచ్చయే రూపం, నపుంసకత్తమ్పిస్సావగమయితుం ‘ఉపకారకానీ’తి వుత్తం, బ్యఞ్జనత్తం దిట్ఠన్తేన ఫుటయతి ‘యథా’ఇచ్చాదినా, యథా ఓదనస్సుపకారకాని సూపాదీని బ్యఞ్జనాని, తథా సరానముపకారకానీతి అధిప్పాయో, బ్యఞ్జనమ్పన అద్ధమత్తికం, వుత్తం హి–

ఏకమత్తో భవే రస్సో, దీఘో మత్తద్వయాయుతో;

ప్లుతో తిమత్తో విఞ్ఞేయ్యో, బ్యఞ్జనం త్వద్ధమత్తికంతి.

అన్వత్థాతి అన్వత్థతో, ‘అన్వత్థా బ్యఞ్జనా’తి సమ్బన్ధో.

౭. పఞ్చ

సజాత్యపేక్ఖాయ సముదాయవాచిత్తేపి కాదయోతీ అనువత్తనతో వగ్గసద్దేన కఖగఘఞాదయోవ గయ్హన్తి, పఞ్చ పరిమాణమస్స పఞ్చకోవగ్గో, ‘‘తమస్స పరిమాణం ణికో చా’’తి (౪-౪౧) కో, సుత్తే ఆదిభూతో పఞ్చసద్దో పఞ్చసఙ్ఖ్యాపరిచ్ఛేదం కురుమానో మావసానానం వగ్గానం బహుత్తం గమేతీతి ‘పఞ్చకా’తి వుత్తం, వగ్గాతి బహువచనతో పచ్చేకన్తి విఞ్ఞాయతి, వజ్జేన్తి యకారాదయోభి వగ్గా, పఠమక్ఖరవసేన పన కవగ్గాదివోహారో.

౮. బిన్దు

అనేకత్థత్తా ధాతూన ముచ్చారణత్థోపేత్థ గణ్హాతీతి నిపుబ్బా తతో కమ్మన్తి త్తప్పచ్చయే ఞ్ఞిమ్హి పాదిసమాసే దీఘేచ రూపం దస్సేన్తో ‘రస్సా’తిఆదీమాహ, పీళనత్థతో నిగ్గహనం నిగ్గహో, ‘ఇ-అజ్ఝేన గతీసు’ఇచ్చస్మా కత్తరి [కమ్మని-ఇతి వత్తబ్బం, ఇతం ఉచ్చారితన్తి అత్థో] త్తప్పచ్చయే ఇతం, నిగ్గహేన ఇతన్తి అమాదిస మాసే రూపం దస్సేన్తో ‘కరణం నిగ్గహేన వా’తిఆదిమాహ, పచ్ఛిమపక్ఖం సాధేతుమాహ-‘వుత్తం హీ’తి.

౯. ఇయు

చత్థసమాసోతి ఇతరీతరయోగద్వన్దసమాసో. అత్తేతి ముని సద్దాదివచనీయే అత్థే, నమతీతీమస్సేతం కమ్మం,

యం సబ్బవచనం సబ్బ, లిఙ్గం సబ్బవిభత్తికం;

తం సబ్బత్థే నమనతో, విదుం నామన్తి తబ్బిదూ.

ఇధ నామసఞ్ఞాయాభావేపి అన్వత్థబలాయేవ నామసఞ్ఞా సిద్ధాతి (ఆహ) ‘అన్వత్థబ్యపదేసేనా’తి, స్యాద్యన్తపకతిరూపన్తి పచ్చయా పఠమం కరీయతీతి పకతి, సా ఏవ రూపన్తి పకతిరూపం, స్యాద్యన్తస్స పకతి రూపం మునిసద్దాది స్యాద్యన్తపకతిరూపం, అత్థవన్తమధాతుకమప్పచ్చయమ్పాటిపదికం, పదం పదం పతి పటిపదే, పటిపదం నియుత్తం పాటిపదికం. విసేసనేనాతి సుత్తే ‘నమస్సన్తే’తి వుత్తేన ఇవణ్ణువణ్ణానం విసేసనేన. ఆఖ్యాతస్సాతి పచతిఆదినో. ఆదిమజ్ఝవత్తినోతి ఇన్ద ఉదకసద్దాదీనం ఆదో, పఖుమాదీనం మజ్ఝేచ వత్తినో. పదేసేసూతి ‘‘ఝలా సస్స నో’’తి (౨-౮౩) ఆదికేసు సుత్తప్పదేసేసు, అనిట్ఠపసఙ్గ (సఙ్కం) నివత్తేతీతి సమ్బన్ధో, అనిట్ఠప్పసఙ్గోనామ [నామాతి (పోత్థకే)] పచతి-ఇన్ద (ఉదక పఖుమ) సద్దాదీన మన్త ఆదిమజ్ఝభూతఇవణ్ణాదీనం ఝలసఞ్ఞా విధాయ తతో పరాసం సాది విభత్తీనం ‘‘ఝలా సస్స నో’’తి (౨-౮౧) ఆదీహి ‘నో’ ఆదేసాదిమ్హి కతే ‘పచతినో, ఇన్దనో, ఉదకనో, పఖుమనో’తిఆది రూపప్పసఙ్గో, ననుచాదిఆది చోదనా. వత్తబ్బన్తి సుత్తే వత్తబ్బం. బ్యాసనిద్దేసేనాతి అసమాసనిద్దేసేన. తదయుత్తన్తిఆది పరిహారో, తన్తి తం చోద్యం, సతిహీతిఆదినా అయుత్తత్తం సమత్థేతి, ద్వీసుత్తరేసు యోగేసూతి ఉపరిమేసు ‘‘పిత్థియం’’ ‘‘ఘా’’తి ద్వీసు సుత్తేసు. ఇత్థియన్తి ఇదన్తి ‘‘పిత్థియ’’న్తి సుత్తే ఇత్థియన్తి ఇదం పదం. వణ్ణవిసేసనం సియాతి ‘‘పిత్థియ’’న్తి సుత్తే ‘ఇయువణ్ణా’తి అనువత్తనతో ‘ఇత్థియం ఇవణ్ణువణ్ణా’తి ఏవం ఇవణ్ణు వణ్ణా ‘‘ఘో’’తి సుత్తే ‘ఇత్థియం ఆ’తిఏవం అవణ్ణస్స చ విసేసనం భవేయ్య. వణ్ణవిసేసనే విరోధమాహ ‘ఏవఞ్చే’చ్చాది, నామస్సన్తేతి అసమాసనిద్దేసే త్వవిరోధమాహ- ‘బ్యాసే’చ్చాది. సక్కానామవిసేసనం కాతున్తి ద్వీసు సుత్తేసు ఇత్థియన్తిఆదినా వక్ఖమానక్కమేన. నామస్స అన్తో నామన్తోతి సమాసస్స ఉత్తరపదత్థప్పధానత్తా సమాసే గుణీభూతస్స నామస్స ఇత్థియన్తి ఇదం విసేసనం కాతుం న సక్కాతి అధిప్పాయో, వచనమన్తరేనాతి పాణినియానమివ ‘‘యథాసఙ్ఖ్యమనుదేసో సమానం’’తి (౧-౩-౧౦) సుత్తం వినా, సమాసఙ్ఖ్య ఏతేసన్తి సమసఙ్ఖ్యకా, ఇతిసద్దో ఆద్యత్థో, తేన–

‘‘ఆలాపహాసలీలాహి, మునిన్ద విజయా తవ;

కోకిలా కుముదానీ వో, పసేవన్తే వనం జలం’’ (౨౬౦).

ఇచ్చాదిం సఙ్గణ్హాతి.

౧౦. పిత్థి

ఇత్థియం నామస్సాతి చ, అన్తే ఇవణ్ణువణ్ణాతి చ వుత్తే తేసమా ధారాధేయ్యసమ్బన్ధో ఆధేయ్యస్సాధారే పవత్తిం వినా న సమ్భవతీతి అజ్ఝాహారవసేన ‘వత్తమానా’తి వుత్తియం వుత్తం. ఇవణ్ణు వణ్ణాతి అపేక్ఖియ‘విసేసీయన్తీ’తి బహువచనమేతం సమ్బన్ధస్స పురిసాధీనతాయ నామన్తీమినా సమ్బన్ధే సతి‘విసేసీయతీ’తేకత్తేన పరిణమతి.

౧౧. ఘా

ఇత్థియం నామస్సన్తేతి చ వత్తతే. హేట్ఠా సబ్బత్థ సఞ్ఞినో నిద్దిసియ సఞ్ఞాయ నిద్దిట్ఠత్తా తత్థ వియ విసుం సఞ్ఞినో పఠమమనిద్దేసే అసన్తో వియాతి దోసలేసమాలమ్బియ చోదయతి నన్హచే’త్యాదినా. తత్థ సేతోతి విజ్జమానస్స సఞ్ఞినో. కారియేనాతి సఞ్ఞాకారియేన. పరిహరతి ‘నాయం దోసో’తిఆదినా. పచ్ఛావుత్తమత్తేనాతి ‘‘ఘా’’తి సుత్తే కారియినో ఆకారస్స పచ్ఛా వుత్తమత్తేన. నచాతి ఏత్థ చసద్దో వత్తబ్బన్తరసముచ్చయే, అపరమ్పి కిఞ్చి వత్తబ్బమనియమరూపమత్థీతి అత్థో. అనియమరూపమాచరియప్పవత్తితో సాధేతుమాహ ‘ఉభయథాపి’చ్చాది.

౧౨. గోస్యా

ఆసద్దో ఆభిముఖ్యే, అనభిముఖమభిముఖం కత్వా లపనం కథనమాల పనం, తస్మిం ఆలపనే, ఆలపనత్థే విహితో సీతి అత్థో.

ఇతి మోగ్గల్లానపఞ్చికాటీకాయం సారత్థవిలాసినియం

సఞ్ఞాధికారో సమత్తో.