౨. భూకణ్డ

౧. భూమివగ్గవణ్ణనా

౧౮౦. ఇధ భూకణ్డే సాఙ్గోపాఙ్గేహి భూమ్యాదీహి దసహి, పాతాలేన చాతి ఏకాదసహి కోట్ఠాసేహి కమతో వగ్గా భూమివగ్గాదినామకా వగ్గా వుచ్చన్తే. సప్పధానోపకారకాని అఙ్గాని ఖారాదీని, అఙ్గానం ఉపకారకాని చ ఉపఙ్గాని అద్ధాదీని.

౧౮౧. సాద్ధపజ్జేన భూమియా నామాని. వసూని రతనాని ధారయతీతి వసున్ధరా. ఖము సహనే, ఖస్స ఛో, ఛమా, అథ వా ఛి ఛేదనే, సత్తానమధోపతనం ఛిన్దతీతి ఛమా, మో, ఇత్థియమా చ. భవన్త్యస్సం భూతానీతి భూమి. భూ సత్తాయం, మి. పుథఇతి పాటిపదికే ఠితే నదాది, ఈ, పుథస్స పుథుఆదేసే, వుద్ధిమ్హి చ కతే పుథవీ. ఉస్సువాదేసే పుథువీ. పథాదేసే తు పథవీ, ఇమస్మిం పక్ఖే అవాగమో, అథ వా థవ గతియం, పథవతి ఏత్థాతి పథవీ, నదాది, సబ్బత్థ పత్థరతీతి వా పథవీ, థర సన్థరణే పపుబ్బో, రస్స వో, నదాది, పుథవీ, అస్సు.

‘‘మధునో కేటభస్సాపి, మేదమంసపరిప్లుతా;

తేనాయం మేదినీ దేవీ, వుచ్చతే బ్రహ్మవాదిభీ’’తి [చిన్తామణిటీకా ౧౧.౩]. –

వచనతో మేదయోగా మేదినీ, ఈ, ఇనీ చ. మిద స్నేహనే వా, యు, నదాది, ఇస్సేత్తఞ్చ. మహ పూజాయం, నదాది. విత్థిణ్ణత్తా ఉబ్బీ, నదాది, అవతి భూతానీతి వా ఉబ్బీ, అస్సు. వసూని సన్త్యస్సం వసుమతీ. గచ్ఛన్తి యస్సం లోకా, సా గో, పుమిత్థియం. కా సద్దే, కాయతి ఏత్థ, కాయతి మారవిజయకాలేతి వా కు, ఉ. వసూని ధారయతీతి వసుధా. సబ్బం లోకం ధరయతీతి ధరణీ, యు, నదాది. ధరతీతి ధరా, ఇత్థియం ఆ. గము గమనే, గచ్ఛన్త్యస్సం జగతీ, అన్తపచ్చయో, గస్స ద్విత్తం, జత్తఞ్చ, నలోపో, నదాది. భూ సత్తాయం, రి, నదాది, క్విమ్హి భూ. భూతే సత్తే ధరతీతి భూతరో. అవ రక్ఖణే, యు, నదాది, అవనీ.

౧౮౨. ఖారా లవణరసా మత్తికా ఊసోత్యుచ్చతే. ఖాదతీతి ఖారా, దస్స రో. పదేసకత్తా మత్తేన పమాణేన యుత్తా మత్తికా. ఊస రుజాయం, ఊసో. ఊసయోగా ఊసవా, వన్తు. రపచ్చయే ఊసరో. ద్వేపి తీసు వత్తన్తే.

థల ఠానే, అధికరణే అ. కిత్తిమం థలం, అకిత్తిమా థలీ, నదాది. థద్ధలూఖమ్హి భూభాగే భూమిప్పదేసే జఙ్గలసద్దో వత్తతి. తత్థ నిజ్జలత్తా కక్ఖళత్తా థద్ధో. తిక్ఖసక్ఖరాదివిదారగవాదిఖురగణ్డుప్పాదవచ్చాదిసహితత్తా లూఖో వేదితబ్బో. గల చవనాధోపతనాదనేసు. జలం గలతి ఏత్థ, జలేన వా గలన్తి ఏత్థాతి జఙ్గలో, నిజ్జలో దేసో, ‘‘జఙ్గలో నిజ్జలే దేసే, తిలిఙ్గో పిసితే థియ’’న్తి [తికణ్డసేస ౩.౩.౩౯౩] హి తికణ్డసేసో, లస్స లోపో, నిగ్గహీతాగమో చ.

౧౮౩. వేదేన పఞ్ఞాయ ఈహన్తి ఏత్థాతి వేదేహో. సో ఏవ విదేహో, ఇమం దీపముపాదాయ సినేరునో పుబ్బదిసాభాగత్తా పుబ్బో చ సో విదేహో చేతి పుబ్బవిదేహో. ఏవమపరుత్తరేసు. గవేన యన్త్యేత్థాతి గోయానో. అపరో చ సో గోయానో చేతి అపరగోయానో. జమ్బుయా లక్ఖితో, కప్పట్ఠాయితాదిప్పభావేన వా తప్పధానోదీపోతి జమ్బుదీపో. ధమ్మతాసిద్ధస్స పఞ్చసీలస్స ఆనుభావేన కం సుఖం ఉరు మహన్తమేత్థాతి కురు, కుం పాపం రున్ధన్తి ఏత్థాతి వా కురు, క్వి. దీప దిత్తిప్పకాసనేసు, జలమజ్ఝే దిప్పన్తీతి దీపా, దిప్పన్తి ఏత్థ సద్ధమ్మాతి వా దీపా, పమాణతో మహన్తా దీపా మహాదీపా.

౧౮౪. కురుఆదయో ఏకవీసతి జనపదన్తరా జనపదవిసేసా, ఆదినా సురమహపచ్చుగ్గతా తలకుటా అస్మాకాదయో చ పుమ్బహుత్తే పుల్లిఙ్గే బహుత్తే చ సియుం. కురు నామ జానపదినో రాజకుమారా, తేసం నివాసో ఏకోపి జనపదో రూళ్హీసద్దేన ‘‘కురూ’’తి బహువచనేన వుచ్చతి, ఏవం సబ్బత్ర. కుం పాపం రున్ధతీతి కురు, ఖత్తియకుమారా, తేసం నివాసో కురూ, పచ్చయలోపతో న వుద్ధి, సబ్బత్రేవం [పాణిని ౧.౨.౫౨ ౪.౨.౮౧ సుత్తేసు పస్సితబ్బం]. అరివిజయలోకమరియాదాతిక్కమాదీసు సక్కోన్తీతి సక్కా. కోసం లన్తి గణ్హన్తి, కుసలం పుచ్ఛన్తీతి వా కోసలా. మగేన సద్ధిం ధావన్తీతి మగధా, క్వి, మంసేసు గిజ్ఝన్తీతి వా మగధా. గిధ అభికఙ్ఖాయం. సేవన్తి యేనాతి సివి, సి సేవాయం, వి. సివం కరోన్తీతి వా సివీ, అఞ్ఞత్థే ఇ. కల సద్దే, ఇఙ్గపచ్చయో, కలిఙ్గా, తేసం నివాసో కలిఙ్గా, ఉత్తరాపథో [‘‘జగన్నాథా పుబ్బభాగే కణ్హాతీరన్తరం సివే కలిఙ్గదేసో సంవుత్తో’’ ఇత్యుత్తదేసే (థోమనిధి)], కలిం గణ్హన్తీతి వా కలిఙ్గా, క్వి, కలం మధురసద్దం గాయన్తీతివా కలిఙ్గా, అస్సిత్తం, కేన సుఖేన లిఙ్గన్తీతి వా కలిఙ్గా, లిఙ్గ గమనత్థో దణ్డకో ధాతు. అత్తనా ఖాదితం లఞ్జం పరాజితేహి యాచితేపి పున న వమన్తీతి అవన్తీ. పఞ్చాలస్స పుత్తా పఞ్చాలా. వజ్జేతబ్బాతి వజ్జీ, ‘‘వజ్జేతబ్బా ఇమే’’త్యాదినా పవత్తవచనముపాదాయ వజ్జీతి లద్ధనామా రాజానో. వజ్జీరట్ఠస్స వా రాజానో వజ్జీ. రట్ఠస్స వా పన తంసమఞ్ఞా తంనివాసిరాజకుమారవసేన వేదితబ్బా. గం పథవిం ధారేన్తీతి గన్ధారా, కిత్తిగన్ధేన అరన్తీతి వా గన్ధారా. చిత ఉస్సాహనే, చేతన్తి ఉస్సహన్తి యుద్ధకమ్మాదీసూతి చేతయో.

౧౮౫. వఙ్గ గమనత్థో దణ్డకో ధాతు. విసిట్ఠాని దేహాని యేసం విదేహా, పుబ్బవిదేహదీపతో ఆగతత్తా వా విదేహా. ఓజ దిత్తియం, కమ్బునా సమ్బుకేన ఓజన్తి తస్సం వోహారకరణతోతి కమ్బోజా, కమ్బుకజో ఓజో బలమేతేసన్తి వా కమ్బోజా. మద మద్దనే, మద్దన్తీతి వా మద్దా, మం సివం దదన్తీతి వా మద్దా, పఞ్చకామగుణాదీహి మోదన్తీతి వా మద్దా, మద హాసే. భఞ్జ అవమద్దనే, భగ్గా. అఙ్గ గమనత్థో దణ్డకో ధాతు. సీహం లన్తీతి సీహళా. కాస దిత్తియం, సమ్పత్తియా కాసన్తీతి కస్మీరా, మీరో. కాస దిత్తియం, ఇ, కాసీ. పడి గతియం, పణ్డు, ఉ. అథ వా కుం పాపం రున్ధతి ఏత్థాతి కురు, ఇతి ఏకోపి జనపదో నిస్సితానం బహుత్తా బహువచనేన వుచ్చతి. ఏవం సబ్బత్థ.

౧౮౬. ద్వయం భువనే. లుజ అదస్సనే, లుజ్జతీతి లోకో, గస్స కో, జస్స వో. భవన్తి ఏత్థాతి భువనం, యు. జగతి, విట్ఠపాదీనిపి భువనపరియాయాని. ద్వయం దేససామఞ్ఞే. దిస అతిసజ్జనే, అతిసజ్జనం పబోధనం, ‘‘అయం ఇత్థన్నామో’’తి దిసతి అపదిసతీతి దేసో. సి సేవాయం, సఞ్ఞాయం అ, విసయో.

సిట్ఠాచారరహితో మిలక్ఖదేసో కామరూపాది పచ్చన్తో నామ. మిలక్ఖ అబ్యత్తియం వాచాయం, మిలక్ఖన్తి అబ్యత్తవాచం భాసన్తీతి మిలక్ఖా. సిట్ఠాచారమగ్గదస్సనత్థాయ పఞ్ఞాచక్ఖునో అభావా రాగాదిమలం అక్ఖిమ్హి యేసన్తి వా మిలక్ఖా, అస్సిత్తం, తేసం నివాసట్ఠానం మిలక్ఖదేసో. పచ్చన్తే మజ్ఝిమదేసస్స బహిద్ధాభాగే జాతో పచ్చన్తో.

బ్యవత్థా చతువణ్ణానం, యస్మిం దేసే న విజ్జతే;

మిలక్ఖదేసో సో వుత్తో, మజ్ఝభూమి తతో పరం [చిన్తామణిటీకా ౧౧.౭].

అరియాచారభూమిత్తా మజ్ఝో చ సో దేసో చేతి మజ్ఝదేసో, నవయోజనసతపరిక్ఖేపో మజ్ఝిమదేసో.

౧౮౭. సలిలప్పాయో బహూదకో దేసో అనూపో నామ, అనుగతా ఆపా అత్రాతి అనూపో, ఆపస్స ఆదినో ఉత్తం, పరలోపో వా. కచ బన్ధనే, ఛో, కచ్ఛం. అనూపదేసో చ. అభినవోగ్గమనేన తిణేన లక్ఖితే హరితే దేసే సద్దలో, దల దిత్తియం, భావే అ. విజ్జతి దలో యత్థ సద్దలో.

౧౮౮. నదియా ఆభతేన అమ్బునా ఉదకేన జీవన్తి ఏత్థాతి నద్యమ్బుజీవనో దేసో నదీ మాతా అస్సాతి నదీమాతికోతి వుచ్చతి, బహుబ్బీహిమ్హి కో. వుట్ఠియా వస్సేన నిప్ఫజ్జతి సస్సమేత్థాతి వుట్ఠినిప్ఫజ్జసస్సకో దేసో దేవో మాతా అస్సాతి దేవమాతికోతి వుచ్చతి, బహుబ్బీహిమ్హియేవ కో, దేవసద్దో చేత్థ వుట్ఠిమాహ.

౧౮౯. అనూపాదయో దేవమాతికాన్తా తీసు లిఙ్గేసు. చన్దసూరాదో చన్దసూరియసినేరుపబ్బతాదిమ్హి సస్సతిసద్దో ఈరితో కథితో. సబ్బదా సరన్తి గచ్ఛన్తీతి సస్సతియో, సర గతియం, సరసద్దస్స సో,తి.

రఠ గతియం, రఠన్తి ఏత్థ నగరాదయోతి రట్ఠం, తో. నాగరేహి విజినితబ్బన్తి విజితం. ఆళియం పవత్తమానో యో సేతు, సో పురిసే పుల్లిఙ్గే వత్తతి. సి బన్ధనే, తు. అల భూసనే, ఇ, ఆళి, తస్సం ఆళియం.

నగరపబ్బతాదినో ఉపాన్తభూ సమీపభూమి పరిసరో పరితో సరన్త్యత్రాతి, ణో.

తికం వజే. గావో తిట్ఠన్త్యత్రాతి గోట్ఠం. కుల సఙ్ఖ్యానే, గావో కులన్త్యేత్థాతి గోకులం, గున్నం కులం ఘరన్తి వా గోకులం. వజ గతియం, వజన్తి యం గావో నివాసనత్థాయాతి వజో. గోట్ఠానకం, గోట్ఠానన్తిపి వజస్స నామాని.

౧౯౦. సిలోకేన మగ్గస్స నామాని. పథికేహి మజ్జతే నిత్తిణం కరీయతేతి మగ్గో, మజ్జ సుద్ధియం, ణో, జస్స గత్తం, పథికేహి మగ్గీయతేతి వా మగ్గో, మగ్గ అన్వేసనే, మం సివం గచ్ఛతి ఏత్థ, ఏతేనాతి వా మగ్గో, ‘‘మో సివే పరిసాయఞ్చే’’తి హి నానత్థసఙ్గహే, సివం గమనం కరోతీత్యత్థో, క్రియావిసేసనమేతం. పథి గతియం, చురాది, నాగమో. పన్థయన్తి యన్త్యనేనాతి పన్థో, అ, కారితలోపో. పథతి యాత్యనేనాతి పథో. అద గమనే, అదతి యత్థ సా అద్ధా, ధో, అద్ధా మగ్గో, అద్ధాసద్దోయం కాలేపి, సమభాగత్థవచనే తు అద్ధం, తస్మా అద్ధసద్దో పుమనపుంసకవసేన ద్విలిఙ్గో, రాజాదిత్తే అద్ధా, అరాజాదిత్తే అద్ధం. అఞ్జ గతియం, అసో. వజ గతియం, ఉమో, జస్స టో. పద గతియం, అ, దస్స జో, ద్విత్తం, పజ్జో. అయ గతియం, యు, పద గతియం, అవో, నదాది. వత్త వత్తనే, వత్తనం గమనాది, అని, నదాది, వత్తనీ. కన్తనదణ్డే పున్నపుంసకం. పథికేహి పాదేహి హఞ్ఞతేతి పద్ధతి. పాదసద్దసమానత్థేన పదసద్దేన నియతప్పయోగతో వుత్తినా సిద్ధో, పదసద్దూపపదో హనధాతు,తి, హనస్స ధో, అలోపో. పద్ధతిసహచరణతో వత్తనీ, తంసహచరణతో పదవీ చ ఇత్థియం.

౧౯౧-౧౯౨. తబ్భేదా తస్స మగ్గస్స విసేసా జఙ్ఘమగ్గాదయో అపథన్తా. జఙ్ఘాహి గతో మగ్గో జఙ్ఘమగ్గో. సకటేహి గతో మగ్గో సకటమగ్గో. తే జఙ్ఘమగ్గసకటమగ్గా మహామగ్గే వత్తన్తి.

ఏత్థ చ ‘‘తేథా’’తి అథసద్దో న వత్తబ్బో, ‘‘తే చా’’తి పన వత్తబ్బో. ‘‘మతాద్ధనీ’’తి పాఠే పన సతి ‘‘తేథా’’తి వత్తబ్బోయేవ, తదా ఏకపదికే అద్ధని మగ్గే ఏకపదీ మతాతి యోజనా కాతబ్బా. గచ్ఛతం ఏకో అసహాయో పాదో యస్సం, న నిసిన్నస్సేవ యమకోతి ఏకపదీ, సమాసన్తే నిచ్చమీపచ్చయో, కపచ్చయే ఏకపదికో, ఈస్స రస్సత్తం.

చోరకణ్టకాదిదోసే దుగ్గమే పథే కన్తారో, పున్నపుంసకే, కేన పానీయేన తరన్తి అతిక్కమన్తి యన్తి కన్తారో, తర తరణే, చోరకన్తారాదీసు పనాయం రూళ్హివసేన వుత్తో, అథ వా కతి ఛేదనే, సప్పటిభయత్తా కన్తతి నిచ్చగమనాగమనమేత్థాతి కన్తారో, ఆరో, నాగమో చ. దుక్ఖేన గచ్ఛన్త్యేత్థాతి దుగ్గమో.

౧౯౩. ద్వయం పటిమగ్గే. పటి అభిముఖేన గన్తబ్బో మగ్గో, పథో చ పటిమగ్గో, పటిపథో చ. దీఘమఞ్జసం అతిదూరో మగ్గో అద్ధానన్తి వుచ్చతే. అద్ధానం అయనం అద్ధానం, అచ్చాయతో మగ్గో, యథా ‘‘పదట్ఠాన’’న్తి, యలోపో.

ద్వయం పసత్థేద్ధని. సోభనో పథో, పన్థో చాతి విగ్గహో. గన్తబ్బపథభావతో అపేతం ఉప్పథం, అపథఞ్చ, అబ్యయీభావసమాసో, అసద్దో అత్ర నిపాతో.

౧౯౪-౧౯౬. పరమాణూనం ఛత్తింస ఏకో అణు నామ, అణుతోపి అణుతరత్తా పరమో అణు, అణుతో వా పరమోతి పరమాణు, అణ సద్దత్థో దణ్డకో ధాతు, ఉ. తే అణవో ఛత్తింస తజ్జారీ నామ, తం తం అత్తనో నిస్సయం మలీనకరణవసేన జరాపేతీతి తజ్జారీ, జర జీరణే, జర వయోహానిమ్హి వా, అ, నదాది. తాపి తజ్జారియో ఛత్తింస రథరేణు నామ, రథానం సఞ్చరణవసేన పవత్తో రేణు రథరేణు. తే రథరేణవో ఛత్తింస లిక్ఖా నామ. లక్ఖ దస్సనే, పకతిచక్ఖునాపి లక్ఖ్యతేతి లిక్ఖా, అస్సిత్తం.

తా లిక్ఖా సత్త ఊకా నామ, ఊకాతి వుచ్చతి సిరోవత్తకిమి, తప్పమాణత్తా ఊకా. తా సత్త ఊకా ధఞ్ఞమాసో నామ, ధఞ్ఞో వీహియేవ పరిమాణితబ్బత్తా మాసో చాతి ధఞ్ఞమాసో, మసి పరిమాణే. తే సత్త ధఞ్ఞమాసా అఙ్గులం నామ, అఙ్గ గమనత్థో, ఉలో, అఙ్గులం, పమాణం, ఉలిపచ్చయే అఙ్గులి, కరసాఖా. అముద్విచ్ఛేతి అదుం ద్వాదసఙ్గులం విదత్థి నామ, కణిట్ఠసహితేనఙ్గుట్ఠేన విత్థారీయతే, విధీయతేతి వా విదత్థి, విపుబ్బో తను విత్థారే. ధా ధారణే, ఉభయత్రాపితి, పుబ్బపక్ఖే తస్స థో, నస్స తో, తస్స దో. పచ్ఛిమే ధస్స దో, తస్స థో, అసరూపద్విభావో చ. తా దువే విదత్థీ రతనం సియుం, రము కీళాయం, తనో, మలోపో. తాని సత్తేవ రతనాని యట్ఠి నామ, యత పయతనే,తి, తస్స ఠో, తస్స టో. తా వీసతి యట్ఠియో ఉసభం నామ, ఉస దాహే, అభో. ఏత్థ పన ఉసభనదన్తరం ఉసభం. ఉసభానం అసీతిప్పమాణం గావుతం నామ, గవం, గవేహి వా యుతం గావుతం. యుజ సమాధిమ్హి, గోనదన్తరేహి గహితప్పమాణసమాధానన్త్యత్థో, తం చతుగావుతం యోజనం నామ, యుజ సమాధిమ్హి, యు, ‘‘ఏత్తకం యోజనం నామ హోతూ’’తి చతుగావుతేహి సమాధానన్త్యత్థో.

౧౯౭. ఆరోపితానం ఆచరియధనూనం పఞ్చసతం కోసో నామ, అనారోపితానన్త్యపరే. కుస అవ్హానే, ణో, కుసనం అవ్హానం కోసో, ఇధ పన కోసప్పమాణత్తా కోసో, ద్విసహస్సకరప్పమాణో. అఞ్ఞత్థ పన –

‘‘చతుక్కాధివీసతియా, అఙ్గులేహి కరో భవే;

ఖ్యాతమట్ఠసహస్సేహి, కోసమానం విభావినా’’త్యుత్తం.

చతురమ్బణన్తి చతురమ్బణవీహిబీజజాతరోపనయోగ్యో భూమిప్పదేసో కరీసం నామ, కరోన్తి ఏత్థ కసనరోపనాదికన్తి కరీసం, ఈసో. చతురమ్బణబీజజాతాని రోపేన్త్యేత్థాతి చతురమ్బణం, అమ్బణం ఏకాదసదోణమత్తం, అఞ్ఞే పన ‘‘చతురమ్బణం చతుయట్ఠికం ఠానం కరీసం నామా’’తి వదన్తి, తం కరీసబ్భన్తరానం పరియాయభావప్పసఙ్గా న గహేతబ్బం.

పమాణతో హత్థానమట్ఠవీసప్పమాణం ఠానం అబ్భన్తరం నామ, అబ్భన్తరే అన్తోకోట్ఠాసే జాతం, న బహికోట్ఠాసేతి అబ్భన్తరం. యత్థ యత్థ హి యో యో ఠితో, నిసిన్నో వా, తత్థ తత్థ సమన్తా అట్ఠవీసతిహత్థప్పమాణం ఠానం తస్స తస్స అబ్భన్తరం ఠానం నామ. భూమ్యాదిత్తా భూమివగ్గో, అథ వా అఙ్గాపేక్ఖాయ భూమియేవ పధానం, పధానేన చ బ్యప్పదేసో భవతీతి భూమివగ్గబ్యప్పదేసో.

భూమివగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. పురవగ్గవణ్ణనా

౧౯౮. ఛక్కం నగరే.

‘‘పట్టనఞ్చ అధిట్ఠానం, నగరం పుటభేదనం;

థియో పూ నగరీ పూరియో, ఠానీయం కబ్బటం పుట’’న్తి.

హి సిలోకపరియాయేసు వోపాలితో.

‘‘విచిత్తదేవాయతనం, పాసాదాపణమన్దిరం;

నగరం దస్సయే విద్వా, రాజమగ్గోపసోభిత’’న్తి [చిన్తామణిటీకా ౧.౨.౧]. –

నగరలక్ఖణం. పు పాలనే, పుర పాలనేతి చ, పునాతి పురేతి చ రక్ఖతి పరచక్కా దుగ్గతాయాతి పురం, రో, అ చ, పుర అగ్గగమనేతిపి ధాత్వత్థో. నగా పాసాదాదయో అస్స సన్తి నగరం, రో. వాకారేన నగరసద్దస్స పుల్లిఙ్గత్తం సముచ్చినోతి [నగరియో వా పత్తనం (అమర ౧.౨.౧) పక్ఖే పత్తనసాహచరియా నపుంసకత్తం. (చిన్తామణిటీకా ౧.౨.౧)], పురసద్దస్సాపీత్యాచరియా. అకుతోభయత్తా ఠానాయ హితం ఠానీయం, ఈయో. పణికానం పుటా భిజ్జన్తే అత్రాతి పుటభేదనం.

నిచ్చనివాసనట్ఠానం దస్సేత్వా ఇతరం దస్సేతుమాహ ‘‘థియ’’మిచ్చాది. రాజా తిట్ఠతి ఏత్థాతి రాజఠానీ, యు, నదాది, నిచ్చనివాసనట్ఠానేపి ‘‘చతురాసీతినగరసహస్సాని కుసవతీరాజఠానీపముఖానీ’’త్యాదీసు [దీ. ని. ౨.౨౬౩]. దారుక్ఖన్ధాదీహి ఆ సమన్తతో వరన్తి పరిక్ఖిపీయన్తి ఏత్థాతి ఖన్ధావారో, పత్థనత్థో వరధాతు ఆపుబ్బత్తా పరిక్ఖిపనత్థో హోతి. పఞ్చకం నగరే, ‘‘ఖన్ధావారో’’తి పన ఏకమేవ అచిరనివాసనట్ఠానస్స నామం.

౧౯౯. మూలపురా అఞ్ఞత్ర మూలపురం వజ్జేత్వా యం పురమత్థి యోజనవిత్థిణ్ణపాకారాదిపరిక్ఖిత్తం, తం మూలపురస్స తరుట్ఠానియస్స సాఖాసదిసత్తా సాఖానగరం నామ.

౨౦౦-౨౦౧. సాద్ధపజ్జద్వయేన మూలపురస్స నామాని. వానరసీసం, తంసణ్ఠానో వా పాసాణో ఏత్థ అత్థీతి ‘‘వానరసీస’’న్తి వత్తబ్బే వస్స బత్తం, వణ్ణవిపరియయం, దీఘం, ణత్తం, సస్స లోపఞ్చ కత్వా ‘‘బారాణసీ’’తి వుత్తం. సవత్థస్స ఇసినో నివాసనట్ఠానత్తా సావత్థి, సబ్బం ధనమేత్థ అత్థీతి వా సావత్థి [మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౪], సబ్బస్స సావో, ధనవాచకో అత్థసద్దో, ఇ. తిక్ఖత్తుం విసాలీభూతత్తా వేసాలీ, అస్సత్థుత్థే ఈ. మథి హింసాయం, ఇలో, అస్సిత్తం, మిథిలా. అలం భూసనమేత్థాతి ఆళవీ, వీ, ళత్తఞ్చ. కుస అవ్హానే, ‘‘ఖాదథ పివథా’’త్యాదీహి దసహి సద్దేహి కోసన్తి ఏత్థాతి కోసమ్బీ, బో, నదాది, కుసమ్బరుక్ఖవన్తతాయ వా కోసమ్బీ, కుసమ్బస్స ఇసినో అస్సమతో అవిదూరే మాపితత్తాతి ఏకే [ఉదా. అట్ఠ. ౩౫; మ. ని. టీ. ౧.౧౪; ౨.౨౮౪]. ఉగ్గం రిపుం జయతి యత్థ, సా ఉజ్జేనీ, యు, నదాది. తక్క ఊహే, ఊహో ఊనపూరణం, తక్కనం తక్కో, సో సీలం సభావో యత్థ సా తక్కసీలా, యో హి పురిసకారేన ఊనో, సో తత్థ గన్త్వా తమూనం పూరేతీతి. చమ అదనే, పో, చమ్పా. సానం ధనానం ఆకరం ఉప్పత్తిట్ఠానం సాకరో, సో ఏవ సాగలం. సంసుమారసణ్ఠానో గిరి ఏత్థాతి సంసుమారగిరం, సంసుమారో గాయతి ఏతస్స మాపితకాలేతి వా సంసుమారగిరం, గే సద్దే, ఇరో. రాజూనమేవ ఆధిపచ్చవసేన పరిగ్గహితబ్బత్తా రాజగహం. ఆదికాలే కపిలనామస్స ఇసినో నివాసనట్ఠానత్తా కపిలవత్థు, పుమనపుంసకే.

సాకో రాజూనం యుద్ధాదీసు సత్తి సఞ్జాతా ఏత్థాతి సాకేతం, ‘‘సాకో సత్తిమ్హి భూపాలే, దుమదీపన్తరేసు చే’’తి నానత్థసఙ్గహే. సఞ్జాతత్థే ఇతో, సాకో నామ రాజా, దుమో వా ఏత్థ ఆదికాలే సఞ్జాతోతి వా సాకేతం. ఇన్దం పరమిస్సరియభావం పాపుణన్తి ఏత్థాతి ఇన్దపత్తం, ఇన్దో వా సక్కో దేవరాజా, సో పత్తో ఏత్థాతి ఇన్దపత్తం. ఉక్కం ధారయతి ఏతస్స మాపితకాలేతి ఉక్కట్ఠా, వణ్ణవికారో. యస్స మాపితట్ఠానే పాటలీనామకో ఏకో తరుణరుక్ఖో అత్థీతి తం పాటలిపుత్తకం, అథ వా పటలి నామ ఏకో గామణీ, తస్స పుత్తో ఏత్థ వసతిఆదికాలేతి పాటలిపుత్తకం. చేతియరట్ఠే ఉత్తమత్తా చేతుత్తరం, ‘‘జేతుత్తర’’న్తి పాఠే పన వణ్ణవికారో, వేరిజయట్ఠానత్తా జేతఞ్చ తం ఉత్తమత్తా ఉత్తరఞ్చేతి వా జేతుత్తరం. యస్స మాపితకాలే దీపో దిప్పతి, తం సఙ్కస్సం, కాస దిత్తియం, ద్విత్తం, సమ్మా కసన్తి ఏత్థాతి వా సఙ్కస్సం, కస విలేఖనే, యస్స మాపితకాలే నిమిత్తమోలోకేన్తా బ్రాహ్మణా కుసహత్థం నరం పస్సిత్వా మాపేన్తి, తం కుసినారం. ఆదినా మథుర [మధుర, మాధుర (క.)] పాసాణపురసోణికాదయోప్యనేకపురవిసేసా సఙ్గహితా.

౨౦౨. చతుక్కం అబ్భన్తరగామమగ్గే. రథస్స హితా రచ్ఛా, పబ్బజ్జాది. విసయన్తే పకాసయన్తే విక్కయేన దబ్బాని యస్సం, సా విసిఖా, విపుబ్బో సి సేవాయం, ఖో, విసన్తి ఏత్థాతి వా విసిఖా, విస పవేసనే, ఖో. రథస్స హితా రథికా, ఇకో. వీ గమనే, థి, వీథి.

అనిబ్బిద్ధా రచ్ఛన్తరేన మజ్ఝే అనిబ్బిద్ధా రచ్ఛా బ్యూహో నామ. బ్యూహేతి సమ్పిణ్డేతి జనే అఞ్ఞత్ర గన్తుమప్పదానవసేనాతి బ్యూహో, ఊహ సమ్పిణ్డనే విపుబ్బత్తా. న నిబ్బిజ్ఝతే రచ్ఛన్తరేనాతి అనిబ్బిద్ధో, విధ సమ్పహారే, అ. నిబ్బిద్ధా రచ్ఛన్తరేన రచ్ఛా పథో, అద్ధీతి చ వుచ్చతి. పథ గమనే, పథో. అద గమనే,తి, అద్ధి.

౨౦౩. చతుక్కం చచ్చరే. చతున్నం పథానం సమాహారో చతుక్కం, చర గతిభక్ఖనేసు, చరో, రస్స చో, చచ్చరం, అఙ్గణవాచకో చాయం. ద్విన్నం, చతున్నం వా మగ్గానం సన్ధి మగ్గసన్ధి. సిఙ్ఘ ఘాయనే, ఆటకో.

ద్వయం వప్పస్సోపరి ఇట్ఠకాదిరచితే వేఠనే. వప్పం నామ దుగ్గనగరే పరిఖామత్తికం కూటం [కుటిం (క.)] కత్వా గోహి, హత్థీహి చ విమద్దాపేత్వా తింసహత్థప్పమాణం పాకారస్స హేట్ఠిమతలం, తథా హత్థసతం తతో ఉద్ధరిత్వా పంసునా వప్పం కారయే, తస్సోపరి పాకారన్తి, పకుబ్బన్తి తన్తి పాకారో, సమన్తతో కరీయతేతి వా పాకారో, అకత్తరి చ కారకే సఞ్ఞాయం ణో, రస్సస్స దీఘతా. వు సంవరణే, వుణోతీతి వరణో, యు, రాగమో చ. ‘‘సాలో’’తిపి పాకారస్స నామం.

ద్వయం రాజభవనసామఞ్ఞే. సబ్బగేహానం విసేసేన పకాసనతో ఉద్దాపో, దీప పకాసనే, ఈస్సాకారో. సఙ్గమ్మ కరోన్తి తన్తి ఉపకారికా, ణ్వు. కే పచ్చయే థీకతాకారపరే పుబ్బో అకారో దీఘం [కాతన్త ౨.౨.౬౫], అకాదేసోపి హి ‘‘కో’’తి వుచ్చతి, యథా దేవదత్తో ‘‘దత్తో’’తి. కపచ్చయో వా.

౨౦౪. ద్వయం గేహాదినో మత్తికేట్ఠకాదిమయభిత్తియం. కుట ఛేదనే, కుటతి ఛిన్దతి మగ్గన్తి కుట్టం. భిది ద్విధాకరణే,తి, భిత్తి. గున్నం వాచానం పురం గోపురం. ద్వారసమీపే కతో కోట్ఠకో ద్వారకోట్ఠకో, కుస అక్కోసే, ఠకో, కోట్ఠకోతి గేహవిసేసో.

ద్వయం ఇన్దఖీలే. ఇస ఇచ్ఛాయం, ఏస గవేసనే వా, ఇకో. ఇన్దస్స సక్కస్స ఖీలో కణ్టకో ఇన్దఖీలో. ద్వయం ద్వారపస్సోపసాలాయం’హమ్యాదిపిట్ఠే చ వాతకుటికాయం. అడ్డ అతిక్కమహింసాసు, అ. ఆలకపచ్చయే అట్టాలకో.

౨౦౫. ఉపరి మాలాదియుత్తం సోభనథమ్భద్వయముభయతో నిఖనిత్వా యం బహిద్వారం కప్పీయతే, తం తోరణం. తుర వారణే, యు, థవన్తా వా రణన్త్యత్రాతి తోరణం, తు అభిత్థవే. రణ సద్దత్థో, వణ్ణవికారో. ద్వారస్స బహి బహిద్వారం. పరి సమన్తతో ఖఞ్ఞతేతి పరిఖా. దీఘభావేన యుత్తా దీఘికా.

౨౦౬-౨౦౭. సదుమన్తం గేహే. మన్ద మోదనథుతిజళత్తేసు, మన్దన్తే యత్థాతి మన్దిరం, ఇరో. సీదన్తి తత్థాతి సదనం, యు. సద విసరణగత్యావసానేసు. న గచ్ఛన్తీతి అగా, థమ్భాదయో, తే రాతి గణ్హాతీతి అగారం. రస్సస్స దీఘత్తే ఆగారం. చి చయే, నిచీయతే ఛాదీయతేతి నికాయో, యమ్హి చిస్స కాదేసో నిపాతనా. లీ సిలేసనే, ణో, నిలయో, ఆలయో చ. వస నివాసే, ఆవసన్త్యత్రాతి ఆవాసో, ణో. భూ సత్తాయం, భవన్త్యత్రాతి భవనం. విసన్తి తన్తి వేస్మం, మో. కిత నివాసే, అధికరణే యు, నికేతనం. నివిసన్తి, నివసన్తి వా యత్ర, తం నివేసనం. ఘర సేచనే, ఘరతి కిలేసమేత్థాతి ఘరం, గయ్హతీతి వా ఘరం, ణో. గహస్స ఘరాదేసో. గణ్హాతి పురిసేన ఆనీతం ధనన్తి గహం. అధికరణే థో, ఆవసథో. సర గతిచిన్తాహింసాసు, సరన్తి చిన్తేన్తి ఏత్థ సుభాసుభకమ్మాని, సరతి వా సూరియసన్తాపాదికన్తి సరణం. సి సేవాయం, ణో, పతిస్సయో. ఉచ సమవాయే, ఓకం. సల గమనే, ‘‘ఇత్థియమతియవో వా’’తి అ, సాలా, సరధాతుమ్హి సతి లత్తమేవ విసేసో. చి చయే, కమ్మని ణో, చయో. కుట ఛేదనే, ఇ. వస నివాసే,తి. ఉపధస్స ఏత్తే గేహం. సదధాతుమ్హా ఉమో, సదుమం.

ద్వయం ముఖరహితదేవకులసదిసే యఞ్ఞాయతనే. చిత పూజాయం, కమ్మని ఇయో. యత యతనే, ఆయతన్తి వాయమన్తి ఏత్థ ఫలకామాతి ఆయతనం, అథ వా ఆయన్తీతి ఆయాని, తాని తనోతీతి ఆయతనం, ఫలకారకన్త్యత్థో. ఏత్థ తుసద్దో సమాగతానం ద్విన్నం పుబ్బాపరగమనత్థో. ‘‘చేతియాయతనాని చా’’తిపి పాఠో.

౨౦౮. ద్వయం దేవానం, నరపతీనఞ్చ ఇట్ఠకాదిమయే భవనే. అఞ్ఞస్సాపి సాదిస్యా. పసీదన్తి నయనమనాన్యత్రాతి పాసాదో. యు మిస్సనే, పో, దీఘో చ, దీఘవిధానసామత్థియా ఓత్తాభావో.

ద్వయం రాజతో అఞ్ఞేసం ధనీనం బ్యవహారకాదీనం భవనే. ముణ్డో ఛదనమేతస్స, న పాసాదస్స వియాతి ముణ్డచ్ఛదో, ద్విత్తం. హర హరణే, యో, యమ్హి మిఆగమో చ.

దుగ్గపురద్వారే వా, యత్థ కత్థచి వా మత్తికాదిమయే గజకుమ్భమ్హి యో యూపో పాసాదో పతిట్ఠితో, సో హత్థినఖో నామ, హత్థిస్సేవ నఖో యస్సాతి హత్థినఖో, నఖసద్దేన వా నఖసహితో పాసాదో గయ్హతే.

౨౦౯. సుపణ్ణస్స గరుళస్స వఙ్కేన పక్ఖేన సదిసఛదనం గేహం సువణ్ణవఙ్కచ్ఛదనం. వఙ్క గమనే. ఏకపస్సేయేవ ఛదనతో అడ్ఢయోగో.

ఏకేనేవ కూటేన యుత్తో అనేకకోణో పతిస్సయవిసేసో మాళో నామ, వట్టాకారేన కతసేనాసనన్తి కేచి. మా మానే, ళో, మాళో.

చతురస్సో పతిస్సయవిసేసో పాసాదో నామ, ఆయతచతురస్సపాసాదోతి కేచి.

౨౧౦. సన్తేహి భాతి దిబ్బతీతి సభాయం, సభా చ, పురిమే యపచ్చయో, సన్తస్స సాదేసో తూభయత్ర. మణ్డా రవిరంసయో, తే పివతి నాసయతీతి మణ్డపో, వాసద్దేన మణ్డపపదస్స పుల్లిఙ్గత్తం సముచ్చినోతి, జనానం ఆలయో సన్నిపాతట్ఠానం జనాలయో. ఆసనత్థాయ కతా సాలా ఆసనసాలా. పటిక్కమన్తి ఏత్థాతి పటిక్కమనం, కము పదవిక్ఖేపే, అధికరణే యు.

౨౧౧. జినస్స వాసభూతం భవనం గన్ధకుటి నామ, దిబ్బగన్ధేహి పరిభావితా కుటి గన్ధకుటి.

తికం పాకట్ఠానే. రసాని సన్త్యస్సం రసవతీ, పచనం పాకో, తస్స ఠానం పాకట్ఠానం. మహన్తాని బహూని అసితబ్బాని సన్తేత్థ మహానసం, అస భక్ఖనే, యు, వణ్ణవిపరియయో.

౨౧౨. సువణ్ణకారాదిసిప్పీనం కమ్మసాలా ఆవేసనం. ఆవిసన్త్యస్మిం ఆవేసనం, యు. పానమన్దిరం సురాపానత్థం కతమన్దిరం సోణ్డా నామ, కత్తబ్బాకత్తబ్బం విచారేత్వా అత్తనా ఇచ్ఛితవత్థుకారణా సబ్బం దేయ్యధమ్మం సనోన్తీతి సోణ్డా, సన దానే, తనాది. డో, అస్సోత్తం, వణ్ణవికారో చ, తేసం ఏసా వసతి సోణ్డా. పానసద్దసన్నిధానా సురాసోణ్డాయేవిధ గహితా. వచ్చస్స గూథస్స విసజ్జనట్ఠానం వచ్చట్ఠానం. వచ్చస్స విసజ్జనట్ఠానా కుటి వచ్చకుటి. మునీనం ఇసీనం వసనట్ఠానం అస్సమో నామ, ఆ కోధం సమేన్తి ఏత్థాతి అస్సమో, ఆ భుసో సమేన్తి ఏత్థ రాగాదయోతి వా అస్సమో.

౨౧౩. తికం పణ్యవిక్కయసాలాయం. పణ బ్యవహారే, పణితబ్బాతి పణ్యా, వత్థాదయో, తే ఏత్థ విక్కిణన్తీతి పణ్యవిక్కయో, కీ దబ్బవినిమయే, సో ఏవ సాలా గేహన్తి పణ్యవిక్కయసాలా. ఆపణయన్తే బ్యవహరన్తే అస్మిన్తి ఆపణో, ణో. పణ్యానం విక్కయాయ నీయమానానం వీథి పన్థో పణ్యవీథికా. వస అచ్ఛాదనే, తో, ఉదకం వసితం అచ్ఛాదనం కతమనేనాతి ఉదోసితో, వస్సోత్తం, భణ్డట్ఠపనస్స సాలా భణ్డసాలా. కము పదవిక్ఖేపే, చఙ్కమత్యత్రాతి చఙ్కమనం, చఙ్కమో చ, ద్విత్తాది.

౨౧౪. జలన్తి ఏత్థాతి జన్తా, జల దిత్తియం, అన్తో, ‘‘ఇత్థియమతియవో వా’’తి అ, ఆ, లలోపో, జనేత్యత్ర అగ్గిన్తి వా జన్తా, జన జననే, అన్తో, సా ఏవ ఘరం జన్తాఘరం. అగ్గినో సాలా అగ్గిసాలా. పా పివనే, పపివన్త్యస్సన్తి పపా, అ. పానీయట్ఠా సాలా పానీయసాలా, సా ఏవ పానీయసాలికా.

గస గమనే, భో, సస్స బో. అవతి రక్ఖతీతి ఓవరకో, అరో, సకత్థే కో, అస్సోత్తఞ్చ. వసనం వాసో, తదత్థం అగారం వాసాగారం. సయతి ఏత్థాతి సయనీ, యు, నదాది, సా ఏవ గహం సయనిగ్గహం.

౨౧౫. చతుక్కం రాజిత్థాగారే, తదత్థియతో [తదట్ఠియతో (క.)] ఉపచారేన రాజిత్థీసుపి. రాజిత్థీనమగారం ఇత్థాగారం. అవరున్ధీయన్తే రాజిత్థియో అనేనాతి ఓరోధో, రుధ ఆవరణే. సుద్ధా కామాపగమత్తా పరిసుద్ధా రక్ఖకా అన్తే సమీపే యస్సాతి సుద్ధన్తో. అన్తే అబ్భన్తరే పురం గేహం అన్తేపురం, పురస్స అన్తేతి వా అన్తేపురం. ‘‘అన్తోపుర’’న్తిపి పాఠో.

రఞ్ఞం రాజూనం అసబ్బవిసయట్ఠానం సబ్బేహ్యసాధారణట్ఠానం ‘‘కచ్ఛన్తర’’న్తి మతం కథితం, యం ‘‘పమదవన’’న్తి వుచ్చతి, పమదవనం నామ ఉపకారికాసన్నిహితం వా పురసన్నిహితం వా అన్తేపురోచితం, యత్ర అన్తేపురసహితో ఏవ రాజా విహరతి, నాఞ్ఞజనప్పవేసో [అమర ౧౪.౩]. పమదానం వనం పమదవనం. నిపాతనా యాకారానం [ఈకార ఆకారానన్తి అత్థో] ఇత్థిగతానం రస్సో క్వచీతిరస్సో. కచ్ఛస్స పకోట్ఠస్స అన్తరం అబ్భన్తరం కచ్ఛన్తరం. పకోట్ఠం నామ అబ్భన్తరద్వారం.

౨౧౬. ద్వయం ఇట్ఠకాదిరచితే ఆరోహనే. ఉపానేన సహ వత్తతేతి సోపానో, సోపానం వా నపుంసకేపి. ఆరూయ్హతే యేన తం ఆరోహనం, యు, రుహ జననే.

ద్వయం కట్ఠాదిరచితాయం. నిచ్ఛయేన సయన్తి పాకారాదికమేతాయాతి నిస్సేణీ, సి సేవాయం, ణీ, నదాది. ఉద్ధమారోహతే ఏతాయాతి అధిరోహిణీ, సాసద్దో ద్విన్నమ్పి ఇత్థిలిఙ్గత్తం జోతేతి.

౨౧౭. పఞ్చకం జాలకే. వాతం పివతీతి వాతపానం. గవం అక్ఖి గవక్ఖో, సమాసన్తత్తా అ, సఞ్ఞాసద్దతో పుల్లిఙ్గత్తం, అక్ఖి సద్దే వా, గవం అక్ఖి గవక్ఖీతి విగ్గహో. జల దిత్తియం, జాలం. సీహరూపయుత్తం పఞ్జరం సీహపఞ్జరం. ఆలోకానం ఆతపానం పవిసనట్ఠానం సన్ధి ఛిద్దన్తి ఆలోకసన్ధి, ఆలోకీయన్తి ఏతేనాతి ఆలోకో, సో ఏవ సన్ధీతి వా ఆలోకసన్ధి.

ద్వయం లఙ్గియం. లగి గత్యత్థో, అ, నదాది. పరి పునప్పునం గమనాగమనవసేన హన్తీతి పలిఘో, ణో. కపిరూపమత్థకత్తా కపిసీసో. అగ్గళం నామ కవాటకో [కవాటఫలవిధారణో (క.)], తస్స థమ్భో అగ్గళత్థమ్భో, ‘‘అగ్గళం తీసు కల్లోలే, దణ్డే చాన్తకవాటేసూ’’తి రభసో, ఇత్థియమతో ఆపచ్చయో, అగ్గళా. నిస్సేసతో అబ్బతి వస్సోదకమనేనాతి నిబ్బం, అబ్బ గతిహింసాసు. ఛద్దస్స ఛదనస్స కోటి హేట్ఠిమావసానం ఛద్దకోటి, తస్సం.

౨౧౮. తికం గేహచ్ఛదనే. ఛాదేతి ఏతేనాతి ఛదనం, ఛద సంవరణే, చురాది. పటగమనే, ‘‘పట్యాదీహ్యల’’న్తి అలో. ఛాదేతి ఏతేనాతి ఛద్దం, ద్విత్తాది.

తికం గేహఙ్గణే. అజ గతిమ్హి, ఇరో, అజిరం. చర గతిభక్ఖనేసు, చరో. అఙ్గ గమనే, కరణాధికరణేసు యు, వణ్ణవికారో, ణత్తం.

పఞ్చకం గేహద్వారతో బహిపకోట్ఠకే, వీథియం ద్వారపిణ్డకే చ. అలిన్దో త్వఞ్ఞపిణ్డకేపిచ్ఛతే. పఠమం హనన్తి గచ్ఛన్తి ఏత్థాతి పఘాణో, పఘణో చ, హనస్స ఘణాదేసో. అలి సఖా ఇన్దో ఏత్థాతి అలిన్దో, ‘‘గేహేకదేసే అలిన్దో, పఘాణో పఘణోభవే’’తి [చిన్తామణిటీకా ౧౨.౧౨] అమరమాలాయం. ఆలిన్దో, దీఘాది. పధానం ముఖం పముఖం, గేహస్స హి చతూసు ముఖేసు తదేవ పధానం, యత్థ సాధుజనాపి ఆగన్తుకాపి నిసీదన్తి. ద్వారం బన్ధతి పిదహతి ఏత్థాతి ద్వారబన్ధనం.

౨౧౯. ద్వయం ద్వారబాహాయం. పీఠాని లోహవికతిఆదీహి సఙ్ఘటీయన్తి ఏత్థాతి పీఠసఙ్ఘాటకం, పీఠేహి సఙ్ఘటీయతీతి వా పీఠసఙ్ఘాటకం, ఘట ఘటనే. ద్విభాగేన బాహాసదిసత్తా బాహా, ద్వారస్స బాహా ద్వారబాహా. ‘‘కపాటం, కవాట’’న్తిపి ద్వారబాహాయ నామాని, కం వాతం పాటయతి, వాటయతి చేతి కమ్మని ణో, ఇత్థియం కపాటీ.

ద్వయం గేహాదీనం కూటే. కుట ఛేదనే, కమ్మని ణో. నయ గమనత్థో, కే సీసే నయతీతి కణ్ణీకా, ణ్వు, ఇత్తం, ణత్తఞ్చ.

౨౨౦. ద్వయం ద్వారే. ద్వే అరన్త్యత్రాతి ద్వారం, దుజ్జనే వారయన్త్యస్మా రక్ఖకాతి వా ద్వారం, ఉలోపో. పటిహరన్తి అపనేన్తి ఏతస్మా రక్ఖకా అఞ్ఞాతన్తి పటిహరో, పటిపక్ఖే హరతి ఏతస్మాతి వా పటిహరో, రస్సస్స దీఘత్తే పటిహారో.

చతుక్కం ఉమ్మారే, యం ‘‘ద్వారపిణ్డికా’’తి వుచ్చతి. ఉర గతిమ్హి, మారో కరణే. దేహం నేతి పవేసేనాతి దేహనీ, ‘‘దేహలీ’’తిపి పాఠో, దేహం లాతి పవేసేనాతి దేహలీ. ఇల గతిమ్హి, ణ్వు. ఇన్దో ఏవ పాదం ఖిపతి ఏత్థాతి ఇన్దఖీలో, ఖిప పేరణే. పస్స లోపో, అథ వా ఇం గమనం దదాతీతి ఇన్దో, ద్వారం, తత్థ ఠపితో ఖీలో కణ్టకోతి ఇన్దఖీలో, వేగగభిఘాతనతో హి సో ఖీలో వియ హోతి.

థమ్భ పటిబన్ధనే, థమ్భో, ధారేతీతి వా థమ్భో, ధర ధరణే, రమ్భపచ్చయో, వణ్ణవికారో చ. థు అభిత్థవే, ఉణో, యు వా, ధారేతీతి వా థూణో, యు, రలోపో, అస్సూ.

అడ్ఢేన్దుపాసాణే అద్ధచన్దాకారే పాసాణే పటికాసద్దో వత్తతి. పట గతియం, ణ్వు. ఇత్థికతాకారపరే కే అస్సిత్తం. గజి సద్దే, ణ్వు, అస్సిత్తం, బిన్దాగమో చ. ఇస ఇచ్ఛాయం, ఠకో.

౨౨౧. వలభీతి చూళా, ‘‘సిఖాయం వలభీ చూళే’’తి రుద్దో [రస్సన్తా చ, సిఖాయం వళభియం చూళేతి రుద్దో (చిన్తామణిటీకా ౧౨.౧౫)]. తచ్ఛాదనే దారుమ్హి కట్ఠే గోపానసీ మతా. వఙ్కేతి దారువిసేసనం. గం వస్సోదకం, సూరియాదికిరణఞ్చ పివన్తి వినాసయన్తి అబ్భన్తరమప్పవేసనవసేనాతి గోపానా, ఇట్ఠకాదయో, తాని సినోన్తి బన్ధన్తి ఏత్థాతి గోపానసీ.

సోధాదిగేహేసు ఛేకపక్ఖావాసత్థం యో బహి కరియ కట్ఠేకదేసో ఠపీయతే, సో విటఙ్కో. కపోతే పాలయతీతి కపోతపాలికా, కమ్మని ణ్వు. టకి నివాసగతీసు. వినో పక్ఖినో టఙ్కన్తి ఏత్థాతి విటఙ్కో. ణో.

౨౨౨. ద్వయం కుఞ్చికాఛిద్దే. కుఞ్చికాయ వివరం ఛిద్దం కుఞ్చికావివరం. తాళస్స పవేసనట్ఠానభూతో ఛిగ్గళో ఛిద్దం తాళచ్ఛిగ్గళో.

తికం కుఞ్చికాయం. కుఞ్చ కోటిల్యే, ణ్వు. తాయతి రక్ఖతీతి తాలో. అలో, తలతి తిట్ఠతి ఏతేనాతి వా తాలో, తల పతిట్ఠాయం. అవాపురతి వివరతి యేనాతి అవాపురణం, వర సంవరణే, యు, వస్స పో, ఉత్తం, ఉపసగ్గస్స దీఘతా చ, ‘‘అపారుతా తేసం అమతస్స ద్వారా’’తి [దీ. ని. ౨.౭౧; మ. ని. ౧.౨౮౩] వచనతో పుర, పార సంవరణేతిపి ధాత్వత్థం పఠన్తి. అవపుబ్బో వు సంవరణేతిపి ధాత్వత్థే పన సతి వస్స రత్తం, ఉపసగ్గస్స దీఘతా చ, ‘‘అపారుతా, సఙ్ఘాటిం పారుపిత్వా’’త్యాదీసు పన పకారవణ్ణాగమేన సిద్ధో. విద లాభే, ఇమ్హి వేదికా, సకత్థే కో. ఇతరత్థ ఇయేవ.

౨౨౩. సఙ్ఘాటాదయో మన్దిరఙ్గా గేహఙ్గవిసేసా. సమ్మా ఘటేన్తి ఏత్థ గోపానస్యాదయోతి సఙ్ఘాటో, పుబ్బపచ్ఛిమదక్ఖిణుత్తరాయామవసేన థమ్భానముపరి ఠితో కట్ఠవిసేసో, తే పన పుబ్బపచ్ఛిమయామా తయో కట్ఠా, దక్ఖిణుత్తరయామా పన హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదతో తయో కట్ఠా, ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదేన పన పఞ్చసత్తనవాదయోపి. ద్విన్నం పక్ఖానం అపతనత్థం బన్ధనతో పాసో వియాతి పక్ఖపాసో. తులతి సఙ్ఘాటేసు పతిట్ఠతీతి తులా, తల పతిట్ఠాయం, అస్సుత్తం, పక్ఖానం వా సమవాహితభావకరణతో తులయతి మినాతి ఏతాయాతి తులా, తుల ఉమ్మానే.

తికం సమ్మజ్జనియం. ముజి సోధనే, యు. మజ్జ సంసుద్ధియం, యు. సుధ సుద్ధియం, సబ్బత్ర కరణే యు.

౨౨౪. తికం సఙ్కారఛడ్డనప్పదేసే. కట ఛడ్డనమద్దనేసు, సఙ్కటన్తి ఏత్థాతి సఙ్కటీరం, ఈరో, ‘‘సఙ్కటో’’తి వా సఙ్కారో వుచ్చతి, తం ఈరయన్తి ఖిపన్తి ఏత్థాతి సఙ్కటీరం, ఈర ఖేపే. సఙ్కారస్స ఠానం సఙ్కారట్ఠానం. సఙ్కారం కటతి ఛడ్డేతి ఏత్థాతి సఙ్కారకూటం, అస్సూ, సకత్థే కో.

చతుక్కం సమ్మజ్జనియా నిరాకతే [నిరస్సతే (క.)] థుసాదిమ్హి. నానావిధే సఙ్కారే రాసీకరణవసేన కచతి బన్ధతి ఏతేనాతి కచో, సో ఏత్థ ఇచ్ఛితబ్బోతి కచవరో, వర ఇచ్ఛాయం. ఉచ్ఛిట్ఠో కలాపో సమూహో ఉక్లాపో, కస్సాకారలోపో. నానావిధేహి తిణాదీహి సఙ్కరీయతే మిస్సీకరీయతేతి సఙ్కారో, ణో. అవకరోతిప్యత్ర. అవకరీయతే నిరస్సతేతి, అ. ‘‘సమ్మజ్జో మజ్జనీ చేవ, సఙ్కారో’వకరో మతో’’తి హలాయుధో. కస విలేఖనే, అమ్బు.

౨౨౫. ఘరాదిభూమి ఘరఖేత్తవిహారాదీనం యో భూమిప్పదేసో వత్థు నామ, తం నపుంసకే, వసన్తి ఏత్థాతి వత్థు, రత్థు. గస మదనే, గసన్తి ఏత్థాతి గామో, మో. సంవసన్త్యత్రాతి సంవసథో, అథో.

పాకటో ఖ్యాతో గామో, సో నిగమో నామ, అతిరేకో గామో నిగమో, భుసత్థో ని, సఞ్ఞాసద్దత్తా రస్సో.

ఉపభుఞ్జితబ్బభోగమనుస్సాదీహి ( ) [(ఇభ్యో) (?)] వడ్ఢితో అధికో గామో నిగమతోపి అధికతరత్తా ‘‘అధిభూ’’తి ఈరితో కథితో, అధికో భవతీతి అధిభూ.

౨౨౬. ద్వయం గామాదిపరియన్తభాగే. సి బన్ధనే, మో. పరిచ్ఛిన్దిత్వా ఆదీయతేతి మరియాదా, పస్స మో.

ద్వయం ఆభీరకుటియం [ఘోసో ఆభీరపల్లీ సియా (అమర ౧౨.౨౦)]. ఘు సద్దే, ఘోసన్త్యత్రాతి ఘోసో. గోపాలానం గామో గోపాలగామకో, సకత్థే కో.

పురవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. నరవగ్గవణ్ణనా

౨౨౭-౨౨౮. పోరిసన్తాని మనుస్సజాతియా నామాని. మనో ఉస్సన్నమస్సాతి మనుస్సో, సతిసూరభావబ్రహ్మచరియయోగ్యతాదిగుణవసేన ఉపచితమానసా ఉక్కట్ఠగుణచిత్తా, కే పన తే? జమ్బుదీపవాసినో సత్తవిసేసా. తేనాహ భగవా – ‘‘తీహి, భిక్ఖవే, ఠానేహి జమ్బుదీపకా మనుస్సా ఉత్తరకురుకే మనుస్సే అధిగ్గణ్హన్తి దేవే చ తావతింసే. కతమేహి తీహి, సూరా సతిమన్తో ఇధ బ్రహ్మచరియవాసో’’తి [అ. ని. ౯.౨౧]. తథా హి బుద్ధా భగవన్తో పచ్చేకబుద్ధా అగ్గసావకమహాసావకచక్కవత్తినో చ అఞ్ఞే చ మహానుభావా సత్తా తత్థేవ ఉప్పజ్జన్తి. సమానరూపాదితాయ పన సద్ధిం పరిత్తదీపవాసీహి ఇతరమహాదీపవాసినోపి మనుస్సాత్వేవ పఞ్ఞాయింసూతి ఏకే, అపరే పన భణన్తి ‘‘లోభాదీహి, అలోభాదీహి చ సహితస్స మనస్స ఉస్సదతాయ మనుస్సా, యే హి సత్తా మనుస్సజాతికా, తేసు విసేసతో లోభాదయో, అలోభాదయో చ ఉస్సదా, తే లోభాదీహి ఉస్సదతాయ అపాయమగ్గం, అలోభాదీహి ఉస్సదతాయ సుగతిమగ్గం, నిబ్బానగామిమగ్గఞ్చ పూరేన్తి, తస్మా లోభాదీహి, అలోభాదీహి చ సహితస్స మనస్స ఉస్సదతాయ పరిత్తదీపవాసీహి సద్ధిం చతుమహాదీపవాసినో సత్తవిసేసా మనుస్సాతి వుచ్చన్తీ’’తి. లోకియా పన మనునో అపచ్చభావేన మనుస్సాతి వదన్తి, మను నామ పఠమకప్పికో లోకమరియాదాయ ఆదిభూతో హితాహితవిధాయకో సత్తానం పితుట్ఠానియో, యో సాసనే ‘‘మహాసమ్మతో’’తి వుచ్చతి, పచ్చక్ఖతో, పరమ్పరతాయ చ తస్స ఓవాదానుసాసనియం ఠితా తస్స పుత్తసదిసతాయ మనుస్సాతి వుచ్చన్తి, తతో ఏవ హి తే ‘‘మానవా, మనుజా’’తి చ వోహరీయన్తి, ఉస్సపచ్చయో. మనునో అపచ్చం మానుసో, ఉసో. మర పాణచాగే, చో, మచ్చో, పబ్బజ్జాదినా వా త్యపచ్చయో, ధాత్వన్తస్స లోపో చ. తతో ‘‘యవత’’మిచ్చాదినా చో, ద్విత్తం. మనునో అపచ్చం మానవో. మాణవోప్యత్ర, ణవో. మనుమ్హా జాతో మనుజో. నీ నయే, నేతీతి నరో, అరో. పుస పోసనే, ణో, పురేతీతి వా పోసో. పుర పూరణే, సో, ఉస్సోత్తం, రలోపో. పునాతీతి పుమా,పు పవనే, మో, సిస్సా. పురేతీతి పురిసో, పోరిసో చ, ఇసో, రస్సస్స దీఘతాయ పూరిసో చ. ఏత్థ చ మనుస్సాదిపఞ్చకం ఇత్థియమ్పి వత్తతే, నరాదయో తు పుమేయేవ విసిట్ఠలిఙ్గత్తా. తత్ర మనుస్స మానుస మనుజ మాణవేహి నదాదిత్తా ఈపచ్చయో, ఏకసకారలోపో, మనుసీ, మానుసీ, మనుజీ, మాణవీ. మచ్చా, ఇత్థియమతో ఆపచ్చయో.

విద్దసుపరియన్తం పణ్డితే. పణ్డా బుద్ధి సఞ్జాతా అస్సాతి పణ్డితో, తరత్యాది. పడి గతియం వా, తో. బుజ్ఝతీతి బుధో. విదతి జానాతీతి విద్వా, విద ఞాణే, వో, సిస్సా. భూ సత్తాయం, అత్థే విభావేతి పకాసేతి సీలేనాతి విభావీ, ణీ. రాగాదయో సమేతీతి సన్తో, తో, సున్దరో అన్తో అవసానమేతస్సాతి వా సన్తో. సున్దరా పఞ్ఞా యస్స సప్పఞ్ఞో. కిన్నామ న విన్దతీతి కోవిదో, నేరుత్తో, కుం పాపం విన్దతీతి వా కోవిదో. ధీ పఞ్ఞా యస్సత్థీతి సో ధీమా, సోభనం ఝాయతీతి సుధీ, ఝే చిన్తాయం. ఝస్స ధో, ఈ, సున్దరా ధీ యస్సాతి వా సుధీ. కవి వణ్ణే, ఇ, ఇత్థియం కవీ చ, కు సద్దే వా, ఇ, కవి. బ్యఞ్జయతీతి బ్యత్తో, అఞ్జ గతియం, తో. భుజాదీనమన్తో నో ద్వి చ. విసిట్ఠో అత్తా యస్సాతి వా బ్యత్తో. చక్ఖ దస్సనే, యు, విచక్ఖణో, విచారేతీతి వా విచక్ఖణో, నేరుత్తో. విగతో సారదో ఏతస్మాతి విసారదో.

౨౨౯. మేధా ధారణా మతి పఞ్ఞా యస్సాతి మేధావీ, వీ. అతిసయమతియుత్తతాయ మతిమా. పఞ్ఞాయ యోగతో పఞ్ఞో. విసేసం జానాతి సీలేనాతి విఞ్ఞూ, రూ. విద ఞాణే, ఉరో, విదురో [విదూరో (క.)]. రూపచ్చయే విదూ. ధీయోగా ధీరో, రో. విసిట్ఠదస్సనసీలతాయ విపస్సీ, ణీ. దోసం జానాతీతి దోసఞ్ఞూ, రూ. బుజ్ఝతీతి బుద్ధో, తో. దు గతియం, అ, ఉస్సావో [దు గతియం అబ్బో (సూచి)], దబ్బో. విద ఞాణే, దసు.

౨౩౦-౨౩౧. మహిలాన్తం ఇత్థిసామఞ్ఞే. ఇసు ఇచ్ఛాయం, తో, నదాది. సీమస్స అన్తో సీమన్తో, కేసవేసో, తంయోగా సీమన్తినీ, ఇనీ. నరస్సాయం నారీ, ఇదమత్థే ణో. తిట్ఠతి గబ్భో యస్సం, సా థీ. ధా ధారణే వా, వణ్ణవికారో, ఈ. బన్ధ బన్ధనే, ఊ, బన్ధస్స వధాదేసో చ [ణ్వాది ౩], వధూసద్దో సుణిసాభరియానమ్పి వాచకో. వన సమ్భత్తియం, తో, ఇకారాగమో చ. అఙ్గ గమనత్థో, యు, అఙ్గనా, విసిట్ఠనారియమ్పి అఙ్గనా, తదా కల్యాణఙ్గనారీలక్ఖణోపేతం పసత్థం హత్థపాదాదికమఙ్గమస్సత్థీతి అస్సత్థ్యత్థే అఙ్గా కల్యాణే నపచ్చయో [మోగ్గల్లాన ౪.౯౨]. విరూపేసుపి మదో రాగమదో యస్సా సా పమదా, విసిట్ఠనారియంప్యత్ర పమదా, తదా పకట్ఠో మదో రూపసోభగ్గజనితో చేతోవికారో యస్సా సా పమదా. రూపలావణ్యసమ్పన్నతాయ సున్దరీ, విసిట్ఠాయమ్పి. కమనీయవుత్తితాయ కన్తా, కము కన్తియం, తో. కన్తియోగా వా కన్తా, విసిట్ఠాయమ్పి. రమయతి వినోదయతి నాయకం, సా రమణీ, నన్దాదీహి యు, నదాది, విసిట్ఠాయమ్పి. దయ రక్ఖణే, కమ్మని తో. అప్పం బలం యస్సా సా అబలా, అప్పత్థోయం అకారో. మాతుయా గామో వియ గామో యస్సా సా మాతుగామో, మాతా వియ గచ్ఛతీతి వా మాతుగామో, గము గమనే, ణో, మాతా వియ గసతీతి వా మాతుగామో, గస అదనే, మో, మాతా వియ గాయతీతి వా మాతుగామో, గా సద్దే, మో. మహీ వియ సుచిం అసుచిమ్పి లాతీతి మహిలా, మహన్తేసు బహూసుపి రత్తచిత్తేసు ఇలతి గచ్ఛతీతి వా మహిలా, ఇల గమనే, మహ పూజాయం వా, ఇరో, లత్తం, ఆ, మహిలా. మహేలాప్యత్ర.

తికం విసిట్ఠనారియమేవ. లల విలాసే, నన్దాదీహి యు. లల ఇచ్ఛాయన్తి చురాదిగణతో వా యు. భయపకతి భీరు, భీ భయే, రు, ‘‘భీరు అత్తే జనే’త్థియ’’న్తి రభసో. అతిసయితకామా కామినీ, కామో సిఙ్గారరూపో మదో యస్సాత్థీతి ఇనీ, సబ్బత్రేవం. వామలోచనా, భావినీ, నితమ్బినీ, రామాఇచ్చాదీనిపి విసిట్ఠనారీనామాని.

ద్వయం పఠమవయసి వత్తమానాయం.

అట్ఠవస్సా భవే గోరీ, దసవస్సా తు కఞ్ఞకా;

సమ్పత్తే ద్వాదసే వస్సే, కుమారీత్య’భిధీయతే [చిన్తామణిటీకా ౧౬.౮].

ఇహ త్వభేదోపచారేనేకత్తం. అఞ్ఞే పనాహు ‘‘కఞ్ఞాసద్దోయం పుమునాభిసమ్బన్ధపుబ్బకే సమ్పయోగే నివత్తేతీ’’తి. కుమార కీళాయం, చురాది, కుమారయతీతి కుమారీ, అ, నదాది, సకత్థే కో, ణ్వునా వా సిద్ధో. కమనీయతేతి కఞ్ఞా, కన దిత్తికన్తిగతీసు, యో, న్యస్స ఞత్తం, అ, ఆ.

యువసద్దతో పాటిపదికతోతి, యువతి. వరిత్థిపరియాయసామఞ్ఞేపి యువతిసద్దో పకత్యన్తరమత్థీతి. తర తరణే, యు, ఉత్తం, ఈ చ.

౨౩౨. సాభిసేకా లద్ధాభిసేకా రాజిత్థీ మహేసీ నామ, మహ పూజాయం, కమ్మని ఇసో, ఇస్సే, తతో ఈ, మహతియో రాజిత్థియో ఈసతి అభిభవతీతి వా మహేసీ, ఈస ఇస్సరియే, ఈ. మహేసితో అఞ్ఞా రాజనారియో భోగినియో భోగయోగా, ఈ, ఇనీ చ. యానారీ పురిసస్స సఙ్కేతం యాతి, సా ‘‘ధవత్థినీ, అభిసారికా’’తి చోచ్చతే. ధవం పతిం అత్థయతి ఇచ్ఛతీతి ధవత్థినీ, అత్థ యాచనిచ్ఛాసు, ఇనీ, అసతీవిసేసో. సర గతియం, అభిసరతి సఙ్కేతన్తి, ణ్వు.

౨౩౩. ఛక్కం వేసియం. చతుసట్ఠికలాకుసలతాయ, సీలరూపాదిమత్తాయ చ గణ్యతే ఆదీయతే గణికా, గణ సఙ్ఖ్యానే, ణ్వు. వేసో ఆకప్పో, తేనాతిసోభతే, కమ్మవేసేహి వా ఇచ్ఛీయతేతి. అతిసోభనే, ఇచ్ఛత్థే వా యపచ్చయో. వణ్ణసమ్పన్నా దాసీ వణ్ణదాసీ, దాసిమ్పి హి వణ్ణసమ్పన్నం కేచి సామికా ధనలోభేన గణికం కరోన్తి. నగరం సోభేతీతి నగరసోభినీ. రూపేన ఉపజీవతీతి రూపూపజీవినీ. అతిసయవేసయుత్తతాయ వేసీ.

ద్వయం అసతీసామఞ్ఞే. కులాని అటతి నాసయతీతి కులటా. బన్ధమనుబన్ధం కాయతీతి బన్ధకీ, నదాది.

౨౩౪. చతుక్కం ఉత్తమనారియం. వరో ఆరోహో సోణి యస్సా సా వరారోహా. ఉత్తమగుణయోగా ఉత్తమా. సోణిగారవేన మత్తగజో వియ బన్ధనగామినీ మత్తకాసినీ, కస గతియం. వరవణ్ణయోగా వరవణ్ణినీ, ఇనీ.

‘‘సీతే సుఖోణ్హసబ్బఙ్గీ, గిమ్హే యా సుఖసీతలా;

భత్తు భత్తా చ యా నారీ, సా భవే వరవణ్ణినీ’’తి. రుద్దో;

ద్వయం అఖణ్డితచరిత్రాయం. పతి సామికోవ కమనీయో యస్సా పతిబ్బతా, పతిమ్హి వతమస్సాతి వా పతిబ్బతా. అస భువి, అన్తో, ఈ, ఆదిలోపో. సమేతీతి వా సతీ, సము ఉపసమే, అన్తో, ఈ.

ద్వయం కామరత్తరాజపుత్తాదినో కులస్స నియతపతియం. కులానురూపా ఇత్థీ కులిత్థీ, కులం పాలేతి రక్ఖతీతి కులపాలికా, ణ్వు.

౨౩౫. ద్వయం మతభత్తికాయం. విగతో ధవో భత్తా యస్సా విధవా. పతి సుఞ్ఞో నట్ఠో యస్సాతి పతిసుఞ్ఞా.

ద్వయం అత్తిచ్ఛాయ పత్యన్వేసినియం కఞ్ఞాయం. పతిం వరతి గవేసతీతి పతిమ్బరా, దుతియాయాలోపో. సయమేవ పతిం వరతీతి సయమ్బరా, పఠమాయాలోపో, వర పత్థనాయం.

చతుక్కం విజాతాయం. విజనీ గబ్భవిమోక్ఖనే, తో, విజాయిత్థాతి విజాతా. సూ అభిసవే, తో. జాతం అపచ్చం పుత్తో ఏతిస్సాతి జాతాపచ్చా. పసూతావ పసూతికా, కపచ్చయో, ఇత్తఞ్చ.

౨౩౬. ద్వయం దూతియం. యా పేసీయతే, సా దూతీ, దు గమనే,తి, ఈమ్హి దూతీ. సఞ్చారయతి యథాభిమతన్తి, ణ్వు.

తికం దాసియం. దు కుచ్ఛితం అసతి భక్ఖతీతి దాసీ, ఈ, దీయన్తే తాయాతి వా దాసీ, దా దానే, సో, ఈ చ. చిట పేసనే, కమ్మని ణో, ఈ. కుటం ఉదకకుమ్భం ధారేతీతి కుటధారికా, ణ్వు.

ద్వయం సుభాసుభనిరూపినియం సంవరికాదిమ్హి. వర గతియం, కత్తరి ఇనీ. సుభాసుభస్స ఇక్ఖణం నిరూపనం యస్సాత్థీతి, ఇ, సకత్థే కో. ఇమే ద్వే సద్దా తుల్యత్థా.

యా సయం ఖత్తియజాతి యస్స కస్సచి భరియా, సా ఖత్తియానీ, ఖత్తియా చ. ఖత్తియస్సాపచ్చం ఖత్తియానీ, ఆనో, ఈ. ణమ్హి ఖత్తియా.

౨౩౭. పజ్జం అగ్గిసక్ఖిపుబ్బకతపాణిగహితాయం భరియాయం, అఞ్ఞత్ర తూపచారా. దారయన్తే యేనాతి దారో, దర విదారణే, అకత్తరి చ కారకే సఞ్ఞాయం ణో. జాయతి పుత్తో యాయాతి జాయా, జన జననే, యో, జనిస్స జా చ, ఆ, జయతీతి వా జాయా, జి జయే, యో, జిస్స జా, ఆ, జాయా. కల సఙ్ఖ్యానే, అత్తో. ఘరం నేతీతి ఘరణీ, ణత్తం. భరితబ్బతో భరియా, భర భరణే, యో. పియాయితబ్బతో పియా,పీ తప్పనకన్తీసు, యో. పజం పుత్తం పాలేతీతి పజాపతి, పా పాలనే,తి, ఆత్తం, రస్సత్తఞ్చ. ద్విన్నం పూరణీ దుతియా. పఠమో భత్తా, భరియా దుతియా. సామికస్స పాదే పరిచరతీతి పాదపరిచారికా, ణ్వు. పతినీ, పాణిగహితా, సహధమ్మినీతిపి తస్సాయేవ నామాని.

౨౩౮. తికం సఖియం. తేసు తేసు కిచ్చేసు సహ ఖాయతి పకాసతీతి సఖీ, సహపుబ్బో ఖా పకాసనకథనేసు, ఈ. అల భూసనే ఆపుబ్బో, ఇ. వయసా తుల్యా వయసా, తుల్యే సఞ్ఞాయం సో [పాణిని ౪.౪.౯౧ సుత్తే యపచ్చయో దిస్సతి].

జరోవుచ్చతి చోరస్సామికో, తస్సాయం జారీ, ణో, ఈ. సామికం అతిక్కమ్మ అఞ్ఞత్ర చరతీతి, ఇనీ.

౨౩౯. పుమే తూతి లిఙ్గన్తో తుసద్దో న పుబ్బం భజతే. అర గమనే, తు, అరస్సుత్తం. రతియా జాయతీతి రజో, తిలోపో. పుప్ఫ వికసనే, పుప్ఫం.

తికం రజస్సలాయం. ఉతుయోగాఉతునీ, ఇనీ. రజయోగా రజస్సలా, సలో. పుప్ఫవన్తతాయ పుప్ఫవతీ. థీధమ్మినీ, అవీ, అత్తేయీ, మలినీ, ఉతుమతీ, ఉదకీఇచ్చాదీనిపి తస్సా నామాని.

తికం గబ్భినియం. గరు అలహుకో గబ్భో కుచ్ఛి ఏతిస్సాతి గరుగబ్భా. ఆపన్నో పత్తో గబ్భట్ఠో సత్తో ఏతాయాతి ఆపన్నసత్తా. గబ్భయోగా గబ్భినీ.

తికం యేన వేఠితో గబ్భో కుచ్ఛియం తిట్ఠతి, తత్రాసయేతి ఖ్యాతే. గబ్భో ఆసయతే తిట్ఠత్యత్రాతి, ణో. జరం ఏతీతి జలాబు. ఉ, రస్స లో, యస్స బో, జరాపుబ్బో ఇ గతియం. కలం జరతం లాతీతి కలలో, కల సఙ్ఖ్యానే వా, అలో.

౨౪౦-౨౪౧. సత్తకం భత్తరి. ధూ కమ్పనే, సన్తాసం ధునోతీతి ధవో, అ. సం ఏతస్సత్థీతి సామికో, ఆమిపచ్చయో, సకత్థే కో, ఇపచ్చయో వా, నిగ్గహీతస్స మో, అస్స చ దీఘో, సామికో. భర భరణే, భరతీతి భత్తా, రితు. కము ఇచ్ఛాయం, తో, ‘‘పక్కమాదీహి న్తో చా’’తి న్తత్తం. పా రక్ఖణే, అతి, పతి. వర ఇచ్ఛాయం, అ, వరో. పీ తప్పనకన్తీసు, యో.

రతికారణత్తా పతినో ఉప ఉపపతి, సమాసే కతే అభిధానతో పుబ్బనిపాతో, అప్పధానభూతో వా పతి ఉపపతి. జర వయోహానిమ్హి, జీయన్తే అనేనాతి జారో, దారో చ.

సత్తకం పుత్తే. నరకే న పతన్త్యనేన జాతేనాతి అపచ్చం, పత గతియం, యో, త్యస్స చో, న పతతి న విచ్ఛిన్దతి వంసో ఏతేనాతి వా అపచ్చం, పుత్తే, ధీతరి చ నిచ్చనపుంసకోయం. పూ పవనే. పునాతి పితరో తేనాతి పుత్తో. ‘‘ఛదాదీహి తత్రణ’’తి తో. పూరేతీతి వా పుత్తో. అత్తతో జాతో అత్రజో, ‘‘అత్తజో’’తిపి పాఠో. సుయతేతి సుతో. సు అభిసవే, సుణాతీతి వా సుతో, తో, సు సవనే. తనుమ్హా జాతో తనుజో, తనయో చ, యో, తనోతి ముదన్తి వా తనయో, అయో. సూయతేతి సూను, కమ్మని ను, సూ పసవే.

పుత్తాదయో సూనుపరియన్తా ధీతరి వత్తమానా ఇత్థియం వత్తన్తి. దుహితా, ధీతా చ సదా నారియమేవ. దుహ పపూరణే, రాతు, ఓత్తాభావో, ఇకారాగమో చ. ధా ధారణే, రాతు, ఆస్సీ. పుత్తాదయో చ తే సామఞ్ఞేనేవ కుణ్డగోలకాదీనం వాచకా. సవణ్ణాయం తు ఊఢాయం సజాతో సయం జనితో సుతో ఓరసో నామ. సజాతసద్దేన కుణ్డకగోలకఖత్తాదిబ్యవచ్ఛేదో. జీవతి భత్తరి జారజో సుతో కుణ్డాఖ్యో. మతే భత్తరి జారజో గోలకాఖ్యో. అరియాసుద్దజో సుతో ఖత్తా నామ [ఖత్తా అరియాసుద్దానం (అమర ౨౦.౩)]. ఆదినా మాగధాదీనం గహణం. వుత్తఞ్హి –

‘‘అమతే జారజో కుణ్డో,

మతే భత్తరి గోలకో’’తి [అమర ౧౬.౩౬].

‘‘మాగధో సుద్దఖత్తాజో’’తి [అభిధాను ౫౦౩ గాథా] చ.

ఉరసా మనసా నిమ్మితో, ఉరసద్దా తతియన్తా నిమ్మితత్థే ణో, నివిట్ఠత్తా తేన నిమ్మితోతి వుచ్చతి. ఉరసి భవోతి వా ఓరసో.

౨౪౨. చతుక్కంపతిపతినీనం యుగే, ‘‘దారా పుమే బహుత్తే చ, దం కలత్రే నపుంసకే’’తి [చిన్తామణిటీకా ౧౬.౩౮] అమరమాలా, జంసద్దో త్వబ్యయో దారవచనో. తస్మా ‘‘జమ్పతి, దమ్పతీ’’తిపి భవితబ్బం, ఇధ పన కచ్చాయనమతేనోదాహటా. జాయా చ పతి చ జాయాపతి. ఇతరీతరయోగద్వన్దో. జాయా చ పతి చ జానిపతి, తథా జాయమ్పతిఆదయో, జాయాసద్దస్స పతిమ్హి పరే జాని, తుదఞ్చ, జాయఞ్చ యదాదినా.

తికం నపుంసకే. విగతో రాగస్సవో యస్మా వస్సవరో. సు సవనే, అరో. పణ బ్యవహారే, డో, పడి లిఙ్గవేకల్యే వా, భూవాది. న ఇత్థీ న పుమా నపుంసకం, నిరుత్తినయేన ఇత్థిపుమానం పుంసకభావో, నస్స చ పకతి. తతియాపకతి, సణ్డో, కలీబన్తిపి తస్స నామాని. తతియా పకతి తతియప్పకారో, సమజాతికే ఇత్థిపురిసే అపేక్ఖిత్వా తతియత్తం పకారస్స. పఠమా హి పకతి ఇత్థీ, దుతియా పకతి పురిసో, ఇతరపకతి తతియా పకతి.

౨౪౩. ఛక్కం ఞాతిమత్తే, బన్ధుయేవ బన్ధవో, అ, ఉస్సావో. బన్ధతీతి బన్ధు, ఉ. సస్స అత్తనో జనో సజనో. సమానం గోత్తం కులం అస్సాతి సగోత్తో, సమానస్స సభావో. ఞా అవబోధనే, కమ్మేతి, ఞాతియేవ ఞాతకో, అత్తం, సకత్థే కో చ. సుసద్దోప్యత్ర [స్వ (అమర ౧౬.౩౬)].

ద్వయం సత్తపురిసావధికేసు నికటఞాతీసు. లోహితేన సమ్బన్ధో సాలోహితో, సమ్బన్ధస్స సాదేసో, పుబ్బనిపాతో చ, సమానం పిణ్డదానం యస్స సపిణ్డో, సనాభయోప్యత్ర [నాభి సత్తపురిసావధికకులే (చిన్తామణిటీకా ౧౬.౩౩)]. తికం పితరి. తా పాలనే, తో కత్తరి. జనయతీతి జనకో, ణ్వు. పా రక్ఖణే, రితు, అస్సిత్తం.

౨౪౪. ఛక్కం మాతరి. అమ పూజాయం, కమ్మని మో, బో చ, అమ్మా, అమ్బా. జనయతీతి జననీ, యు, నదాది. మాన పూజాయం, పుత్తం మానేతీతి మాతా, రాతు, పాతీతి వా మాతా, పాతిస్స మో. జనేతీతి జనేత్తి,తి. జనేతీతి జనికా, ణ్వు, ఇత్తం.

అప్పధానభూతా మాతా ఉపమాతా, కుమారే ధారేతీతి ధాతి. ధా ధారణే,తి. జాయాయ భరియాయ భాతికో కనిట్ఠో చ జేట్ఠో చ సాలో నామ, సస్స అత్తనో ఏసా సా, భరియా, తస్సా భాతా సాలో, జాయాయ భాతరి అలో. సర గతిచిన్తాహింసాసు వా, ణో, లత్తం, సాల వితక్కే వా, చురాది.

౨౪౫. సామినో భత్తు భగినీ ననన్దా నామ, న నన్దతీతి ననన్దా, అత్తాభావో నస్స విభాసాధికారా. నన్ద సమిద్ధియం, భూవాది.

ద్వయం అయ్యికాయం. మాతుయా మాతా మాతామహీ. పితూనం పితరి చ మాతరి చ ఆమహం యదాదినా, నదాది. అరహ పూజాయం, ణ్వు, రహస్స యో, అయ గతిమ్హి వా, ణ్వు, అయ్యికా.