౬. అరఞ్ఞాదివగ్గవణ్ణనా
౬౦౫. నవ పబ్బతస్స నామాని. పబ్బ పూరణే, తో. గిర నిగ్గిరణే, ఓసధాదయో నిగ్గిరతీతి గిరి, ఇ. సిలానం రాసి సేలో, సిలా పచురా సన్త్యస్మిం వా సేలో, సేల గతియం వా, అ. అద్ద గతిమ్హి యాచనే చ, భూవాది, ఇ, అద్ద హింసాయం వా, చురాది. న గచ్ఛతీతి నగో. న చలతీతి అచలో. సిలానముచ్చయో ఉబ్బేధో, థూపో వా సిలుచ్చయో. సిఖరయోగా సిఖరీ, ఈ, తిలకీభూతో. భుం భూమిం ధరతీతి భూధరో, భుయా ధరీయతీతి వా భూధరో, బాహుల్యేన అ, భూధరో. అహారియో, గోత్తోపి, దేసన్తరం నేతుమసక్యత్తా అహారియో, గవం భూమిం ధారణేన తాయతే గోత్తో.
పఞ్చకం సిలాయం. అమ గతియం, భో. వన, సన సమ్భత్తియం, పసనతి బ్యాపేతీతి పాసాణో, నిపాతనా, పస బన్ధనే వా, యు. అసు ఖేపనే, మో, అస్మా, రాజాది, అసు బ్యాపనే వా. పల రక్ఖణే, ఉపలో, ఉప దేహే వా, అలపచ్చయో నిపాతో. సిల ఉచ్చే, అ. సిలా, నారీ.
౬౦౬. గిజ్ఝకూటాదయో తికూటన్తా ‘‘వఙ్కాదీ’’తి ఏత్థ ఆదినా మలయదద్దురాదయో చ నగా నగవిసేసా. గిజ్ఝా సకుణవిసేసా అస్స కూటే వసన్తి, గిజ్ఝసదిసకూటయుత్తతాయ వా గిజ్ఝకూటో. విసేసేన భాతీతి వేభారో, అరో. పుల మహత్తే, విసేసేన పులతీతి వేపుల్లో. ఇసయో గిలతీతి ఇసిగిలి, ఇ. ఆదిచ్చగమనవిరోధేన విరుద్ధం ఝాయతీతి విఞ్ఝో. పణ్డువణ్ణతాయ పణ్డవో, పణ్డ గతియం వా, అవో. కుటిలతాయ వఙ్కో. ద్వయం ఉదయగిరిమ్హి. అపరసేలాపేక్ఖాయ పుబ్బసేలో. ఉదయన్త్యస్మా సూరియాదయోతి ఉదయో, సూరియాదీనముదయయోగతో వా ఉదయో.
తికం అత్థగిరిమ్హి. మన్దయతి సూరియో యస్మిం మన్దరో. మన్దప్పభో వా అరతి యస్మిం సూరియోతి మన్దరో, అత్థం అనుపలద్ధిం గహనక్ఖత్తానం కరోతీత్యత్థో, నామధాతుకారితన్తా అ. ద్వయం హిమవతి పబ్బతే. హిమప్పచురతాయ హిమవా, హిమం వా వమతీతి హిమవా, క్వి, రాజాదిపక్ఖేపత్తా సిస్సా. హిమయుత్తో అచలో హిమాచలో.
౬౦౭. అత్తని సఞ్జాతగన్ధదబ్బానం గన్ధేహి లోకే మదయతి, మోదయతీతి వా గన్ధమాదనో, యు. కేలాసో వుత్తో. విచిత్తకూటయుత్తతాయ చిత్తకూటో. సుఖం దస్సనం యస్స, యస్మిం వా సుదస్సనో, కాళవణ్ణకూటతాయ కాళకూటో. తీణి కూటాన్యస్స తికూటో, ఛళేతేపి పబ్బతవిసేసా. అస్స యథావుత్తస్స పబ్బతస్స పత్థో సమో భూమిభాగో సాను నామ, అస్స వా పబ్బతస్స సమాయ భూమియం పత్థో సాను చ భవన్తీతి అజ్ఝాహరితబ్బం. పతిట్ఠతే అస్మిన్తి పత్థో, ఠస్స థో. సన సమ్భత్తియం, ణు, సమ్భజీయతే సేవీయతేతి సాను, ద్వేప్యనిత్థియం.
౬౦౮. తికం సిఙ్గస్స నామం. కుట దాహే, కమ్మని ణో, వాకారేన కూటమ్పి. సిఖం రుహతీతి సిఖరం. నేరుత్తో. సిఖం గచ్ఛతీతి సిఙ్గం, ఇఙ్గ గమనత్థో, ఖలోపో. ద్వయం పబ్బతాదీనం పపతనట్ఠానస్స నామం. పపతన్త్యస్మా, ణో. పత అధోగమనే, పపాతో. తట సముస్సయే, తటో.
ద్వయం పబ్బతనితమ్బే. నితమ్బో జఘనేపి, కట వస్సావరణేసు, ణ్వు. పబ్బతే పాసాణాదీసు అమ్బునో జలస్స పసవో పసవనం నిజ్ఝరో నామ, నిస్సరణం నిజ్ఝరో, సస్స ఝో, అసరూపద్విత్తం. ఝరోపి.
౬౦౯. ద్వయం కిత్తిమే అకిత్తిమే, సజలే నిజ్జలే వా కన్దరే. దర విదారణే, అ, ఈ, దరీ. కం జలవాచకమబ్యయం, కేన దరీయతే కన్దరో, ఆ, కన్దరా. తికం దేవఖాతబిలే. నిలీయన్త్యస్మిం లేణం, లీ సిలేసనే, యు. గతిం హ్వయతి కుటిలయతీతి గబ్భరం, నిపాతనా. గబ్భ ధారణే వా, అరో. గుహూ సంవరణే, అ, గుహా.
ద్వయం సిలామయపోక్ఖరణియం. సోడి గబ్భే, ఈ. సోణ వణ్ణగతిసఙ్ఘాతేసు వా, డో, ఈ. ద్వయం పబ్బతాదీనం గబ్భరదేసే లతాపల్లవతిణాదీహి పిహితోదరే గబ్భరే. కుఞ్జ అబ్యత్తసద్దే, కరణే, ణో, నికుఞ్జం నిపుబ్బో. ద్వయంప్యనిత్థియం. నికుఞ్జవచనం పకుఞ్జాదినివత్తనత్థం.
౬౧౦. సేలస్స పబ్బతస్స ఉద్ధంభూమి అధిచ్చకా నామ. సేలస్సాధోభాగాసన్నభూమి ఉపచ్చకా నామ. అత్ర తేహి ఉపాదిసద్దేహి చ్చకో యదాదినా [పాణిని ౫.౨.౩౪].
మూలపబ్బతస్సన్తే పరివారేత్వా ఠితా ఖుద్దపబ్బతా పాదా నామ. తత్ర పాదాదిద్వయం. పజ్జతే గమ్యతేతి, ణో. సేలస్స ఉపన్తో సమీపే పబ్బతో ఉపన్తసేలో.
గేరికమనోసిలాహరితాలకట్ఠిన్యాదికోసబ్బో ఏవ సిలావికారో ‘‘ధాతూ’’త్యుత్తో, ధర ధారణే, తు, ధాతు.
సేలవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬౧౧. తికం సీహే. కేసరో జటా, తంయోగా, ఈ, కేసరీ. మిగే హింసతీతి సీహో, నిపాతనా వణ్ణవిపరియయో, మిగే హన్తుం సంవిజ్జమానా ఈహా అస్సాతి వా సీహో, సహతీతి వా సీహో. పఞ్చస్సో, హరిపి. ముఖమివ చరణాప్యస్స కరికుమ్భదారణసమత్థాతి తేహి సహ పఞ్చస్సాని యస్స. హరతి మిగేతి హరి, ఇ. మహాకుక్కురప్పమాణో కుక్కురాకతి కణ్హలేఖాచిత్తసరీరో గోమనుస్సాదిహింసక్ఖమో రస్సముఖో తరచ్ఛో నామ, సో ‘‘సునఖబ్యగ్ఘో’’తి వుచ్చతి. తర తరణే, ఛో, మిగే అదతీతి మిగాదనో, నన్దాదీహి యు.
ద్వయం బ్యగ్ఘే. వినిహన్త్వా ఆఘాయతీతి బ్యగ్ఘో, ఘా గన్ధోపాదానే, బ్యగ్ఘో దీపినిపి. పుం పుమానో దాలేతీతి పుణ్డరీకో, దల విదారణే, ణ్వు. దస్స డో, లస్స రో, అస్సీ, పుణ్డరీకో.
‘‘పుణ్డరీకం సితమ్బోజే,
సితచ్ఛత్రే చ భేసజ్జే;
కోసకారన్తరే బ్యగ్ఘే,
సో దిసావారణగ్గిసూ’’తి. –
నానత్థసఙ్గహే. వగ్ఘోపి. దీపినివిసయే సద్దూలో ఈరితో, సరతీతి సద్దూలో, ఊలో, దో చన్తో, సద్దేన ఉలతి గచ్ఛతీతి వా సద్దూలో. దీపం తచ్చమ్మం, తంయోగా దీపీ, తస్మిం దీపిని.
౬౧౨. పఞ్చకం అచ్ఛే. అసు ఖేపనే, ఛో. ఇచ థుతియం, అ, ఇక్కో. భల్లుకోపి, భల, భల్ల పరిభాసనహింసాదానేసు, ణ్వు, అస్సు, ఈస గతిహింసాదానేసు, సో, రస్సాది. అపచ్చయే ఇసో.
ద్వయం రోహితే. లోహితవణ్ణతాయ రోహిసో, లోహితో చ, పుబ్బత్ర తస్స సో. తికం గోకణ్ణే. గవస్స కణ్ణో వియ యస్స కణ్ణోతి గోకణ్ణో. గణయుత్తతాయ గణీ చ సో కణ్టకసదిససిఙ్గతాయ కణ్టకో చేతి గణికణ్టకో, సముదితనామమ్పి వదన్తి. గణి చ కణ్టకో చ గణికణ్టకాతి ద్వే నామానిపి దట్ఠబ్బాని, తేనేవ హి ‘‘గణికణ్టకా’’తి బహువచననిద్దేసో కతో.
౬౧౩-౬౧౪. చతుక్కం ఖగ్గే. సిఙ్గఞ్చ ఖగ్గాఖ్యం, తంయోగా ఖగ్గో. ‘‘ఖగ్గో గణ్డకసిఙ్గాసి-వుద్ధభేదేసు గణ్డకే’’తి [బ్యాఖ్యాసుధా ౨.౫.౪] హి నానత్థసఙ్గహే. ఖగ్గసదిసం విసాణమస్స సణ్ఠానతోతి ఖగ్గవిసాణో, ణో. ఏత్థ ఖగ్గసద్దో అసిపరియాయో. పలాసమదతీతి పలాసాదో. గణ్డ వదనేకదేసే, ణ్వు, గణ్డకో.
బ్యగ్ఘాదికో సబ్బోపి మిగభేదో ‘‘వాళమిగో, సాపదో’’తి చోచ్చతే. బ్యగ్ఘస్సాతిసయేన మనుస్సాదీనం హింసనతో దుట్ఠతా పాకటాతి తప్పముఖతా వుత్తా. వల సంవరణే, వలన్త్యత్తానమస్మాతి వాళో, ణో, వాళో చ సో మిగో చేతి వాళమిగో, దుట్ఠమిగోత్యత్థో. ‘‘బ్యగ్ఘో తం ఖాదతూ’’త్యాదినా సపన్తి యేనాతి సాపదో, సప అక్కోసే, దో, దీఘాది.
ప్లవఙ్గన్తం మక్కటే. ప్లవో గతిభేదో, తేన గచ్ఛతీతి ప్లవఙ్గమో, ప్లవఙ్గో చ. మర పాణచాగే, అటో, కో చన్తో, మక్కటో. నరో ఇవ వానరో, వాసద్దో ఇవత్థే, నామానం యుత్తత్థత్తా సమాసో. సాఖాయం పసుతో మిగో సాఖామిగో. గత్యత్థతాయ క్రియాయ పయోగా. కపి చలనే, ఇ, కపి. వలీ సిథిలం చమ్మం ముఖే అస్స వలీముఖో. కిసో, వనోకోపి, కుచ్ఛితేనాకారేన సేతీతి కిసో, ఉస్సి. వనమోకమాసయో అస్స వనోకో. సో మక్కటో చే కణ్హతుణ్డో కాళముఖో సియా, తదా ‘‘గోనఙ్గలో’’తి మతో, గున్నం నఙ్గలసదిసతాయ గోనఙ్గలో.
౬౧౫. పజ్జద్ధం సిఙ్గాలస్స నామం. సర గతిహింసాచిన్తాసు, అలో. సరతిస్స సిఙ్గో. జము అదనే, ణ్వు, బో చన్తో, అస్సు. కుస అక్కోసే, తు, థు వా. భేరవయుత్తతాయ భేరవో, ‘‘భే’’ఇతి రవతీతి వా భేరవో. సము ఉపసమే, ఇవో, సివా, నారీ, సి సేవాయం వా, వో. మిగధుత్తో, వఞ్చకోపి, మిగేసు వనపసూసు ధుత్తో. బ్రాహ్మణం వఞ్చేతీతి వఞ్చకో.
తికం బిళారే. బిల భేదనే, అరో, ళత్తం. బబ్బ గతియం, ఉ. మజ సుద్ధియం, ఆరో, నిగ్గహీతాగమో. ఓతు, ఆఖుభుజోపి. ద్వయం కోకే, అయం కుక్కురప్పమాణో కపిలో హరిణో. కుక, వక ఆదానే. ఈహామిగోపి, మిగే ఈహతి కఙ్ఖతీతి, కమ్మని ణో.
౬౧౬. ద్వయం మహింసే. మహియం సేతీతి మహింసో, రస్సో, నిగ్గహీతాగమో చ. లల ఇచ్ఛాయం, ఉదకం లలతీతి లులాయో, నిపాతనా, అయో, అస్సు చ. గో వియ వజతి జాయతీతి గవజో. గో వియ అయతీతి గవయో, సమా ద్వే తుల్యత్థా.
ద్వయం సల్లే. సల్ల ఆసుగతియం, అ, సల్లో, సకత్థే కో, సల్లకో అత్తనో సరీరజాతేన సల్లేన సునఖం సలతి హింసతీతి వా సల్లో, సల్లకో చ, అయం సూకరసణ్ఠానో, సలాకాపాయో చ. అస్స సల్లస్స లోమమ్హి సలలం, సలఞ్చ భవే. పల, సల, పథ గతియం, అలో, నదాదిత్తే సలలీ, థిత్తాభావే సలలం, అమ్హి సలం.
౬౧౭. పఞ్చకం మిగే, హరన్త్యనేన హరిణో, హర హరణే యు. ణత్తమిత్తఞ్చ. మర పాణచాగే, అ, రస్స గో, ఇత్తఞ్చ. సేన సునఖేన రఙ్గతి గచ్ఛతి పలాయతీతి సారఙ్గో. దీఘాది, మగో, మిగో చ ఏతే ద్వే మిగమత్తేపి. అజినస్సోపయుజ్జమానస్స యోని, తేన భూతస్సాజినస్సుప్పత్తికారణత్తా వా అజినయోని. అయమ్పి మిగమత్తేపి. కురఙ్గో, వాతాయుపి. కుయం పథవియం రఙ్గతీతి కురఙ్గో. వాతమయతీతి వాతాయు, ఉ.
ద్వయం సూకరే. సున్దరం ఫలం కరోతీతి సూకరో. వుత్తఞ్చ దబ్బగుణే –
‘‘స్నేహనం బ్రూహనం వస్సం, తథా వాతసమాపహం;
వారాహం పిసితం బాల్యం, రోచనం సేదనం గరూ’’తి [దబ్బగుణసఙ్గహ ౨.౧౧-౨].
సుఖం కరోతీతి వా సూకరో. సున్దరో కరో యస్స వా సూకరో. వరే ఆహన్తీతి వరాహో, వరే సతి ఆహన్తబ్బోతి వా వరాహో, కోలో, థద్ధలోమో, భూదారోపి. ద్వయం ససే. పేల గతియం, ణ్వు. సస ప్లుతగతియం, అ.
౬౧౮. ద్వయం ఏణీమిగే. ఏణియా మిగియా, ఏణస్స వా అపచ్చం ఏణేయ్యో, అయం చమ్మాదీసుపి ‘‘ఏణస్స, ఏణియా వా చమ్మాదికో ఏణేయ్యో’’తి వచనత్థం కత్వా. ఏణియా ఇత్థియా పుత్తో మిగో ఏణీమిగో, ఇ గతియం, యు, నదాది, అనదాదిత్తే ఏణో, ఏవమేతేప్యుప్పాదితా. ద్వయం పమ్పటకే. పట గమనే, ణ్వు, ఉపసగ్గన్తే బిన్దాగమో చ. పబ్బ గతియం, ణ్వు, బిన్దాగమో, బలోపో చ.
ద్వయం వాతమిగే. గమనేన వాతసమో మిగో వాతమిగో. చలతిస్మా యు, నదాది. తికం మూసికే. ముస థేయ్యే, ణ్వు, ఇత్తఞ్చ. ఆపుబ్బో ఖను అవదారణే, ఉ, నలోపో. ఉన్ద పసవనక్లేదనేసు, ఊరో.
౬౧౯. చమరాదయో, సరభాదయో చ మిగన్తరా మిగవిసేసా. చమరో ఉత్తరాపథే ఖ్యాతో, యస్స పుచ్ఛం చామరం, చము అదనే, అరో, చమరో, థియం చమరీ. పసదో చిత్తలోమీ, పస బన్ధనే, అదో. కుయం రఙ్గతీతి కురుఙ్గో, అస్సు, ఉత్తాభావే కురఙ్గో. సబ్బేసమ్పి మిగానం మాతుట్ఠానే తిట్ఠతీతి మిగమాతుకా, ఉపమానే కో. రు సద్దే, రు. రుణం కరోతీతి రఙ్కు, ఉ, ణస్స లోపో రకారస్స, ఉస్స చ. అత్తానం నీచం కరోతీతి నీకో. సరతిస్మా అభో, సరభో. అట్ఠాపదో ఉద్ధంనయనో సీహస్సాపి హన్తా, తస్స చ పాదచతుక్కం ఉద్ధం భవతీతి.
౬౨౦. పియకాదయో తయో, ఆదినా కన్దలీచీనసమూరుఆదయో చ చమ్మయోనయో, తేన భూతస్స చమ్మస్స ఉప్పత్తికారణత్తా, ఏతే చ చిత్రతనురుహాదయో కమ్బోజాదిమ్హి, ఉత్తరాపథే చ జాయన్తి, తత్రేవ సనామఖ్యాతా. యథా మిగసద్దో వన్యపసుసామఞ్ఞే, విసేసే చ కురఙ్గాఖ్యే వత్తతి, యథా చ లోహసద్దో సువణ్ణాదికే తేజససామఞ్ఞే, విసేసే చ, తథా చమ్మయోనిఅజినయోనిసద్దాపి మిగసామఞ్ఞే, మిగవిసేసే చేతి తథా వుత్తా.
పీ తప్పనకన్తీసు, ణ్వు, ఇయాదేసో. ఊరుమ్హి అతిసయచమ్మయుత్తతాయ చమూరు, ఏకస్స మస్స లోపో. కది అవ్హానే, అలో, ఈ, కదలీ చ సో మిగో చేతి కదలీమిగో.
సీహాదయో యథావుత్తా, అవుత్తా చ సబ్బే చతుప్పదా సత్తా ‘‘మిగా, పసవో’’తి చోచ్చన్తే. పసవన్తీతి పసవో, సు అభిసవే, పస బన్ధనే వా, ఉ.
౬౨౧. చతుక్కం లూతాయం. లూ ఛేదనే, తో, లూతా, సకత్థే ఇకో, లూతికా, ద్వే నారియం. ఉణ్ణాపాయో తన్తు ఉణ్ణా, సా నాభియం అస్స ఉణ్ణనాభి, రస్సో. మక్కటో వియ సాఖాయం అత్తనో తన్తుమ్హి గచ్ఛతీతి మక్కటకో.
ద్వయం గోమయజవిచ్ఛికే. విచ్ఛ గమనే, ణ్వు, విచ్ఛికో, సతపదియమ్పి, ఆళం విచ్ఛికనఙ్గులం, తంయోగా ఆళి. ద్వయం ఘరగోధాయం. సరతిస్మా ఊ, అవో చన్తో. ఘరం నిస్సితా గోధా ఘరగోళికా, ధస్స ళో, సకత్థే కో.
౬౨౨. ద్వయం గోధాయం. గుధ రోసే, అ, గోధా, నారీ. కుణ్డ దాహే, అ, కుణ్డో. ద్వయం రత్తపాయం. కణ్ణస్స జలూకా రత్తపా కణ్ణజలూకా. సతం పదా యస్సా సతపదీ, పదసద్దో పాదత్థో.
ద్వయం కలన్దకే. కన్ద అవ్హానే, రోదనే చ, కన్దతీతి కలన్దకో, లమజ్ఝో, ణ్వు. కాళవణ్ణతాయ కాళకా, నారియం. ద్వయం నకులే, నత్థి కులం ఏతస్స సప్పేసు నకులో, అరిసప్పోపి. నక్క నాసనే వా, ఉలో, కలోపో, సప్పే నాసేతీతి నకులో. మఙ్గ గత్యత్థో దణ్డకో ధాతు, ఉసో.
౬౨౩. ద్వయం కకణ్టకే. కుచ్ఛితో కణ్టకో అస్స, ఉస్సత్తం. సరతి ధావతీతి సరటో, అటో.
చతుక్కం కీటే. కీట బన్ధనే, అ, కీట గమనే వా, దీఘాది. పుల మహత్థే, అవో, ళత్తం. కుచ్ఛితం అమతి గచ్ఛతీతి కిమి, ఇ, అస్సిత్తం. పకారేన అనతీతి పాణకో, ణ్వు, ణత్తం.
ద్వయం కణ్టలోమకీటే. ఉచ్చం ఠానం ఆలిఙ్గతీతి ఉచ్చాలిఙ్గో. బహులోమయుత్తో పాణకో లోమసపాణకో.
౬౨౪-౬౨౫. సాద్ధపజ్జేన సకుణస్స నామాని. విహే ఆకాసే గచ్ఛతీతి విహఙ్గో, విహఙ్గమో చ, ఆకాసపరియాయో చేత్థ విహసద్దో, వేహాసస్స వా విహాదేసో. పక్ఖయుత్తతాయ పక్ఖీ. ఖేన, ఖస్మిం వా గచ్ఛతీతి ఖగో. అణ్డతో జాతో. సక్కోతి ఉద్ధం గన్తున్తి సకుణో, సకున్తో, సకుణీ చ, సక సత్తియం, ఉణో, ఉన్తో, ఉణీ చ. పతన్తో డేన్తో, పత్తేన వా గచ్ఛతీతి పతఙ్గో, అపరత్ర తలోపో. మాతుకుచ్ఛితో, అణ్డతో చాతి ద్విక్ఖత్తుం జాయతీతి ద్విజో. ఉడ్డనాదీసు వక్కం కుటిలం అఙ్గం గీవాదికం ఏతస్స, వక్కేన గమనేన అఙ్గతీతి వా వక్కఙ్గో. పత్తేన యాతి, తం వా యానం ఏతస్స. పతతి పతన్తో వియ ఆకాసతో హోతీతి పతన్తో. నీళే కులావకే జాయతీతి నీళజో.
వట్టకాదయో, పోక్ఖరసాతకాదయో చ తబ్భేదా తేసం సకుణానం విసేసా. వట్ట వట్టనే, ణ్వు, వట్టకా నారీ. మయూరప్పమాణో తదాకతిచిత్తపక్ఖో జీవఞ్జీవో దక్ఖిణపథాదీసు జాయతే, ‘‘జీవజీవా’’తి సద్దం కరోతీతి జీవఞ్జీవో. ‘‘జీవజీవో’’తి నిరానునాసికాపి. చన్దికాయుత్తరత్తిప్పియో పక్ఖీ చకోరో, చక పరితక్కనే, ఉరో, ఉస్సో, చఙ్కోరోపి. తరతిస్మా ఇరో, ద్విత్తమిత్తఞ్చ, తిత్తిరో.
౬౨౬. సల గతియం, ణికో, ళత్తం, సాళికా, నారీ. కలం రవతీతి కరవీకో, ఈకో, లలోపో. కరవీకో, యస్స సరో భగవతో సరేన ఉపమీయతే, సో వుచ్చతి ‘‘కరవీకో’’తి. జవేన రవినా సదిసో హంసో రవిహంసో. కుస సద్దే, థకో, ద్విత్తం, కుసస్స సస్స తో,కుకుత్థకో. కరణ్డ భాజనత్థే, అవో, కరణ్డవో, జలచరో పక్ఖీ. బిలు పతిత్థమ్భే, అ, అవాదేసో, బిలవో, ‘‘గణ్డప్లవో’’తి ఖ్యాతో రత్తపక్ఖో మహాపక్ఖీ పోక్ఖరసాతకో, పోక్ఖరస్స సఞ్ఞా యస్స పోక్ఖరసాతకో, ఞ్ఞస్స తో, దీఘో చ, సముదితనామమేవ వా తస్స, తదా సాద అస్సాదనే, ణ్వు, దస్స తో, పోక్ఖరసాతకో.
౬౨౭. సత్తకం పక్ఖే. పతన్తి అనేనాతి పతత్తం, యదాదినా తో, ద్విత్తం. ఉఖ గతియం, యు, ఉస్సే, అస్సు, పేఖుణం, ణత్తం. పత గమనే, తో, పాతతో తాయతీతి వా పత్తం. పత గమనే, ఖో, తస్స కో, పక్ఖో. పతితుం ఇచ్ఛతి యేన పిఞ్ఛం, నేరుత్తో, పత గమనే వా, ఛో, తలోపో, బిన్దాగమో, అస్సి. ఛాద్యతే అనేన ఛదో. గిర నిగ్గిరణే, ఉ, ఇస్సత్తం, గము గమనే వా, ఉ, మస్స రో.
పక్ఖీనం బీజే ‘‘అఉ’’ఇతి ఖ్యాతే అణ్డం, కచ్ఛపాదీనం బీజేపి, ‘‘అణ్డం ఖగాదికోసే చా’’తి నానత్థసఙ్గహే. అడి అణ్డత్థే, ణో, పేసి, కోసోపి, పిస అవయవే, ఇ, పేసి, ‘‘పేసియం పత్తభేదే చ, కోసో పుమేవ ఇచ్ఛితో’’తి [చిన్తామణిటీకా ౧౫.౩౭] రుద్దో. ద్వయం పక్ఖిగేహే. నీల వణ్ణే, అ, ళత్తం, నీ నయే వా, ఇలో. కుచ్ఛితం అణ్డవినాసనాదికం లునాతీతి కులావకం, ణ్వు.
౬౨౮. ద్వయం గరుళానం మాతరి. వినో పక్ఖినో నమన్తి యం వినతా. థీపుమద్వయం ఇత్థిపురిసానం ద్వయం మిథునం నామ, సఙ్ఖ్యానస్స సఙ్ఖ్యేయ్యనిస్సితతాయ ఇత్థిపురిసాయేవ మిథునం, మిథ సఙ్గమే, ఉనో.
ఛక్కం యుగళమత్తే. యుజ యోగే, అ, యుగం, అలపచ్చయే యుగళం, ళత్తం, యుగలమ్పి. ఉభ పూరణే, ణో, ద్వన్దాదేసో చ, ద్వన్దం, యము ఉపరమే, ణ్వు, అలో చ, యమకం, యమలఞ్చ, అపచ్చయే యమం.
౬౨౯-౬౩౧. మణ్డలన్తం సమూహే. సమ్మా, విసేసేన చ ఊహతే పుఞ్జీభూతత్తాతి సమూహో, ణో, సమం సహ అవయవేన ఊహతి తిట్ఠతీతి వా సమూహో. గణ సఙ్ఖ్యానే, గణీయతి అవయవేన సహాతి గణో. సహ అవయవేన గచ్ఛతీతి సఙ్ఘాతో, హన గమనే, ణో, సహ అవయవేన ఉదయతీతి సముదాయో, దాగమో, మజ్ఝే దీఘో. సఞ్చినోతి అవయవన్తి సఞ్చయో, చి చయే. సహ అవయవేన దుహయతీతి సన్దోహో, దుహ పపూరణే. నిస్సేసతో వహతి అవయవన్తి నివహో. అవయవం కత్వా బ్యపియతి గచ్ఛతీతి ఓఘో [ఉచ్యతే ఓఘో ఉచ సమవాయే ఘఉ నిపాతనా చస్స ఘో (చిన్తామణిటీకా ౧౫.౩౯)]. విసన్తి అవయవా యస్మిన్తి విసరో, అరో. అవయవం సమీపే కరోతీతి నికరో. ఏకేకాపేక్ఖాయ అప్పత్థేన కసఙ్ఖాతా అవయవా ఆయన్తి యస్మిం కాయో, అథ వా కుచ్ఛితానం కేసాదీనం ఆయోతి కాయో, సో వియ అవయవానం ఉప్పత్తిట్ఠానం కాయోతి ఇధ సమూహో వుత్తో. అన్తత్థేన ఖంసఙ్ఖాతం అవయవం ధారేతీతి ఖన్ధో, ఖాదతి అవయవేతి వా ఖన్ధో, అమజ్ఝదీఘే సముదయో. ఘట ఘటనే. ఘటనం రాసిభవనం, ఘటేన్తి అస్సం అవయవాతి ఘటా. సహ అవయవేన ఏతీతి సమితి,తి. సహ అవయవేన గచ్ఛతీతి సంహతి, హన గతియం,తి, నలోపో. రస అస్సాదనే, ఇణ. పుఞ్జ కుచ్ఛాయం. సహ అవయవేన బ్యాపేత్వా అయతీతి సమవాయో. పూగో తమ్బూలేపి. జనేతి అవయవేతి జాతం, తో. కం అత్తానం దేతీతి కదో, చక్ఖాదికో సరీరావయవో. కదో వియ కదో, అవయవో, తం వకతి ఆదదాతీతి కదమ్బకం. విసేసేన ఊహన్త్యస్మిం అవయవా బ్యూహో. వితనోతి అవయవేతి వితానం, ణో. గుప రక్ఖణే, బో, పస్స మో, గుమ్బో, గుమ్బమ్పి. కలం అవయవభావం పాతి రక్ఖతీతి కలాపో, ‘‘కలా సోళసమో భాగో’’తి హి వుత్తత్తా కలాసద్దో భాగత్థోప్యత్థీతి ఞాయతి. జల దిత్తియం. జలతి అవయవేనాతి జాలం. అవయవేన మణ్డతీతి మణ్డలం, మణ్డ విభూసాయం, అలో.
౬౩౨. సాద్ధపజ్జేన గణభేదా వుచ్చన్తే. తత్ర జాత్యాదీహి సమానానం పాణీనం, అపాణీనఞ్చ గణో వగ్గో నామ, యథా ‘‘బన్ధువగ్గో, కవగ్గో’’చ్చాదయో, వజ్జ వజ్జనే, వజ్జేతి అసమానజాత్యాదయోతి వగ్గో, ణో, జ్జస్స గ్గో. జన్తూనం సమానజాతియానం, విజాతియానఞ్చ గణో ‘‘సఙ్ఘో, సత్థో’’తి చోచ్చతే, యథా ‘‘భిక్ఖుసఙ్ఘో, వాణిజసత్థో’’చ్చాదయో. సంహఞ్ఞన్తే నిబ్బిసేసేన ఞాయన్తే అవయవా తస్మిన్తి సఙ్ఘో, రో. సరన్తి వత్తన్తి అవయవా యస్మిన్తి సత్థో, థో, రస్స తో.
సజాతికానం సమానజాతికానం జన్తూనమేవ గణో కులం నామ, యథా ‘‘ఖత్తియకులం, గోకుల’’మిచ్చాదయో. కుల సఙ్ఖ్యానే, బన్ధుమ్హి చ, అ, కులం. సధమ్మీనం సమానధమ్మానమేవ జన్తూనం గణో నికాయో నామ, యథా ‘‘భిక్ఖునికాయో’’తి. చి చయే, ణో, నిబ్బిసేసేన చినోతి అవయవేతి నికాయో.
సజాతియతిరచ్ఛానానంయేవ గణో ‘‘యూథో’’త్యుచ్చతే, సో చానిత్థీ, యథా ‘‘హత్థియూథో, మిగయూథ’’మిచ్చాదయో, యు మిస్సనే, థో, దీఘాది, యూథో, ‘‘గణో పసూనం సమజో, సమాజోఞ్ఞేస’ముచ్చతే’’తి [అమర ౧౫.౪౨ గాథాయం పస్సితబ్బం] ఇధానాగతవచనమ్పి ఞాతబ్బం.
౬౩౩. చతుక్కం గరుళే. కనకరుచిరత్తా సోభనో పణ్ణో పక్ఖో యస్స సుపణ్ణో. వినభాయ నామ మాతుయా అపచ్చం వేనతేయ్యో, ణేయ్యో. గరం విసధరం హన్తీతి గరుళో, ణో, రన్తస్సు, హస్స చ ళత్తం, వణ్ణవికారో, గరుడో. పక్ఖిసీహో, ఉళూతీసో, వజిరతుణ్డో, సుధాహరో, సువణ్ణపక్ఖో, భుజగాసనోపి [తికణ్డసేస ౧.౧.౪౨].
పికన్తం కోకిలే. పరేన విజాతియేన కాకేన పోసితోతి పరపుట్ఠో, పుస పోసనే, తో. పరేన భతో పుట్ఠో పరభతో, భర ధారణపోసనేసు, తో. కుణ సద్దోపకరణేసు, అలో. కుక, వక ఆదానే, ఇలో, కోకిలో. అపిహితో కాయతీతి పికో, అపి అన్తరధానే, వణ్ణనాసో, అపిస్సాకారలోపో.
౬౩౪. అట్ఠకం మోరే. ముర సంవరణే, ణో. మయ గతియం, ఊరో, మహియం రవతీతి వా మయూరో, ధాతుస్స అత్థాతిసయేన యోగోతి నేరుత్తో. వరహం సిఖణ్డో, తంయోగా వరహీ. నీలా గీవా కణ్ఠో యస్స, భుజఙ్గభుజోపి.
ద్వయం మయూరమత్థకసిఖాయం. సిఖా అగ్గిజాలాయఞ్చ, పుబ్బే వుత్తా.
౬౩౫-౬౩౬. చతుక్కం మయూరకలాపే. సిఖణ్డినో అయం సిఖణ్డో, వరహ పాధాన్యే, పరిభాసనహింసాదానేసు చ, కరణే అ. కో మయూరో లసతి యేన కలాపో, ణో, సస్స పో. పీ తప్పనకన్తీసు, ఛో, నిగ్గహీతాగమో, రస్సో చ. ద్వయం మోరస్స పిఞ్ఛట్ఠే అక్ఖిసణ్ఠానే. చది హిలాదనే, దిత్తియఞ్చ, ణ్వు. మేచకో కణ్హవణ్ణేపి వుత్తో.
అళ్యన్తం భమరే, ఛ పదాని అస్స. మధుం వతయతి భుఞ్జతే మధుబ్బతో, వత భోజనే. భమ అనవట్ఠానే, పుప్ఫమత్థకే భమతీతి భమరో, అరో. అర గమనే, ఇ, ళత్తం.
చతుక్కం గేహవనకపోతేసు. పారేన సబలేన ఆపతతీతి పారాపతో, పారవతోపి. కప అచ్ఛాదనే, కమ్ప చలనే వా. ఓతో, పరపక్ఖే మలోపో. కుక ఆదానే, అటో, ఉస్సత్తమస్సుత్తఞ్చ. పకారేన రవతీతి పారేవటో, రు సద్దే, అటో, ఉపసగ్గస్స దీఘో, అస్సే, పారేవటో, పరేవటోపి.
‘‘పారావతో చ ఛేజ్జో చ,
కపోతో రత్తలోచనో;
పారాపతో కలరవో,
పత్తీ సేనో ససాదనో’’తి [చిన్తామణిటీకా ౧౫.౧౪]. –
రభసో.
౬౩౭. ద్వయం గిజ్ఝే. గిధ అభికఙ్ఖాయం, యో, ఝస్స ఝో, అసరూపద్విత్తం, ఝపచ్చయేన వా సిద్ధం, తథా ధస్స జో. గిధతిస్మా అ, నిగ్గహీతాగమో, ఇస్సత్తం, గన్ధో. తికం సేనసామఞ్ఞే. కుక్కుటాదీనం కులం లునాతి ఛిన్దతీతి కులలో, కుల సన్తానే వా, అలో. సే గమనే, నో. సత్తానం హింసనతో బ్యగ్ఘో వియ బ్యగ్ఘి, సత్తే నాసేతీతి నాసో. బ్యగ్ఘి ఏవ నాసోతి సముదితనామం.
సకుణగ్ఘాదయో తయో తబ్భేదా తస్స సేనస్స విసేసా. సకుణం హన్తీతి సకుణగ్ఘి, సిన?. అట గమనే, ణో. ఆటో. దబ్బిసదిసం తుణ్డం యస్స ద్విజస్స సో దబ్బిముఖద్విజో. ‘‘దబ్బిముఖద్విజో ఆటో నామా’’తిప్యేకో అత్థో, తదా ద్వేయేవ సేనభేదా.
౬౩౮. చతుక్కం ఉలూకే. ‘‘ఉహు’’న్తి సద్దం కరోతీతి ఉహుఙ్కారో. ‘‘ఉద్ధం కణ్ణా యస్స ఉద్ధంకణ్ణో’’తి సమ్పత్తే నిరుత్తినయేన ఉలూకో [ఉలభినేత్తేథి దహత్యులూకో, ఉద్ధోలోకనా ఇతి నిరుత్తమ (అమరకోసుగ్ఘాటనటీకా ౧౫.౧౫)], ఉచతి సమవేతి కోటరన్తి వా నిపాతనా. కుస అక్కోసే, యస్స అమనాపతాయ సద్దేన లోకా కోసన్తి, సో కోసియో, కోసితబ్బోతి కత్వా, కోటరే వసతీతి వా కోసియో, నేరుత్తో, వాయసానం కాకానం అరి సత్తు, సక్కహ్వయో, దివాన్ధో వక్కనాసికో, హరినేత్తో, దివాభీతో, కాకభీరూ, రత్తిచారీపి.
వాయసన్తం కాకే. ‘‘కా’’ఇతి సద్దం కాయతీతి కాకో. రిట్ఠం మరణలక్ఖణం, తదస్స నత్థి అరిట్ఠో. ధఙ్క ఘోరవాసితే, అ. బలినా పుట్ఠో భతో. వయ గమనే, వయో ఏవ వాయసో, సకత్థే సో, సకింపజో, అత్తఘోసో, పరభరో, బలిభుజో, గుళ్హమేథునోపి. సకిం ఏకవారంపజా పసూతి యస్స. ‘‘కాక’’ఇచ్చత్తానం ఘోసయతి. విజాతియం కోకిలం భరతి.
౬౩౯. కాకో వియ ఉలతి గచ్ఛతీతి కాకోళో, ళత్తం. దోణకాకో, దద్ధకాకోపి. ద్వయం ‘‘బీ-ల్ौం’’ఇతి ఖ్యాతే సకుణే. లూ ఛేదనే, ణో, వస్స పో, లాపో, లావోపి. లేడ్డు వియ అకతీతి లటుకికా [లేడ్డుకికా (క.)], ణ్వు.
తికం హత్థిలిఙ్గసకుణే. వారణసదిసత్తా వారణో. హత్థినో లిఙ్గం ఞాపకం సోణ్డం యస్మిం విజ్జతీతి హత్థిలిఙ్గో. హత్థిసోణ్డం యస్మిం విజ్జతి, సో హత్థిసోణ్డో చ విహఙ్గమో చేతి హత్థిసోణ్డవిహఙ్గమో.
౬౪౦. ద్వయం ఉక్కుసే. ఉచ్చం కోసతీతి ఉక్కుసో, కుస సద్దే, అ. కుర సద్దే, అరో, థియం కురరీ. కోలట్ఠిపక్ఖిమ్హి ‘‘ఉభుత’’ఇతి ఖ్యాతే పక్ఖిమ్హి కుక్కుహో. కోలట్ఠిఅజ్ఝోహారకో పక్ఖీ కోలట్ఠిపక్ఖీ. ‘‘కుక్కు’’ఇతి సద్దాయతీతి కుక్కుహో, హో, కుక అవ్హానే వా, ఉహో.
తికం సువే. సు సవనే. మనుస్ససద్దమ్పి సుణాతీతి సువో, అ, ఉవాదేసో. ‘‘కీ’’ఇతి సద్దం కరోతీతి కీరో. కరోతి మనుస్ససద్దన్తి వా కీరో. అ, అస్సీ. సుక గతియం, సున్దరం, సుట్ఠు వా మనుస్ససద్దం కాయతీతి సుకో. ద్వయం కుక్కుటమత్తే. తమ్బా చూళా యస్స. కుక్కుటతీతి కుక్కుటో, కుక, వక ఆదానే వా, అటో.
౬౪౧. ద్వయం నిజ్జివ్హే. నత్థి జివ్హా యస్స నిజ్జివ్హో. ద్వయం కోఞ్చాసకుణే. ఇత్థిలిఙ్గేన మిథునానం నామాని. కోఞ్చ కోటిల్యప్పీభావేసు, అ, కోఞ్చా. కన్త ఛేదనే, యు, నదాది, అస్సు. కుణ్డనీపి, కుణ్డ దాహే.
ద్వయం చక్కవాకే. చక్కేన చక్కసద్దేన ఉచ్చతే చక్కవాకో, ణో. వచ వియత్తియం వాచాయం, చక్కమిచ్చావ్హా యస్స, రథఙ్గావ్హయనామకోపి, రథఙ్గం చక్కం, తస్స అవ్హయో రథఙ్గావ్హయో, సో నామం అస్స రథఙ్గావ్హయనామకో, తేన రథఙ్గనామో రథచరణసమానో అవ్హయో చోచ్చతే.
లక్ఖితలక్ఖణా చాత్ర, లక్ఖణోపచరితవుత్తియా, గోణముఖ్యాయ వా వుత్తియా లక్ఖితేన అత్థేన యత్ర అత్థన్తరం లక్ఖ్యతే, సా లక్ఖితలక్ఖణా. యథా ‘‘రథావయవాయుధో’’ ఇచ్చత్ర రథావయవసద్దేన చక్కం లక్ఖ్యతే, న తదాకతి తన్నామో చాయుధవిసేసో. ‘‘పన్తిరథో’’ఇచ్చత్ర పన్తిసద్దేన దసక్ఖరం ఛన్దో లక్ఖ్యతే, న దససద్దో, తేహి తు ఆయుధరథసద్దసన్నివేసో ‘‘చక్కావయవాయుధో, దసరథో’’ ఇతి దేవవిసేసో, రాజవిసేసో చ లక్ఖ్యతే, తథాత్రాపి ‘‘రథఙ్గ’’న్త్యనేన రథేకదేసో లక్ఖీయతే, ‘‘అవ్హాయతే’’ఇచ్చనేన చ పరిభాసనం, న తేనాపి వాకసద్దో. తేహి చ అఞ్ఞమఞ్ఞసన్నివేసో చక్కవాకోతి పక్ఖివిసేసో లక్ఖీయతేతి గుణతో సుక్కాదీహి ఏవంగతా గోణీ వుత్తి.
ద్వయం చాతకే. అయం మేఘజలపాయీ, సర హింసాయం, సరణం సారో, తం గచ్ఛతీతి సారఙ్గో. ‘‘చాతకే హరిణే పుమే, సారఙ్గో సబలే తిసూ’’తి [చిన్తామణిటీకా ౨౩.౨౩] రభసో. చత యాచనే, ణ్వు, థోకకోపి, థోకం కం జలం ఈహనీయట్ఠేన అస్సత్థి థోకకో.
౬౪౨. ద్వయం పక్ఖిబిళాలే. తుల ఉమ్మానే, ఇయో. పక్ఖయుత్తో బిళాలో, ‘‘సూ’’.
ద్వయం రుక్ఖకీటఖాదకే. సతం పత్తాని అస్స. సరతి కీటేతి సారసో, సో, ‘‘ఖావ సా’’.
ద్వయం కాకేహి సద్ధిం నీళం కత్వా వసనకే సుక్కసకుణే. వక ఆదానే, అ. సేతవణ్ణతాయ సుక్కో చ సో కాకేహి సద్ధిం నివాసనతో, కాకసణ్ఠానత్తా వా కాకో చేతి సుక్కకాకో.
ద్వయం విసకణ్ఠికాయం. బల పాణనే, ణ్వు, దీఘో, ఆకో వా. విససదిసో కాళవణ్ణో కణ్ఠో యస్సా సా విసకణ్ఠికా, ఏతిస్సా పుమో నామ న విజ్జతి. వుత్తఞ్చ అపదానే –
‘‘యథా బలాకయోనిమ్హి, న విజ్జతి పుమో సదా;
మేఘేసు గజ్జమానేసు, గబ్భం గణ్హన్తి తా తదా’’తి [అప. థేర. ౧.౧.౫౧౧].
౬౪౩. ద్వయం కఙ్కే. లోహసదిసో పిట్ఠి యస్స లోహపిట్ఠో. కఙ్క లోల్యే, అ, కఙ్కో.
ద్వయం పత్తకణ్ఠే. ఖఞ్జో వియ చరతీతి ఖఞ్జరీటో, ఈటో. పస్సన్తానం ఖం సుఖం జనేతీతి ఖఞ్జనో. ఖఞ్జ గతివేకల్యే వా, యు.
ద్వయం గామచాటకే, చాటకమత్తే వా. కలహం రవతీతి కలవిఙ్కో, యదాది. కం సుఖం లునాతీతి వా కలవిఙ్కో, ఇకో, నిగ్గహీతాగమో చ. చట భేదే, ణ్వు, చాటకో.
ద్వయం వేళురియచ్ఛవిలోమే చిత్రపక్ఖే ‘‘సువణ్ణచూళే’’తి ఖ్యాతే. దిభ సన్థమ్భే, ద్విత్తం, బిన్దాగమో చ. ‘‘కి’’ఇతి సద్దం కరోతీతి కికీ, ణీ, చాసో, దివిపి [చాసో కికీదివి (అమర ౧౫.౧౬)].
౬౪౪. ద్వయం మేఘసామే ‘‘టీ-ట్ौ’’ఇతి ఖ్యాతే. కదమ్బయోగా కాదమ్బో. కాళవణ్ణో హంసో కాళహంసో, కాలహంసోపి.
ద్వయం ‘‘ఙహే-డో’’ఇతి ఖ్యాతే సకుణే. సకున్తో వుత్తో, ‘‘సకున్తో పక్ఖిభేదస్మిం, భాసపక్ఖీఖగేసు చే’’తి నానత్థసఙ్గహే. సున్దరాకారేన పక్ఖేన యుత్తో సకుణో భాసపక్ఖీ, ‘‘భాసన్తో సున్దరాకారే, భాసన్తో భాసపక్ఖినీ’’తి హి నానత్థసఙ్గహే.
ద్వయం ‘‘న్వా-మీ-స్వే’’ఇతి ఖ్యాతే నీలపక్ఖిని. ధూమ్యం ధూమం అటతి సహతీతి ధూమ్యాటో, ణో. కాళవణ్ణతాయ కుచ్ఛితం లిఙ్గం యస్స. భిఙ్గోపి.
ద్వయం జలకుక్కుటే. దా లవనే,తి, దాతి ఊహతి ఉస్సహతీతి దాత్యూహో, ఖణ్డితద్ధనిఇచ్చత్థో. కాలే సస్సముతుమ్హి కణ్ఠో కణ్డద్ధని యస్స కాళకణ్ఠకో, సమాసన్తే కో.
౬౪౫. ఖుద్దాది మధుచ్ఛిట్ఠకరాదికో కమ్మభూతో ‘‘మక్ఖికాభేదో’’త్యుచ్చతే, మక్ఖి సఙ్ఘాతే, ణ్వు, మక్ఖికా, తాసం భేదో మక్ఖికాభేదో. పిఙ్గలమక్ఖికాయం ‘‘మ్హణ’’ఇతి ఖ్యాతాయం ద్వయం. డంస డంసనే, డంసో. దంసోపి, డంస ఖాదనే వా, పిఙ్గలమక్ఖికాతివణ్ణనామం.
మక్ఖికాయ అణ్డం ఆసాటికా నామ, సట అవయవే, ణ్వు. ద్వయం ‘‘న్హం’’ఇతి ఖ్యాతే. పటం గచ్ఛతీతి పటఙ్గో, పతఙ్గోపి, సరతి హింసతీతి సలభో, అభో, లత్తం, సల గమనే వా.
౬౪౬. ద్వయం ‘‘ఛేం’’ఇతి ఖ్యాతే, మక పాణే, అసో, మకసో. ద్వయం నిదాఘే నుహాదీసు వరణకమక్ఖికాయం. ‘‘చీరీ’’తి సద్దాయతీతి చీరీ, చిరి హింసాయం వా, నదాది, దీఘాది. ఝల్ల సద్దే, ణ్వు, ఝల్లికా.
ద్వయం తాలపత్తాద్యన్తరేసు నిలీనాయం చమ్మపత్తాయం. జతు వియ జతుకా, ఉపమానే కో, ‘‘రామఠే జతుకం చమ్మ-పత్తజతుకరేసు థీ’’తి [చిన్తామణిటీకా ౧౯.౪౦] హి రభసో. అజినం చమ్మం పత్తం యస్సా అజినపత్తా. ద్వయం హంససామఞ్ఞే. హన్తి అద్ధానం హంసో. సేతో ఛదో పత్తం యస్స. యథాకథఞ్చి బ్యుప్పత్తీతి వుత్తత్తా అసేతచ్ఛదేపి, చక్కఙ్గో, మానసోకోపి, చక్కస్స చక్కవాకస్సేవ అఙ్గాని యస్స. మానసం సరో ఓకో యస్స.
౬౪౭. యే రత్తేహి లోహితేహి పాదతుణ్డేహి చరణచఞ్చూహి విసిట్ఠా సితా చ సరీరే, తే రాజహంసా నామ, హంసానం రాజానో రాజహంసా.
మలీనేహి పాదతుణ్డేహి విసిట్ఠా యే తే మల్లికాఖ్యా, మల, మల్ల ధారణే, ఇ, సఞ్ఞాయం కో, ‘‘మల్లికో హంసభేదే చ, తిణసూలే చ మల్లికే’’తి [చిన్తామణిటీకా ౧౫.౨౪] రుద్దో. ఆఖ్యాసద్దేన బహుబ్బీహి. అసితేహి కణ్హేహి పాదతుణ్డేహి విసిట్ఠా యే, తే ధతరట్ఠా, ధతరట్ఠానం అపచ్చాని ధతరట్ఠాతి, ణో.
౬౪౮. తికం తిరచ్ఛానే. తిరియం అఞ్చయతీతి తిరచ్ఛో, తిరియస్స తిరో, అఞ్చతిస్స చ్ఛో. యుమ్హి తిరచ్ఛానో, తిరచ్ఛానోయేవ తిరచ్ఛానగతం, తబ్భావం వా గతం పత్తం, తేసు వా గతం అన్తోగధన్తి తిరచ్ఛానగతం, సియాతి పకత్యానపేక్ఖక్రియాపదం, భవత్యత్థో వా హి కరోత్యత్థో వా కదాచి పకత్యానపేక్ఖో భవతి, న పన వికత్యానపేక్ఖో. తథా కదాచి ఉభయాపేక్ఖోపి భవతి, న పనుభయానపేక్ఖోతి సబ్బత్రేవం. సీహాదివగ్గో.
అరఞ్ఞాదివగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.