నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స.

అభిధానప్పదీపికాటీకా

గన్థారమ్భ

యస్స ఞాణం సదా ఞాణం, నాఞ్ఞేయ్యా ఞాణకం వినా;

నిస్సేసగుణయుత్తస్స, తస్స నత్వా మహేసినో.

సత్థన్తరా సమాదాయ, సారం సబ్బధరా తథా;

కరియ్యతే’భిధానప్ప-దీపకస్సత్థవణ్ణనా.

పణామాదివణ్ణనా

[క] ఇధాయం గన్థకారో పఠమమత్తనో పరేసమ్పి సమ్మా హితత్థనిప్ఫాదనత్థం పుఞ్ఞసమ్పద’మాచినోతి ‘‘తథాగతో’’చ్చాదినా. తత్థ కరుణాకరో మహాకరుణాయ ఉప్పత్తిట్ఠానభూతో యో తథాగతో భగవా కరోపయాతం అత్తనో హత్థగతం సుఖప్పదం సుఖస్స పతిట్ఠానభూతం సుఖకారణం వా సుఖదాయకం వా పదం నిబ్బానం ఓసజ్జ చజిత్వా కలిసమ్భవే దుక్ఖకారణభూతే భవే సంసారే కేవలదుక్కరం సుకరేనాసమ్మిస్సం అచ్చన్తదుక్కరం పఞ్చవిధపరిచ్చాగాదికం కరం కరోన్తో పరత్థం పరేసమత్థంయేవ అకా కతవా, తమేదిసం తథాగతం అహం నమామి.

[ఖ] యఞ్చ ధమ్మం జరారుజాదిముత్తా జరారోగాదీహి విముత్తా మునికుఞ్జరా మునిసేట్ఠా భగవన్తో అపూజయుం పూజితవన్తో, తథా ఉత్తరే ఉత్తమే సత్తానం వా సంసారమహోఘపక్ఖన్దానం తతో ఉత్తరణసమత్థే యహిం తరే యస్మిం ధమ్మప్లవే ఠితా సమ్మాపటిపజ్జనవసేన ఆరూళ్హా నరానరా మనుస్సా చ దేవా చ తివట్టమ్బునిధిం కిలేసకమ్మవిపాకవట్టసఙ్ఖాతేహి తీహి వట్టేహి ఆకులితం సంసారమహమ్బురాసిం తరింసు తిణ్ణా, అఘప్పహం కిలేసప్పహానకరం, సంసారదుక్ఖప్పహానకరం వా తం ధమ్మమపి అహం నమామి.

[గ] మునిన్దోరససూనుతం భగవతో ఉరే సమ్భవధమ్మదేసనాయ అరియభావప్పత్తతాయ మునిన్దస్స ఓరసపుత్తభావం గతం పత్తం నుతం కిలేసఖేపనకం సుపుఞ్ఞఖేత్తం పుఞ్ఞత్థికానం పుఞ్ఞబీజవిరుహనట్ఠానం సుఖేత్తభూతం భువనే లోకే సుతం విస్సుతం, సుతధరం వా కిలేససవనాభావేన అస్సుతం అపాణోపి పాణో కరీయిత్థాతి పాణీకతో, పాతిమోక్ఖసంవరో, సోవ సంవరో ఏతస్సత్థీతి పాణీకతసంవరో, తం పాణీకతసంవరం, వరం సీలాదిగుణేహి సదేవకేహి లోకేహి పత్థనీయం. ‘‘దేవాపి తస్స పిహయన్తి తాదినో’’తి [ఉదా. ౨౭] హి వుత్తం. సదా సబ్బస్మిం కాలే గుణోఘేన సీలాదిగుణసమూహేన నిరన్తరన్తరం అవిచ్ఛిన్నమానసం, పరిపుణ్ణచిత్తం వా గణమ్పి అట్ఠన్నం అరియపుగ్గలానం సమూహం అపి అహం నమామీతి ఏవమేత్థ తిణ్ణమ్పి సఙ్ఖేపతో అత్థయోజనా దట్ఠబ్బా.

[ఘ-ఙ] ఏవం పుఞ్ఞసమ్పదమాచినిత్వా కిమభిమతం సాధనీయమిచ్చాహ ‘‘పకాసిస్సమభిధానప్పదీపిక’’న్తి. బుద్ధాదీనమభిధానానం సరూపవసేన, లిఙ్గవసేన చ పరిదీపనతో పకాసనతో ‘‘అభిధానప్పదీపిక’’న్తి లద్ధనామం సత్థం పకాసిస్సం అన్తోభావేన నిప్ఫన్నం బహిభావేన పకాసిస్సం. అన్తోభావస్స హి బహిభావమపేక్ఖిత్వా భావితముపపన్నం. నను సన్తేవ పుబ్బాచరియానం నామలిఙ్గప్పకాసనాన్యమరకోసతికణ్డోప్పలిన్యాద్యభిధానసత్థాని, పాణిని బ్యాడివరరుచిచన్దగోమి రుద్దవామనాదివిహితాని చ లిఙ్గసత్థాని, తతో కిమిదముచ్చతే ఇచ్చాహ ‘‘నామలిఙ్గాని బుద్ధభాసితస్సారహాని దస్సయన్తో’’తి. ఏతేన సన్తేస్వపి పుబ్బాచరియానం సత్థేసు యస్మా న తేసు నామలిఙ్గాని బుద్ధవచనానురూపాని హోన్తి, తస్మా తదనురూపాని నామలిఙ్గాని దస్సయన్తో అభిధానసత్థం పకాసిస్సామీతి ఏతమత్థం దీపేతి. నమ్యతే అభిధీయతే అత్థో అనేనాతి నామం, సద్దసత్థే నముధాతువసేన. లిఙ్గయతే ‘‘ఇత్థియమతో ఆపచ్చయో’’త్యాదినా విభజ్జతేతి, ఇత్థాదయో వానేన లిఙ్గీయన్తే బ్యఞ్జీయన్తేతి లిఙ్గం, ఇత్థిపుమనపుంసకం. కిమేతస్స అభిధానసత్థస్స కరణే పయోజనన్తి పుచ్ఛాయం యస్మిం సతి తం సోతారో సోతుముస్సహన్తి, తం దస్సేతుమాహ ‘‘నామలిఙ్గేస్వి’’చ్చాది. యతో బుద్ధవచనే పటునో భావో పాటవం, తదేవ అత్థో పయోజనం, తం ఇచ్ఛన్తీతి పాటవత్థినో, తేసం పాటవత్థీనం సోతూనం నామలిఙ్గేసు కోసల్లం కుసలతా ఛేకభావో బుద్ధవచనే మహబ్బలం అత్థస్స నిచ్ఛయకారణం హోతి, అతో తస్మా కారణా బుద్ధభాసితస్సారహాని నామలిఙ్గాని దస్సయన్తో అభిధానప్పదీపికం సత్థం పకాసిస్సన్తి సమ్బన్ధో.

[చ] ఇదాని సత్థలహుభావత్థమాహ ‘‘భియ్యో’’చ్చాది. భియ్యో బాహుల్లేన రూపన్తరా రూపభేదేన ఇత్థిపచ్చయపుమ్భావాదికారియకతేన థీపున్నపుంసకం ఞేయ్యం, సో చ నామానం నామవిసేసనస్స, నామపరామసిసబ్బనామసద్దస్స చ ఞేయ్యో పకారన్తరాభావా. తత్ర నామానం రూపభేదో యథా – ఛురికా సత్య’సిపుత్తి [అభిధాన ౩౯౨ గాథా]. అసి ఖగ్గో చ సాయకో [అభిధాన ౩౯౧ గాథా]. పానీయం సలిలం దకన్తి [అభిధాన ౬౬౧ గాథా]. నామవిసేసనస్స యథా – నిసీథో మజ్ఝిమా రత్తీతి [అభిధాన ౭౦ గాథా]. నామపరామసిసబ్బనామసద్దస్స యథా – ఆకఙ్ఖా రుచి వుత్తా సా, త్వధికా లాలసా ద్విసూతి [అభిధాన ౧౬౩ గాథా]. సాహచరియేన నియతలిఙ్గేనావిప్పయోగతో థీపున్నపుంసకం ఞేయ్యం. కత్థచీతి యత్ర రూపభేదో నత్థి, తం యథా – మరీచి మిగతణ్హికా [అభిధాన ౬౫ గాథా]. రంసిమా భాకరో భాను [అభిధాన ౬౩ గాథా]. ఆపో పయో జలం వారి [అభిధాన ౬౬౧ గాథా]. మరీఝాదయో హ్యభిన్నరూపత్తా లిఙ్గన్తరేపి సమ్భావియన్తేహి నియతలిఙ్గేహి మిగతణ్హికాభాకరజలాదిసద్దేహి సాహచరియేన తంలిఙ్గే నిచ్ఛీయన్తే. ఆహచ్చవిధానేన ఇత్థిపుమనపుంసకానం విసేసేత్వా కథనేన థీపున్నపుంసకం ఞేయ్యం. క్వచీతి యత్ర న రూపభేదో లిఙ్గనిణ్ణయస్స నిమిత్తం, న చ సాహచరియం లిఙ్గభేదోభిమతో, నేకమేవ వా లిఙ్గమిచ్ఛతే, తం యథా – వల్లరీ మఞ్జరీ నారీ [అభిధాన ౫౫౦ గాథా]. విటపో విటభీత్థియం [అభిధాన ౫౪౭ గాథా]. భీతిత్థీ భయముత్తాసో [అభిధాన ౧౬౬ గాథా]. వజిరం పున్నపుంసకేచ్చాది [అభిధాన ౨౪ గాథా].

[ఛ] ఇదాని రూపభేదోతి లిఙ్గనిణ్ణయస్స పటిపత్తిహేతుకో యో భిన్నలిఙ్గానం ద్వన్దో, తక్కరణపటిసేధేన అభిన్నలిఙ్గానమేవ ద్వన్దో కతోతి పరిభాసితుముపక్కమతే ‘‘అభిన్నలిఙ్గిన’’మిచ్చాది. అభిన్నలిఙ్గీనంయేవ నామానం ద్వన్దో కతో, న భిన్నలిఙ్గీనం, యథా – విముత్యసఙ్ఖతధాతు, సుద్ధినిబ్బుతియో సియున్తి [అభిధాన ౯ గాథా]. న కేవలం ద్వన్దోయేవ, అథ ఖో ఏకసేసోప్యభిన్నలిఙ్గానంయేవ కతో, యథా – నగ్గో దిగమ్బరావత్థా. [అభిధాన ౭౩౪ గాథా] సబ్బధరకతే పన ‘‘జీమూతా మేఘపబ్బతా’’ ఇచ్చుదాహటం. నను చ భిన్నలిఙ్గానమ్పి ఏకసేసో కతో, యథా – మాతా పితా తు పితరో, పుత్తా తు పుత్తధీతరో [అభిధాన ౨౪౯ గాథా]. ససురా సస్సు ససురా, భాతుభగిని భాతరోతి [అభిధాన ౨౫౦ గాథా]. ఏత్థ హి మాతా చ పితా చ పితరో, పుత్తో చ ధీతా చ పుత్తా, సస్సు చ ససురో చ ససురా, భాతా చ భగినీ చ భాతరోతి భిన్నలిఙ్గానమ్పి ఏకసేసో దస్సితోతి. ఠానన్తరే తేసం భిన్నలిఙ్గతాయ దస్సితత్తా న దోసో. తాతో తు జనకో పితా [అభిధాన ౨౪౩ గాథా]. అమ్మా’మ్బా జననీ మాతా [అభిధాన ౨౪౪ గాథా]. అపచ్చం పుత్తోత్రజో సుతో [అభిధాన ౨౪౦ గాథా]. నారియం దుహితా ధీతా [అభిధాన ౨౪౧ గాథా]. జాయాపతీనం జననీ, సస్సు వుత్తాథ తప్పితా. ససురోతి ఇచ్చాదికఞ్హి తేసం [అభిధాన ౨౪౬ గాథా] ఠానన్తరన్తి. తథా ఏత్థ కమం వినా భిన్నలిఙ్గానం గణనపాఠో వియ సఙ్కరోపి న కతో. తత్ర హి సగ్గదిసాదయో అత్థా యథాక్కమం తంసమ్బన్ధా చ సక్కవిదిసాదయో అత్థా సకసకసమ్బన్ధసహితా యథాభిధానం సరూపపటిపత్యమత్థభిధేయ్యా, తథా తప్పరియాయసమ్బన్ధాని చ యాని నామాని, తాని సబ్బాని తదభిధానావసరే అభిధేయ్యానీతి సుఖేనేకత్రేవ సకలనామపటిపత్తి సరూపపటిపత్తి చ యథా సియాతిచ్చేతదత్థం కమో అభ్యుపగమ్యతే, తథా చ సత్యావస్సం సగ్గాదిపరియాయే దివసద్దాదయో, హరాద్యవసరే కుమారాదయో అభిధేయ్యా ఇతి కమానురోధేన లిఙ్గసఙ్కరో పరిహరితుమసక్కుణేయ్యో, యథావుత్తన్తు కమం వినా నేహ సఙ్కరో కతో, ఇతి పరియాయేన ఇత్థిప్పకరణాదిక్కమేన యథాసమ్భవమభిధానతో, తం యథా – ఈతి త్విత్థీ అజఞ్ఞఞ్చ, ఉపసగ్గో ఉపద్దవోతి [అభిధాన ౪౦౧ గాథా]. అత్ర హి యే తిలిఙ్గా, తే తిలిఙ్గావసరే ఏవ నిబద్ధా, న గణనపాఠా వియ ఉచ్చారణవసేన, ఏవం సబ్బత్ర యథాసమ్భవం నీయతే. వుత్తఞ్చ –

‘‘భేదాఖ్యానాయ న ద్వన్దో, నేకసేసో న సఙ్కరో;

కతోత్ర భిన్నలిఙ్గాన-మవుత్తానం కమం వినా’’తి [అమర ౧.౪].

ఇదాని లిఙ్గవాచకానం ఠానవసేనత్థేసు గమనం దస్సేతుమాహ ‘‘లిఙ్గవాచకే’’చ్చాది. గాథాపాదన్తమజ్ఝట్ఠా గాథానం పాదానఞ్చ అన్తమజ్ఝట్ఠా లిఙ్గవాచకా అనేకత్థలిఙ్గవాచకాని ఞాణదస్సనాదీని లిఙ్గాని పుబ్బమత్థం వాచకవసేన యన్తి గచ్ఛన్తి. అపరే గాథాపాదానమాదిట్ఠా లిఙ్గవాచకా పరమత్థం యన్తి గచ్ఛన్తి. తం యథా –

ఫలే విపస్సనాదిబ్బ-చక్ఖుసబ్బఞ్ఞుతాసు చ;

పచ్చవేక్ఖణఞాణమ్హి, మగ్గే చ ఞాణదస్సనం [అభిధాన ౭౯౪ గాథా].

ణాదో సద్ధాచీవరాది-హేత్వాధారేసు పచ్చయో;

కీళాదిబ్బవిహారాదో, విహారో సుగతాలయే [అభిధాన ౮౫౭ గాథా].

ఖగ్గే కురూరే నేత్తింసో, పరస్మిఞ్చాత్ర తీస్వము [అభిధాన ౧౦౮౯ గాథా];

కుసలే సుకతం సుట్ఠు-కతే చ సుకతో తిసు [అభిధాన ౯౩౮ గాథా].

సమయో సమవాయే చ, సమూహే కారణే ఖణే;

పటివేధే సియా కాలే, పహానే లాభదిట్ఠిసు [అభిధాన ౭౭౮ గాథా].

కన్తారో వనదుగ్గేసు [అభిధాన ౧౧౦౭ గాథా].

ఏత్థ చ –

యేభుయ్యతాబ్యామిస్సేసు, విసంయోగే చ కేవలం;

దళ్హత్థేనతిరేకే చా-నవసేసమ్హి తం తిసు [అభిధాన ౭౮౬ గాథా].

సమాధిస్మిం పుమేకగ్గో-నాకులే వాచ్చలిఙ్గికో [అభిధాన ౧౦౩౫ గాథా].

జళే థూలో మహత్యపి [అభిధాన ౧౦౬౬ గాథా] చ్చాదీసు

గాథామజ్ఝట్ఠానం, పాదన్తమజ్ఝట్ఠానఞ్చ లిఙ్గవాచకానం పుబ్బపరత్థేస్వపి గమనభావతో ‘‘పుబ్బం యన్తీ’’తి ఇదం యేభుయ్యవసేన వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. అథ వా గాథానం మజ్ఝన్తట్ఠా పుబ్బం యన్తి, గాథామజ్ఝట్ఠా, పాదన్తమజ్ఝట్ఠా చ పుబ్బాపరఞ్చ యన్తీతి యథాలాభయోజనా దట్ఠబ్బా.

[జ] ఇదాని విసేసవిధిమ్హి సత్థలహుభావత్థం పరిభాసతే ‘‘పుమిత్థియ’’మిచ్చాది. పుమిత్థియం ‘‘ద్వీసూ’’తి పదం ఞేయ్యం, యథా – అసని ద్వీసు [అభిధాన ౨౪ గాథా]. సబ్బలిఙ్గే లిఙ్గత్తయే ‘‘తీసూ’’తి పదం ఞేయ్యం, యథా – సత్తన్నం పూరణే సేట్ఠే’తిసన్తే సత్తమో తిసు [అభిధాన ౯౪౨ గాథా]. ఏత్థ చ నిసిద్ధలిఙ్గనామం పారిసేసతో ‘‘సేసలిఙ్గ’’న్తి ఞేయ్యం [నిసిద్ధలిఙ్గ సేసత్థం (అమర ౧.౫.)], యథా – వస్స సంవచ్ఛరా నిత్థీతి [అభిధాన ౮౧ గాథా]. అత్ర చేకలిఙ్గనిసేధబ్యాఖ్యానేన లిఙ్గద్వయవిధానన్తి [ఏకలిఙ్గనిసేధబ్యాజేన లిఙ్గద్వయాభిధానమితి (అమరకోసచిన్తామణిటీకా)].

గన్థలాహవం విధాయేదాని పటిపత్తిలాహవత్థమాహ ‘‘అభిధానన్తరారమ్భే’’ఇచ్చాది. అభిధానన్తరస్స అఞ్ఞస్స అభిధానస్స ఆరమ్భే సతి, తు అన్తో యస్స అభిధానస్స, అథ ఆది యస్స అభిధానస్సాతి ఇదం అభిధానద్వయఞ్చ ఞేయ్యం. త్వన్తమథాదికం నామాదిపదం పుబ్బేన న సమ్బజ్ఝతేతి భావో. తత్ర నామపదం యథా – జినో సక్కో తు సిద్ధత్థో [అభిధాన ౪ గాథా]. కేసవో చక్కపాణ్యథ [అభిధాన ౧౬ గాథా]. మహిస్సరో సివో సూలీ [అభిధాన ౧౬ గాథా]. లిఙ్గపదం యథా – పుమే తు పణ్హి పాసణి [అభిధాన ౨౭౭ గాథా]. పుమే తూతు రజో పుప్ఫం [అభిధాన ౨౩౮ గాథా]. సా తిరోకరణీప్యథ [అభిధాన ౨౯౮ గాథా]. పున్నపుంసకముల్లోచం [అభిధాన ౨౯౯ గాథా]. అత్థపదం యథా – ఉదరే తు తథా పాచా’నలస్మిం గహణీత్థియం [అభిధాన ౯౭౩ గాథా]. పణీతో తీసు మధురే, ఉత్తమే విహితేప్యథ. అఞ్జసే విసిఖాయఞ్చ, పన్తియం వీథి నారియం [అభిధాన ౯౪౦ గాథా]. అథసద్దేన చత్ర అనన్తరియత్థేన సకపరియాయోపలక్ఖణతో అథో సద్దాదీసు చ న పుబ్బేన సమ్బజ్ఝతే. పాణకో చాప్యథో ఉచ్చాలిఙ్గో లోమసపాణకోతి [అభిధాన ౬౨౩ గాథా].

[ఝ] ఇదాని బుద్ధవచనానమనురూపానమ్పి పచురప్పయోగానమేవ కేసఞ్చి గహణం అత్తనో సత్థన్తరాపసయ్హతావసేన అహంకారపుబ్బికాభావఞ్చ దస్సేతుమాహ ‘‘భియ్యో పయోగ’’మిచ్చాది. సోగతే సుగతస్స వచనభూతే ఆగమే పిటకత్తయే, తఞ్హి ఆగచ్ఛన్తి తివిధసమ్పత్తియో ఏతేనాతి ఆగమోతి వుచ్చతి. తస్మిం భియ్యో పయోగం బాహుల్లేన పయుజ్జతేతి పయోగో, తం ఆగమ్మ గహేత్వా క్వచి అరఞ్ఞవగ్గాదీసు నిఘణ్టుయుత్తిఞ్చ నిఘణ్టునామకే సత్థే ఆగతం బుద్ధవచనానురూపం యుత్తిఞ్చ ఆనీయ ఆనేత్వా నామలిఙ్గం కథీయతి అన్తోభావేన నిప్ఫన్నం బహిభావేన పకాసీయతే. ఆవిభావత్తమేవ హి జఞ్ఞత్తం సన్తకారియకారినో. ఆసీసాయం వా అవస్సమ్భావినోపి వచనస్స వత్తమానత్థవత్తిచ్ఛాయ వత్తమానత్తం, తథా హి లోకే అవస్సమ్భావినో సిద్ధిమభిసన్ధాయ భావినమప్పత్తం వత్తమానత్తేన వా అతీతత్తేన వా వత్తుమిచ్ఛతి, తం యథా – ‘‘ఇదం మమమపాపయే’’తి కోచి కేనచాభిహితో సన్తో అవస్సం తం భవిస్సతీతి మఞ్ఞమానో పాపియమానం పత్తం వా వత్తుమిచ్ఛతి, తతోయేవ ‘‘ఆసీసాయం భూతమివ చే’’తి [పాణిని ౩.౩.౧౩౨] తదతిదేసవచనం పచ్చాఖ్యాయతే.

పణామాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧. సగ్గకణ్డవణ్ణనా

౧. ఇదాని యస్మా అభిధేయ్యత్థో నామ పఞ్ఞత్తిపరమత్థత్థవసేన దువిధో, తేసు యేభుయ్యేన పఞ్ఞత్తత్థతో పరమత్థత్థోవ సేట్ఠో, తేసుపి ఓధిసో కిలేసానం సముచ్ఛేదపటిప్పస్సద్ధికరత్తా యథాక్కమం అట్ఠ ధమ్మా సేట్ఠా, తతోపి నిబ్బానమేవ సేట్ఠం, తేసం సబ్బేసమ్పి ధమ్మానం సమ్మాసమ్బుద్ధోవ సేట్ఠో. వుత్తఞ్హి భగవతా ‘‘విరాగో సేట్ఠో ధమ్మానం, ద్విపదానఞ్చ చక్ఖుమా’’తి [ధ. ప. ౨౭౩; నేత్తి. ౧౨౫]. ఏత్థ హి ‘‘యావతా, భిక్ఖవే, ధమ్మా సఙ్ఖతా వా అసఙ్ఖతా వా, విరాగో తేసం ధమ్మానం అగ్గమక్ఖాయతీ’’తి [అ. ని. ౪.౩౪; ౫.౩౨; ఇతివు. ౯౦] వచనతో సబ్బేసమ్పి సఙ్ఖతాసఙ్ఖతధమ్మానం విరాగసఙ్ఖాతో నిబ్బానమేవ సేట్ఠో, చక్ఖుమా పన సమ్మాసమ్బుద్ధో తేసం సబ్బేసమ్పి ధమ్మానం, దేవమనుస్సాదిభేదానం ద్విపదానఞ్చ పఞ్ఞత్తత్థానం సేట్ఠోతి అయమత్థో వుత్తో భగవతా, తస్మా సబ్బత్థసేట్ఠత్థాభిధాయకాభిధానభూతం బుద్ధాతిధానమేవ పఠమం సగ్గకణ్డస్స ఆదిమ్హి పత్థియవసేన [సత్థియవసేన (క.)] దస్సేతుమాహ ‘‘బుద్ధో’’చ్చాది. తత్థ జినసద్దన్తం సబ్బబుద్ధస్స నామం. సబ్బం బుద్ధవాతి బుద్ధో, సకమ్మకా కత్తరి తపచ్చయో. విసిట్ఠా బుద్ధి అస్సత్థీతి బుద్ధో, పసంసాయం యదాదినా ణపచ్చయో. దానసీలక్ఖన్ధాదయో ఠానాట్ఠానఞాణాదయో వా దస బలాని యస్సేతి దసబలో. సాసతి వినయతి సత్తేతి సత్థా. సబ్బధమ్మజాననసీలతాయ సబ్బఞ్ఞూ. ద్విపదానం, ద్విపదేసు వా ఉత్తమో ద్విపదుత్తమో, బుద్ధవంసవణ్ణనాయం [బు. వం. అట్ఠ. ౩౭ నిదానకథా] నిద్ధారణలక్ఖణాయ ఛట్ఠియా సమాసస్స పటిసిద్ధత్తా నేదిసీ నిద్ధారణలక్ఖణా ఛట్ఠీ గమ్యతే. కస్మా పన సో తత్థ పటిసిద్ధోతి? సమాసే యేభుయ్యేన నిద్ధారణలక్ఖణత్తయస్స వికలాభావతో. కిఞ్చాపి హి తత్థ ఛట్ఠియాయేవ పటిసిద్ధో, సత్తమియా పన నిద్ధారణలక్ఖణాయ విజ్జమానత్తా తస్సాపి సో పటిసేధనీయోయేవ. మునీనం ఇన్దో రాజా మునిన్దో. పుఞ్ఞఞాణభాగ్యాదయో భగం నామ, తంయోగా భగవా. నాథతి సత్తానం హితం యాచతి, కిలేసే వా ఉపతాపేతి, సత్తేసు వా ఇస్సరియం కరోతి, తేసం వా హితం ఆసీసతీతి నాథో. బుద్ధధమ్మసమన్తఞాణదిబ్బచక్ఖుసఙ్ఖాతేహి పఞ్చహి చక్ఖూహి సమన్నాగతత్తా చక్ఖుమా. సబ్బదా బ్యామప్పభాయ కాయతో నిచ్ఛరణవసేన అఙ్గీరసో. సబ్బాకారేన సబ్బధమ్మానం ముననతో ముని, ధమ్మవాదేసు వా మోనకరణతో ముని.

౨. లోకానం, లోకేసు వా నాథో లోకనాథో. అత్తనో అధికస్స కస్సచిపి ఉత్తమపుగ్గలస్స అభావతో అనధివరో, సబ్బపరియన్తగతత్తభావత్తా వా నత్థి ఏతస్స ఇతో అఞ్ఞో అధికో పత్థేతబ్బో అత్తభావోతి అనధివరో. మహన్తానం సీలక్ఖన్ధాదీనం ఏసనతో గవేసనతో మహేసి, మహన్తో వా ఈసో విభూతి ఏతస్సాతి మహేసి. హితం వినయతి అనుసాసతీతి వినాయకో, విసిట్ఠం వా నిబ్బానం సత్తే నేతీతి వినాయకో. సబ్బధమ్మదస్సనసీలతాయ ‘‘సమన్తచక్ఖూ’తి లద్ధనామేన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన సమన్నాగతత్తా సమన్తచక్ఖు. సోభనం గతం ఞాణమస్స, సంసారా వా సుట్ఠు అపునరావత్తియా గతవాతి సుగతో, సపరసుఖసిద్ధత్థం వా సమ్మా గతవాతి సుగతో. భూరి బహుకా పఞ్ఞా యస్స, అనన్తత్తా వా భూరిసమా పఞ్ఞా ఏతస్సాతి భూరిపఞ్ఞో, అనన్తాయ మహాపథవియా సదిసపఞ్ఞోత్యత్థో. కిలేసాదిపఞ్చవిధం మారం జితవాతి మారజి.

౩. నరానం సీహో సేట్ఠో, పరప్పవాదమద్దనసహనతో వా నరో చ సో సీహో చాతి నరసీహో, సహతీతి సీహో, నిరుత్తినయేన పుబ్బవణ్ణాకారస్సీకారో, సీహసదిసత్తా వా నరో చ సో సీహో చాతి నరసీహో. యథా హి సీహో మిగరాజా చతూహి దాఠాహి సబ్బసత్తే హింసతి అభిభవతి, తథా భగవాపి సీలపఞ్ఞాపుఞ్ఞిద్ధిసఙ్ఖాతేహి చతూహి ధమ్మేహి సబ్బం లోకం హింసతి అభిభవతీతి ఓపమ్మసంసన్దనం. సబ్బపురిసానం సేట్ఠత్తా నరవరో, నరానం వా దేవమనుస్సానం సేట్ఠత్తా నరవరో, ‘‘సీలే పతిట్ఠాయ నరో సపఞ్ఞో’’తి [సం. ని. ౧.౨౩] ఏత్థ వియ నరసద్దేన సబ్బే దేవమనుస్సా సఙ్గహితా. ధమ్మస్స రాజపవత్తకత్తా ధమ్మరాజా, ధమ్మతో వా సదేవకస్స లోకస్స రాజా జాతో, నాధమ్మతోతి ధమ్మరాజా, ధమ్మేన రాజతీతి వా ధమ్మరాజా, ధమ్మపాలకో వా రాజా ధమ్మరాజా. మునీనం సేట్ఠత్తా మహాముని. దేవానం అతిదేవోతి దేవదేవో, దేవానం అధికో వా దేవో దేవదేవో. లోకానం గరు ఆచరియో లోకగరు, లోకానం గరుభాజనత్తా వా లోకగరు. ధమ్మస్స సామి యథావుత్తనయేన ధమ్మస్సామీ. యథా పురిమకా సమ్మాసమ్బుద్ధా సబ్బఞ్ఞుభావం గతా, తథా అయమ్పి గతోతి తథాగతో, తథా వా సమ్మా గతం ఞాణమస్సాతి తథాగతోత్యాదినా తథాగతసద్దస్స అత్థపపఞ్చో తత్థ తత్థ [దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౭; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౨; సం. ని. అట్ఠ. ౨.౩.౭౮; అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౭౦; ఉదా. అట్ఠ. ౧౮; ఇతివు. అట్ఠ. ౩౮; థేరగా. అట్ఠ. ౧.౩; బు. వం. అట్ఠ. ౨ నిదాన కథా; మహాని. అట్ఠ. ౧౪; పటి. స. అట్ఠ. ౧.౧.౩౭; దీ. ని. టీ. ౧.౭; దీ. ని. అభి. టీ. ౧.౭; మ. ని. టీ. ౧.౧౨; అ. ని. టీ. ౧.౧.౧౭౦] వుత్తనయేన వేదితబ్బో.

౪. సయమేవ సమ్మాసమ్బుద్ధో భవతి, అనఞ్ఞబోధితోతి సయమ్భూ. సమ్మా అవిపరీతేన స’మత్తనాయేవ సబ్బధమ్మే బుజ్ఝతి అబుజ్ఝి బుజ్ఝిస్సతీతి సమ్మాసమ్బుద్ధో. సేట్ఠపఞ్ఞాయ సమన్నాగతత్తా వరపఞ్ఞో. సత్తే సంసారణ్ణవతో నిబ్బానపారం నేతీతి నాయకో. జితపఞ్చమారత్తా జినో. ఏత్థ చ సమన్తభద్ర, లోకజి, ఛళభిఞ్ఞ, అద్వయవాదీ, సిరీఘన, అకనిట్ఠగ [అకనిట్ఠక (క.)], ధమ్మచక్క, రాగాసని [రాగారి (క.)], తిసరణ, ఖసమ [ఖణసమ (క.) ఖేన ఆకాసేన సమా తుల్యా గుణా యస్స సో (తికణ్డసేసటీకా ౧.౧.౮)], గుణాకర, మహాసుఖ, వజిర, మేత్తాబల, అసమ, జితారి, మహాబోధి, ధమ్మధాతు, సేతకేతు, ఖజి, తిముత్తి [ఖజిరవిముత్తి (క.) ఖేన ఆకాసజ్ఝానేన – సుఞ్ఞభావనాయాతి భావో – జయతి సంసారభావం యో, జి+ క్విప సుఞ్ఞవాదీనం బోద్ధానం ‘‘సుఞ్ఞం సబ్బమేవ’’ ఇత్యాకారభావనాయ సంసారభావజయనతో తథాభావో (సద్దకప్పద్దుమ)], దసభూమిస్సర, పఞ్చఞాణ, బహుక్ఖమ, సమ్బుద్ధ, సబ్బదస్సీ, మహాబల, సబ్బబోధ [సమ్బోధధమ్మ (క.)], ధమ్మకాయ, సంగుత్త, అరహ, ద్వాదసక్ఖ, వీతరాగాదీనిపి అనేకాని బుద్ధస్స నామాని [ఇమాని పరియాయవచనాని పాయసో అమరకోసతో, తికణ్డసేసాభిధానతో చ గహితాని]. సమన్తతో పుఞ్ఞసమ్భారతో చ ఞాణసమ్భారతో చ భద్రో సేట్ఠోతి సమన్తభద్రోత్యాదీని చ నిబ్బచనాని వేదితబ్బాని. వుత్తఞ్చ –

‘‘అసఙ్ఖ్యేయ్యాని నామాని, సగుణేన మహేసినో;

గుణేన నామముద్ధేయ్యం, అపి నామసహస్సతో’’తి [ధ. స. అట్ఠ. ౧౩౧౩; ఉదా. అట్ఠ. ౫౩; పటి. మ. అట్ఠ. ౧.౧.౭౬; నేత్తి. అట్ఠ. ౩౮].

తత్థ ఉద్ధేయ్యన్తి ఉద్ధరితబ్బం. అపి నామసహస్సతోతి అనేకేహి నామసహస్సేహీత్యత్థో. సబ్బబుద్ధనామకథా.

సక్కాదిసత్తకం అమ్హాకం బుద్ధస్స నామం. పఞ్చమారే జేతుం సక్కోతీతి సక్కో, భగినీహి సద్ధిం సంవాసకరణతో వా లోకమరియాదం ఛిన్దితుం సక్కుణన్తీతి సక్కా, సాకియరాజూనం పుబ్బరాజానో, తేసం వంసభూతత్తా భగవా ‘‘సక్కో’’తి వుచ్చతి. అస్స చ జాతిసమనన్తరం నిధయో రతనాని చ ఉప్పన్నానీతి సిద్ధత్థోతి నామం కతం, సబ్బేసం వా లోకానం సిద్ధా అత్థా ఏతేన హేతుభూతేనాతి సిద్ధత్థో. సుద్ధం ఓదనం అస్సాతి సుద్ధోదనో, తస్స అపచ్చం సుద్ధోదని. గోతమవంసస్స కపిలస్స మునినో సిస్సతాయ సక్యా గోతమా, భగవా పన గోతమవంసే ఉప్పన్నత్తా గోతమస్స మునినో అపచ్చం గోతమో.

౫. సక్యవంసావతిణ్ణో [సక్యవంసా పిత్థిణ్ణో (క.)] సక్యముని యో బుద్ధో సో సక్యసీహో, సక్యానం వా సేట్ఠత్తా సక్యసీహో. సక్యకులతో జాతో ముని సక్యముని. సూరియదేవపుత్తస్స సోతాపన్నత్తా భగవా ఆదిచ్చబన్ధూతి వుచ్చతి, ఆదిచ్చస్స బన్ధు ఞాతీతి నిబ్బచనం కత్వా. ఏత్థపి మాయాదేవీసుత, మహాసమణ, కలిసాసనాదీని [కులిసాసనాదీని (క.) కలిమ్హి యుగే సాసనం అనుసాసనం యస్స సో, అథవా కలిమ్హి పాపే వివాదే వా సాసనం హితసాధనం యస్స సో (తికణ్డసేసటీకా ౧.౧.౧౧)] గోతమపరియాయాని వేదితబ్బాని.

౬. మోక్ఖాదీని నిబ్బుతిపరియన్తాని ఛచత్తాలీస నామాని నిబ్బానస్స నామాని. ముచ్చన్తి ఏత్థ, ఏతేన వా రాగాదీహీతి మోక్ఖో. నిరుజ్ఝన్తి ఏత్థ రాగాదయోతి నిరోధో, రున్ధతి వా నిబ్బానన్తి రోధో, కిలేసో, సో ఏత్థ నత్థీతి నిరోధో. వానసఙ్ఖాతాయ తణ్హాయ నిక్ఖన్తత్తా, నిబ్బాతి వా ఏతేన రాగగ్గిఆదికోతి నిబ్బానం. యథా పకతిదీపో నదీసోతేన వుయ్హమానానం పతిట్ఠా హోతి, ఏవమిదమ్పి నిబ్బానం సంసారమహోఘేన వుయ్హమానానం పతిట్ఠాతి దీపో వియాతి దీపో, నిక్కిలేసానం వా పదీపసదిసభావకరణతో దీపో వియాతి దీపో, ‘‘నిబ్బన్తి ధీరా యథయం పదీపో’’తి హి వుత్తం, దిప్పతి వా అరియానం ఞాణచక్ఖుస్సేవ పకాసతీతి దీపో. తణ్హానం ఖయహేతుత్తా తణ్హక్ఖయో. రాగాదీనం పటిపక్ఖత్తా, ఉత్తమట్ఠేన వా పరం. తాయతి రక్ఖతి అపాయాదితోతి తాణం. నిలీయన్తి ఏత్థ సంసారభయభీరుకాతి లేణం. నత్థి దీఘరస్సాదికం రూపం సణ్ఠానమేతస్సాతి అరూపం, అప్పచ్చయత్తా వా అరూపం. రాగాదీనం సన్తకరణత్తా సన్తం. రాగక్ఖయహేతుభావేన అవిపరీతత్తా, చతుసచ్చపరియాపన్నత్తా వా సచ్చం. నత్థి ఆలయో తణ్హా ఏత్థాతి అనాలయం.

౭. పచ్చయేహి న సఙ్కరీయతేతి అసఙ్ఖతం. సివం ఖేమభావం కరోతీతి సివం, సంసారభీరుకేహి సేవితబ్బత్తా వా సివం, యదాదినా వపచ్చయో. నత్థి ఏత్థ మతం మరణం, ఏతస్మిం వా అధిగతే పుగ్గలస్స మతన్తి అమతం. పస్సితుం సుదుక్కరతాయ సుదుద్దసం. పరేహి ఉత్తమేహి అరియపుగ్గలేహి అయితబ్బం గన్తబ్బన్తి పరాయణం, పరతో వా అయితబ్బం గన్తబ్బన్తి పరాయణం, సంసారసభావతో అఞ్ఞసభావవసేన బుజ్ఝితబ్బన్త్యత్థో, పరేసం వా అరియపుగ్గలానం పతిట్ఠానత్తా పరాయణం. యేన చత్తారో మగ్గా ఓధిసో కిలేసే సరన్తి హింసన్తి తం ధమ్మం సరణం, అరియానం వసితగేహత్తా వా సరణం. ఈతి ఉపద్దవో పవాసో చ తే యత్థ న సన్తి, తం అనీతికం, సత్తే సంసారం నేతీతి ‘‘నీతీ’’తి లద్ధనామాయ తణ్హాయ అభావతో వా అనీతికం. ఆసవానం అనారమ్మణతాయ అనాసవం. నిచ్చట్ఠేన ధువం, ధవతి వా మగ్గానమారమ్మణభావం గచ్ఛతీతి ధువం, ‘‘ధు గతిథేరియేసూ’’తి హి కాతన్తధాతు. దట్ఠబ్బసభావస్స నత్థితాయ అనిదస్సనం. పచ్చయేహి అకతత్తా అకతం. సదా విజ్జమానత్తా అపలుజ్జనసభావం గచ్ఛతి, తేన వా విఞ్ఞాయతీతి అపలోకితం. ‘‘ఇతం గతే చ విఞ్ఞాతే’’తి హి నానత్థసఙ్గహే వుత్తం. లోకసభావేన వా విఞ్ఞాయతీతి లోకితం, తబ్భావాపగమనతో అపలోకితం. సణ్హట్ఠేన నిపుణం, యేన వా చత్తారో మగ్గా ఓధిసో కిలేసే నిస్సేసతో పునన్తి సోధేన్తి, తం నిపుణం. న కదాచిపి యస్స అన్తో వినాసో అత్థి, తం అనన్తం. ఖరన్తి వినస్సన్తీతి ఖరా, సఙ్ఖతా, తే యత్థ న సన్తి, తం అక్ఖరం, ఖరసఙ్ఖాతానం వా సఙ్ఖతానం పటిపక్ఖత్తా అక్ఖరం. ఏత్థ చ అసఙ్ఖతన్త్యాదికా గాథా రుచిరా నామ.

౮. సబ్బదుక్ఖానం ఖయకారణత్తా దుక్ఖక్ఖయో. బ్యాబాధతీతి బ్యాబాధో, సో ఏవ బ్యాబాదో, దుక్ఖసచ్చం, తస్స భావో బ్యాబజ్జం, దుక్ఖస్స పీళనాద్యత్థో, తం యత్థ నత్థి, తం అబ్యాబజ్జం, అబ్యాపజ్ఝన్తిపి పాఠో, తత్థ బ్యాపజ్జన్తి వినస్సన్తీతి బ్యాపాదా, సఙ్ఖతా, తేసం భావో బ్యాపజ్ఝం, సఙ్ఖతానం వినస్సనభావో, తం యత్థ నత్థి, తం అబ్యాపజ్ఝన్తి ఏవమత్థో వేదితబ్బో, నిరుత్తినయేన చ ద్యస్స జ్ఝకారో. కిలేసకమ్మవిపాకవట్టానమభావతో వివట్టం. నిబ్భయట్ఠేన ఖేమం, ఖయన్తి వా ఏతేన రాగగ్గిఆదయోతి ఖేమం. సఙ్ఖారేహి అసమ్మిస్సతాయ, విసంయోగతాయ చ కేవలం. అపవజ్జన్తి సఙ్ఖారా ఏతస్మాతి అపవగ్గో. యస్మా రాగో విగతో, సో విరాగో. పధానభావం నీతం పణీతం. నత్థి ఏతస్మిం అధిగతే అరియానం చుతం చవనన్తి అచ్చుతం. అరియేహి పజ్జితబ్బత్తా గన్తబ్బత్తా పదం.

౯. చత్తారో యోగా ఖయన్తి ఏతేనాతి యోగక్ఖేమో. పారేతి సక్కోతి సంసారదుక్ఖసన్తాపం సమేతున్తి పారం, ‘‘సంసారదుక్ఖసన్తాపతత్తస్సా’లం సమేతవే’’తి హి వుత్తం. పగతా సంసారచక్కస్స అరా ఏతస్మాతి వా పారం. కిలేసేహి ముచ్చనతో ముత్తి, నికాయన్తరియా పన ‘‘సరీరేన్ద్రియేహి అత్తనో ముత్తత్తా ముత్తీ’’తి వదన్తి. కిలేససమనతో సన్తి. విసుజ్ఝన్తి సత్తా ఏతాయ రాగాదిమలేహీతి విసుద్ధి. సబ్బసఙ్ఖారా విముచ్చనతో విముత్తి. అసఙ్ఖతమేవ నిస్సత్తనిజ్జీవట్ఠేన, సన్తిలక్ఖణధారణతో వా ధాతూతి అసఙ్ఖతధాతు. సుజ్ఝన్తి సత్తా ఏతాయ రాగాదిమలేహీతి సుద్ధి. ఆవుణోతి సంసారతో నిక్ఖన్తుమప్పదానవసేనాతి వుతి, తణ్హా, తతో నిక్ఖన్తత్తా నిబ్బుతి.

౧౦. ఖీణాసవాదిచతుక్కం అరహన్తే. ఖీణా ఆసవా యస్స సో ఖీణాసవో. తతో ఉత్తరి కరణీయాభావతో నత్థి సిక్ఖా ఏతస్సాతి అసేక్ఖో. విగతో రాగో యస్మాతి వీతరాగో. సంసారచక్కస్స అరే హతవాతి అరహా, ‘‘అరహ’’న్తిపి పాఠో.

దేవలోకాదిపఞ్చకం సగ్గస్స నామం. దేవానం లోకో భవనం దేవలోకో. దిబ్బన్త్యత్ర దివో. అజ గతియం, అనేకత్థత్తా ఠితియం, చిరం ఠియతే అస్మిన్తి అగ్గో, ఠానం, సోభనో అగ్గో సగ్గో, పుఞ్ఞేన వా సుట్ఠు అజీయతేతి సగ్గో. తయో దేవా దిబ్బన్త్యత్రేతి తిదివో. పధానతో హి తీహి హరిహరబ్రహ్మేహి బ్యపదేసో. తిదసానం దేవానం ఆలయో ఠానన్తి తిదసాలయో. కేచి పన ‘‘దేవలోకాదిత్తయం సగ్గసామఞ్ఞస్స నామం, తిదివాదిద్వయం తావతింసస్సా’’తి వదన్తి, తం అమరకోసాదీసు సామఞ్ఞస్మింయేవ ద్విన్నమ్పి గహణతో న సారతో పచ్చేతబ్బం. ఏత్థాపి నాక, సురలోక, తిపిట్ఠప [విసన్తి సుకతినో అస్మిం ఇతి పిట్ఠపం పిసోదరాది తిదసానం పిట్ఠపధితి దససద్దలోపో (చిన్తామణిటీకా)], అవరోహ, ఫలోదయ [ఫలస్స కమ్మఫలస్స ఉదయో దిట్ఠియోగ్యట్ఠానం (తికణ్డటీకా)], మన్దర, సేరిక, సక్కభవన, ఖం, నభాదీని దేవలోకసామఞ్ఞాని ఇధానాగతానిపి గహేతబ్బాని.

౧౧-౧౨. తిదసాదిచతుద్దసకం దేవతాసామఞ్ఞస్స నామం. జాతీసు [జాతిజాతీసు (క.)] వుత్తాసు బ్యత్తిపి వుచ్చతీతి బ్యత్తీనం బహుత్తా బహువచననిద్దేసో. జాతిసత్తావినాససఙ్ఖాతా తిస్సో దసా పరిమాణా ఏతేసన్తి తిదసా. ఏతే హి మనుస్సాదయో వియ బుద్ధివిపరిణామఖయేహి న యుజ్జన్తి, పఞ్చవీసతివస్సుద్దేసియా ఏవ ఉప్పజ్జన్తి సన్తి వినస్సన్తి చ. మరణం మరో, సో యేసం నత్థి, తే అమరా. దిబ్బన్తి పఞ్చకామగుణాదీహి కీళన్తీతి దేవా. విబుజ్ఝన్తి న సుపన్తీతి విబుధా, అతీతానాగతజాతిం విబుజ్ఝన్తీతి వా విబుధా. సుధాభోజనభుఞ్జనసీలతాయ సుధాసినో. సముద్దుట్ఠా [అమతమథనోట్ఠా (చిన్తామణిటీకా)] సురా అత్థి యేసం, తే సురా, సురన్తి వా కీళన్తీతి సురా, సుఖేన రమన్తీతి వా సురా. దీఘాయుకాపి సమానా యథాపరిచ్ఛేదం సమ్పత్తకాలే మరన్తి సీలేనాతి మరూ. దివో దేవలోకో ఓకో ఆసయో యేసం తే దివోకా. సుధాహారస్స పాతబ్బస్సపి సమ్భవతో అమతం పివన్తీతి అమతపా, అమతోసధం వా పివన్తీతి అమతపా. సగ్గే వసనసీలత్తా సగ్గవాసినో. సదా పఞ్చవీసతివస్సుద్దేసియత్తా నిరాకతా జరా ఏతేసన్తి నిజ్జరా. న నిమిసన్తీతి అనిమిసా, భముకా నిచ్చలం కరోన్తీత్యత్థో. దివే వసన్తీతి దిబ్బా. దేవా ఏవ దేవతా, సకత్థే దేవసద్దతో తాపచ్చయో, దేవతా ఏవ దేవతాని, సకత్థే నిపచ్చయో. ‘‘అపుమే’’తి ఏత్థ పఠమసకత్థికవసేన ఇత్థిలిఙ్గత్తం, దుతియసకత్థికవసేన నపుంసకలిఙ్గత్తం వేదితబ్బం, దుతియసకత్థికవసేనేవ వా ద్విలిఙ్గత్తం, తత్థ ఇత్థిలిఙ్గపక్ఖే యదాదినా నికారాదేసో. అమరకోసే పన ‘‘దేవతాని పుమే వా’’తి [అమర ౧.౯] వుత్తం. తస్సత్థో – దేవతానిసద్దో వికప్పేన పుల్లిఙ్గే, నిచ్చం నపుంసకేతి. టీకాయఞ్చ ‘‘సకత్థికా పకతితో లిఙ్గవచనాని అతివత్తన్తీతి పున్నపుంసకత్త’’న్తి [దేవో ఏవ దేవతా, సకత్థే తా, సకత్థికా అపి పచ్చయా పకతితో లిఙ్గవచనాద్యతివత్తన్తే, అపీతి ఇత్థిత్తం దేవతా ఏవ దేవతం పఞ్ఞాదిత్తా అణ (చిన్తామణిటీకా)] వుత్తం. తత్థ సకత్థికాతి దుతియసకత్థికం వుత్తం, పకతితోతి పఠమసకత్థికం. తేన వుత్తం ‘‘పున్నపుంసకత్త’’న్తి, ఇతరథా తాపచ్చయన్తస్స నిచ్చం ఇత్థిలిఙ్గతాయ ఇత్థిలిఙ్గత్తమేవ వదేయ్య. సుపబ్బా, సుమనా, తిదివేసా, ఆదితేయ్యా, దివిసదా, లేఖా, అదితినన్దనా, ఆదిచ్చా, రిభవో [విభవా (క.), రికారో దేవమాతా సియా ఇతి తికణ్డే, తతో భవన్తీతి (చిన్తామణిటీకా)] అసోప్పా, అమచ్చా [మరణం మతి ఇతి తి, మతియం భవా మచ్చా… న మచ్చా అమచ్చా (చిన్తామణిటీకా)], అమతాసనా, అగ్గిముఖా, హవిభోజనా, గిరబ్బాణా, దానవారయో, బిన్దారకా, పూజియా, చిరాయుకా, సగ్గినో, నభోసదాఇచ్చాదీనిపి దేవతానం సామఞ్ఞనామానేవ.

౧౩. సిద్ధాదయో ఇమే దేవయోనియో దేవప్పభవా దేవవంసా ఏతేసముప్పత్తియం దేవానమేవ ఆదికారణత్తా. అణిమాదిగుణోపేతత్తా సిజ్ఝన్తి ఏతస్స యథిచ్ఛితా అత్థాతి సిద్ధో. యస్స భాసాయ బ్రూహతి కథా, సో భూతో, పిసాచప్పభేదో అధోముఖాది. వచనత్థో పన భవన్తి బ్రూహన్తి కథా ఏతస్మాతి భూతోతి. గన్ధం అబ్బతి పరిభుఞ్జతీతి గన్ధబ్బో, దేవగాయనా ‘‘హాహా హూహూ’’ పభుతయో [అమర ౧.౫౫]. నిధయో గుయ్హతీతి గుయ్హకో, సఞ్ఞాయం కో, మణిభద్రాదికో కువేరానుచరో. యక్ఖ పూజాయం, యక్ఖీయతే పూజీయతేతి యక్ఖో, కువేరాదికో. రక్ఖన్తి అత్తానం ఏతస్మాతి రక్ఖసో, విభీసణాది. కుమ్భప్పమాణణ్డతాయ కుమ్భణ్డో. పిసితం మంసం అసతి భక్ఖతీతి పిసాచో, సకుని సకున్తిఆదికో కువేరానుచరో, యదాదినా పిసితస్స పిభావో, అసస్స చ సాచాదేసభావో [పాణిని ౬.౩.౧౦౯; మోగ్గల్లానపఞ్చికా ౧.౪౭]. ఆదిసద్దేన విజ్జాధర, అపసర, కిన్నరే చ సఙ్గణ్హాతి. విజ్జం గుళికాఞ్జనమన్తాదికం ధరతీతి విజ్జాధరో. అపసారయన్తి ఖలయన్తీతి అపసరా, ఉబ్బస్యాదికా సురవేసియో [అమర ౧.౫౫], అపసరసద్దస్స జాతియం సయం బహుత్తం, బ్యత్తియన్తు తదవయవం వా సయం, తథా చ బహుత్తంవ. వనాదిసద్దో కదాచి జాతియం పయుజ్జతే, కదాచి బ్యత్తియం. తత్ర యదా జాతియం, తదా బ్యత్తిగతం సఙ్ఖ్యమాదాయ పవత్తతి. యదా బ్యత్తియం పయుజ్జతే, తదా తంబ్యత్తావయవానం పాణిపాదాదీనం బహుత్తసఙ్ఖ్యమాదాయ పవత్తతి. వనసద్దో తు జాతిగతేకసఙ్ఖ్యావిసిట్ఠదబ్బాభిధానతో ధవాదిబ్యత్తిగతజాత్యాభిధానతో వా ఏకవచనన్తి అపసరసద్దో వామనాదిమతేన ఇత్థియం బహువచనే చ, తదఞ్ఞేసం పన మతేన పుమిత్థియం వచనద్వయే చ దట్ఠబ్బో. అస్సముఖనరసరీరత్తా కుచ్ఛితో నరో, కిఞ్చి వా నరో, నరసదిసత్తా వా కిన్నరో. ఏతా దేవయోనియో. గణదేవతా పన –

‘‘ఆదిచ్చా విసు వసవో, తుసితా’భస్సరా’నిలా;

మహారాజికా సాధ్యా చ, రుద్దా చ గణదేవతా’’తి [అమర ౧.౧౦].

అమరకోసే కథితా.

తత్రాదిచ్చా ద్వాదసకా, విసుదేవా దస ఠితా;

వసవో అట్ఠసఙ్ఖ్యాతా, ఛత్తింస తుసితా మతా.

ఆభస్సరా చతుసట్ఠి, వాతా పణ్ణాసేకూనకా;

మహారాజికనామాయో, ద్విసతం వీసతాధికా.

సాధ్యా ద్వాదస విఖ్యాతా, రుద్దా చేకాదస ఠితా;

సమయన్తరతో ఏతా, విఞ్ఞేయ్యా గణదేవతా.

౧౪. పుబ్బదేవాదిచతుక్కం అసురే. పుబ్బం దేవా పుబ్బదేవా, దుతియాసమాసో, పుబ్బే వా దేవా పుబ్బదేవా, పుబ్బే హ్యేతే దేవపురే ఠితా, అనన్తరం సక్కాదీహి తతో చాలితా. సురానం రిపూ సత్తవో సురరిపూ. సురానం పటిపక్ఖభావతో అసురా, దేవా వియ న సురన్తి న కీళన్తీతి వా అసురా, సముద్దుట్ఠా వా సురా దేవేహి అభ్యుపగతా, నాసురేహీతి నత్థి సురా ఏతేసన్తి అసురాతి నికాయన్తరియా. దనునామాయ మాతుయా అపచ్చం దానవా. దను నామ తేరససు రక్ఖసదుహితీసు ఏకిస్సా దుహితు నామం. ఏతే పుబ్బదేవాదయో సదా పుమే పుల్లిఙ్గే వత్తన్తి. దేచ్చా, దేతేయ్యా, దనుజా, ఇన్దారీ, సురదిసా, సుక్కసిస్సా, దితిసుతా, పుబ్బజాఇచ్చాదీనిపి అసురస్స సామఞ్ఞనామాని.

తబ్బిసేసా అసురప్పభేదా. సురేహి సద్ధిం సఙ్గామత్థం అత్తనో బలకాయానం పహారం ఆయుధం దదాతీతి పహారదో, సో ఏవ పహారాదో. సం పసత్థో వరో జామాతా యస్స సో సమ్బరో, తస్స హి సక్కో జామాతా [సం. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౫౬], పుఞ్ఞాహరీసు వా ఇన్ద్రియాని సంవుణోతీతి సమ్బరో. బలమేతస్సత్థీతి బలీ, అతిసయబలకాయత్తా వా బలీ, సో ఏవ బలి, ‘‘బలిఆదయో’’తి ఇమినా సమాసేపి సన్ధి నత్థీతి దీపేతి. ఆదినా మచ్ఛసకుణాదికేపి కుఞ్చాదికేపి అసురభేదే సఙ్గణ్హాతి.

౧౫. పితామహాద్యట్ఠకం బ్రహ్మని. పితూనం పజాపతీనం లోకపితూనమ్పి పితా పితామహో, ఆమహపచ్చయో [మోగ్గల్లాన ౪.౩౮]. సబ్బలోకానం పితుట్ఠానియత్తా పితా, సబ్బలోకం వా పాతి రక్ఖతీతి పితా, రితుపచ్చయో. మహన్తసరీరతాయ బ్రహ్మా, బ్రహ వుడ్ఢియం మపచ్చయో. లోకానం ఈసో ఇన్దో లోకేసో. కమలసమ్భవత్తా కమలం, పద్మం. తం ఆసనముప్పత్తిట్ఠానమస్స కమలాసనో. హిరఞ్ఞం సువణ్ణమయం అణ్డం హిరఞ్ఞం, తస్స గబ్భో భూణో [గుణో (క.)] హిరఞ్ఞగబ్భో. ఝానాదిగుణేహి సురానం జేట్ఠత్తా సురజేట్ఠో. పజానం సత్తానం పతి సామిభూతో పజాపతి, పజం పాలేతీతి వా పజాపతి. అత్తభూ, పరమేట్ఠి, సయమ్భూ, చతురాననో, ధాతా, కమలయోని, దుహిణో, విరిఞ్చి, సజితా, వేధా, విధాతా, విధి, హంసరథో, విరిఞ్చో, పపితామహో ఇచ్చాదయోపి బ్రహ్మనామాని.

౧౬-౧౭. వాసుదేవాదిపఞ్చకం కణ్హే. వసుదేవస్స అపచ్చం వాసుదేవో. మచ్చానం జీవితం హరతి సీలేనాతి హరి. కణ్హగుణయోగతో కణ్హో. కేసిం నామ అసురం హతవాతి కేసవో, ఈకారస్స అకారో, హనస్స చ వో. వుత్తఞ్చ –

‘‘యస్మా తయా హతో కేసీ,

తస్మా మే సాసనం సుణ;

కేసవో నామ నామేన,

సేయ్యో లోకే భవిస్ససీ’’తి [చిన్తామణిటీకాయమ్పి].

చక్కం పాణిమ్హి అస్స చక్కపాణి. విసణు [పిణ్హు (క.)], నారాయనో, వేకుణ్ఠో, దామోదరో, మాధవో, సమ్భూ, దేచ్చారి, పుణ్డరీకక్ఖో, గోవిన్దో, గరుళద్ధజో, పీతమ్బరో, అచ్చుతో, మఙ్గలో, సిఙ్గీ, జనాద్దనో, ఉపేన్దో, ఇన్దావరజో, చతుభుజో, పద్మనాభో, మధురిపు, తివిక్కమో, దేవకీనన్దనో, సోరీ, సిరీపతి, పురిసోత్తమో, వనమాలీ, బలిధంసీ, కంసారాతి, అధోక్ఖజో, సబ్బమ్భరో, కేటభజి [కేటభం జితవా (చిన్తామణిటీకా)], విధు, ససబిన్దు, సిరీకరో, సిరీవరాహో, అజితో, పరపురిసో, సిరీగబ్భో, ఛబిన్దు, అనన్తో, నరకజి, కేసరో, జాతికీలో, నరసీహో, పురాణపురిసో, నలినేసయో, వాసు, నరాయనో, పునబ్బసు, సబ్బరూపో, ధరణీధరో, వామనో, ఏకసిఙ్గో, సోమగబ్భో, ఆదిదేవో, ఆదివరాహో, సువణ్ణబిన్దు, సదాయోగీ, సనాతనో, రాహుముద్ధభిదో, కాళనేమి, పణ్డవో, వడ్ఢమానో, సతానన్దో, పజానాథో, సుయామునోఇచ్చాదీని విసణునామాని. అస్స పన పితు నామాని వసుదేవో, ఆనకదున్దుభి [అమర ౧.౨౩] ఇచ్చాదీని. రథవాహో పనస్స దారుకో నామ [తికణ్డసేస ౧.౧.౩౪]. మన్తీ పన పవనబ్యాధి నామ [మన్తీ పవనబ్యామి ఉద్ధవో (తితణ్డసేస ౧.౧.౩౫) పవనబ్యాధి… ఉద్ధవో ఇతి ద్వే పిణ్హుస్స మన్తినో (కట్టీకా)].

మహిస్సరాదిఛక్కం హరే. మహన్తో ఇస్సరో విభూతి ఏతస్సాతి మహిస్సరో. గుణావత్థారహితో సమ్పతి పరమానన్దరూపత్తా నిబ్బికారో సమతి భవతీతి సివో, నిరుత్తినయేన అకారస్స ఇత్తం, మస్స వో చ. ఏవం సబ్బత్థ యదాదినా వా నిరుత్తినయేన వా సద్దసిద్ధి వేదితబ్బాతి. సూలపాణిత్తా సూలీ. ఇట్ఠే పభవతీతి ఇస్సరో, ఇస్సతి అభిభవతీతి వా ఇస్సరో. పసూనం పమథానం పతి పసుపతి. ‘‘పసు మిగాదో ఛగలే, పమథేపి పసు పుమే’’తి రుద్దో [రభసో (క.)]. ( ) [(గుణే) (క.)] విసిట్ఠతమోగుణత్తా సబ్బం హరతీతి హరో. వుత్తోతి క్రియాపదం. సమ్భు, ఈసో, సబ్బో, ఈసానో, సఙ్కరో, చన్దసేఖరో, భూతేసో, ఖణ్డపరసు, గిరీసో, మచ్చుఞ్జయో, పినాకీ, పమథాధిపో, ఉగ్గో, కపద్ది, సిరీకణ్ఠో, కాళకణ్ఠో, కపాలభరో, వామదేవో, మహాదేవో, విరూపక్ఖో, తిలోచనో, సబ్బఞ్ఞూ, నీలలోహితో, మారహరో, భగ్గో, త్యమ్బకో, తిపురన్తకో, గఙ్గాధరో, అన్ధకరిపు, బ్యోమకేసో, భవో, భీమో, రుద్దో, ఉమాపతి, భగాలీ, కపిసఞ్జనో, హీరో, పఞ్చాననో, ఖకున్తలో, గోపాలకో, పిఙ్గక్ఖో [విభఙ్గో (క.)], కూటకరో, చన్దాపీళో, మహానటో, సమీరో, హో, నన్దివడ్ఢనో, గుళాకేసో [మిగూహో (క.)], మిహిరాణో, మేఘవాహనో, సుప్పతాపో [సుప్పసాదో (క.)], ఉ, థాణు [ఉపాణ్డో (క.)], సిపివిట్ఠో, కీలో, ధమ్మవాహనోఇచ్చాదీనిపి హరనామాని.

కుమారాదిత్తయం హరస్స పుత్తే. కుమార కీళాయం, కుమారేతి కీళతీతి కుమారో, సోళసవస్సికో, అయఞ్చ సోళసవస్సికో. ‘‘బాలో చ సోళస భవే’’తి హి వుత్తం. ఖణ్డతి దానవబలన్తి ఖన్దో, ణ్డస్స న్దో. సత్తింపహరణవిసేసం ధరతీతి సత్తిధరో, పభావుస్సాహమన్తసఙ్ఖాతం వా సత్తిత్తయం ధరతీతి సత్తిధరో. అమరకోసే పన –

‘‘కత్తికేయ్యో మహాసేనో,

సరజాతో ఛళాననో;

పబ్బతీనన్దనో ఖన్దో,

సేనానీ అగ్గిభూ గుహో.

బాహులేయ్యో తారకజి,

విసాఖో సిఖివాహనో;

ఛమాతురో సత్తిధరో,

కుమారో కోఞ్చదారణో’’తి [అమర ౧.౪౧-౨] వుత్తం.

౧౮-౨౧. సక్కాదీని వీసతి సక్కస్స నామాని. అసురే జేతుం సక్కుణాతీతి సక్కో. పురే, పురం వా దదాతీతి పురిన్దదో. దేవానం రాజా దేవరాజా. వజిరం పాణిమ్హి అస్స వజిరపాణి. సుజాయ అసురకఞ్ఞాయ పతి సుజమ్పతి. బహూనం దేవమనుస్సానం చిన్తితత్థస్స దస్సనసమత్థతాయ సహస్సక్ఖో. మహతం దేవానం ఇన్దో రాజా మహిన్దో, దేవేహి మహితబ్బో వా ఇన్దో రాజా మహిన్దో, మహన్తో చ సో ఇన్దో చాతి వా మహిన్దో. వజిరం ఆవుధం యస్స వజిరావుధో, ‘‘వజిరాయుధో’’తిపి పాఠో. వసూని రతనాని సన్త్యస్సేతి వాసవో. దససతాని నయనాని యస్స సో దససతనయనో. ద్విన్నం దేవలోకానం అధిపతిభూతత్తా తిదివాధిభూ. సురానం నాథో సురనాథో. వజిరం హత్థే యస్స సో వజిరహత్థో. భూతానం సత్తానం పతి భూతపతి. మహితబ్బత్తా మఘవా. మహ పూజాయం, హస్స ఘవో. కోససఙ్ఖాతాని ధనాని సన్తి యస్స, సో కోసియో, ‘‘కోసియగోత్తతాయ కోసియో’’తి చ వదన్తి. ఇన్దతి పరమిస్సరియేన యుజ్జతేతి ఇన్దో. వత్రం నామ అసురం అభిభవతీతి వత్రభూ. పాకో నామవత్రాసురస్స భాతా, తస్స సాసనతో నిగ్గహతో పాకసాసనో. విడం బ్యాపకం ఓజో ఏతస్స విడోజో. సునాసీరో, పురన్దరో, లేఖాసభో [లేఖనం దేవానం ఉసతో ఉత్తమో (చిన్తామణిటీకా)], దివపతి, సురపతి, బలారాతి, సచీపతి, జమ్భభేదీ, హరిహయో, నముచిసూదనో, సంకన్దనో, మేఘవాహనో, ఆఖణ్డలో [ఆఖణ్డయతి పరబలం ఉసాదిత్తా కలచ (చిన్తామణిటీకా)], కోసికో, సురగామణీ, నాకనాథో, హరీ ఇచ్చాదీనిపి సక్కస్స నామాని.

అస్స సక్కస్స భరియా సుజాతా నామ. సుఖేన జాతా, సున్దరా వా జాతి యస్సా సా సుజాతా. పులోమజా, సచీ, ఇన్దానీ ఇచ్చాదీనిపి సక్కభరియాయ నామాని.

అస్స సక్కస్స పురం మసక్కసారాదయో తయో భవే. మో చ సక్కో చ మసక్కా, తే సరన్తి గచ్ఛన్తి ఏత్థ కీళావసేనాతి మసక్కసారా, మహిస్సరాదీనం పరిసానం, సక్కస్స చ కీళానుభవనట్ఠానన్త్యత్థోతి చిన్తామణిథుతిటీకాయం వుత్తం. సఙ్గహటీకాయం పన ‘‘మసక్కన్తి వా వసోకన్తి వా అసురపురస్స నామం, ఇదం పన తేసం ఉత్తమత్తా మసక్కసారో, వసోకసారోతి చ వుత్త’’న్తి వుత్తం. అమరా ఏతిస్సం సన్తి అమరవతీ, సా ఏవ అమరావతీ, రస్సస్స దీఘతా [పాణినీ ౬.౩.౧౧౯].

అస్స సక్కస్స పాసాదో వేజయన్తో నామ. వేజయన్తీ పటాకా పసత్థా, భూతా వా అస్స అత్థీతి వేజయన్తో.

అస్స సక్కస్స సభా సుధమ్మా మతా. సోభనో ధమ్మో అస్సాతి సుధమ్మా, దేవమణ్డపో.

౨౨. తస్స సక్కస్స రథో వేజయన్తో నామ. వేజయన్తీనామాయ పటాకాయ యోగతో వేజయన్తో. తస్స సక్కస్స సారథి సూతో మాతలినామ. మతలస్స [మాతలాయ (క.)] అపచ్చం మాతలి, తస్స సక్కస్స గజో ఏరావణో నామ, ఇరావణో సముద్దో, తత్రజాతో ఏరావణో [ఇరావతి సముద్దే జాతో (ఏరావతో), సేసే అణ… పిసోదరాదిత్తా ణత్తే ఏరావణో (చిన్తామణిటీకా)]. తస్స సక్కస్స సిలాసనం పణ్డుకమ్బలో నామ. పణ్డువణ్ణకమ్బలసదిసత్తా పణ్డుకమ్బలో. సిలా పాసాణో ఏవ ఆసనం సిలాసనం.

౨౩. తస్స సక్కస్స పుత్తా సువీర, జయన్తఇచ్చాదయో. అతిసయేన సూరత్తా సువీరో. అసురే జయతీతి జయన్తో. తస్స సక్కస్స పోక్ఖరణీ నన్దా నామ భవే. నన్దీయతీతి నన్దా. పోక్ఖరం వుచ్చతి పదుమం, సలిలఞ్చ, తేహి సత్తానం మనం అత్తానం నయతీతి పోక్ఖరణీ, పోక్ఖరేన వా సున్దరేన అణ్ణేన జలేన సహితత్తా పోక్ఖరణ్ణీ, సా ఏవ పోక్ఖరణీ. తస్స సక్కస్స వనాని ఉయ్యానాని నన్దనాదీని చత్తారి. నన్దయతీతి నన్దనం. నానాదిబ్బరుక్ఖేహి మిస్సకత్తా మిస్సకం. నానాలతాహి వల్లీహి చిత్తత్తా చిత్తలతా, నానావిరాగవణ్ణవిచిత్తాయ వా లతాయ సమన్నాగతత్తా చిత్తలతా, దేవతానం వా చిత్తాసా ఏత్థ అత్థీతి చిత్తా, ఆసావతీ నామ లతా, సా యస్స అత్థి, తం చిత్తలతా. దేవతానం వా చిత్తం లన్తి గణ్హన్తీతి చిత్తలా, దిబ్బరుక్ఖా, తేసం సమూహో చిత్తలతా, ఇత్థిలిఙ్గేన తస్స వనస్స నామం, యథా ‘‘ఖుద్దసిక్ఖా’’తి. ఫారుసకాని యత్థ సన్తి, తం ఫారుసకం.

౨౪. అసన్యాదిత్తయం తస్స సక్కస్స ఆయుధం. అస్సతే భుజ్జతే లోకధాతుకమనేనాయుధేనాతి అసని, అయం అసనిసద్దో ద్వీసు పుమిత్థిలిఙ్గేసు వత్తతి. కులిమ్హి సక్కస్స హత్థే సేతి తిట్ఠతీతి కులిసం, కులి హత్థో భుజాదలోతి హి తికణ్డసేసో [తికణ్డసేస ౨.౬.౨౬]. కుయం వా పథవియం లిసతి తను భవతీతి కులిసం. వజ గతియం, వజతేవ న పటిహఞ్ఞతే యస్స గమనం కేనచీతి వజిరం, ఇరపచ్చయో. వజిరసహచరణతో కులిససద్దోపి పున్నపుంసకే. భిదురం, పవి, సతకోటి, సురు, సమ్బో, దమ్భోలిఇచ్చాదీనిపి వజిరస్స నామాని. తత్ర భిదురం పున్నపుంసకే, పవిఆదయో పుమే.

రమ్భా చ అలమ్బుసా చ ఇచ్చాదికా దేవిత్థియో అచ్ఛరాయో నామాతి వుత్తా. అచ్ఛరావిసేసా హి ఏతా. అచ్ఛో నిమ్మలవణ్ణో ఏతాసమత్థీతి అచ్ఛరాయో. ‘‘అపసరా’’తిపి ఏతాసమేవ సామఞ్ఞసఞ్ఞా. దేవపుత్తానం రతిం భావేన్తి వడ్ఢేన్తీతి రమ్భా, రం కామగ్గిం భన్తి దీపయన్తి జాలేన్తీతి వా రమ్భా, నిగ్గహీతాగమో. కామరతివసేన దేవపుత్తే అత్తని వసాపేతుం అలం సమత్థాతి అలమ్బుసా, అస్సుకారో. దేవానం దేవపుత్తానం, దేవీభూతా వా ఇత్థియో దేవిత్థియో.

‘‘పఞ్చసిఖో, హాహా, హూహూ’’ఇచ్చాదయో గన్ధబ్బా నామ. పఞ్చ సిఖా చూళా యస్స సో పఞ్చసిఖో. ‘‘హా’’తి అనన్దితం ధనిం [నిన్దిభద్ధనిం (చిన్తామణిటీకా)] జహతీతి హాహా. ‘‘హూ’’తి గీతవిసేససద్దం హూయతేతి హూహూ. గన్ధం అబ్బన్తి భుఞ్జన్తీతి గన్ధబ్బా, గాయనం వా ధమ్మో ఏతేసం గన్ధబ్బా, మ్మస్స బ్బో.

౨౫. విమానాదిద్వయం విమానే. దేవానమాకాసే గమనం యేన తం విమానం, విగతం [వినా (క.)] మానం ఉపమానమస్స విమానం. విహే ఆకాసే గచ్ఛతీతి బ్యమ్హం, హకారతో పుబ్బే అమపచ్చయో. ఏత్థ చ విమానబ్యమ్హసద్దా ద్వేపి అనిత్థియం పున్నపుంసకే వత్తన్తి.

పీయుసాదిత్తయం అమతే. పీయతేతి పీయుసం, ‘‘అమతపా’’తి హి వుత్తం, ఉసపచ్చయో [ఉణాది ౪.౭౬ ణ్వాది ౨౧౫ సుత్తేసు పన ‘‘పీయూస’’మితి దిస్సతి]. ‘‘పేయుసో’’తిపి నామమస్స. న మతం మరణమనేన అమతం. సుఖేన ధయన్తి పివన్తి తం ఇతి సుధా. ఏత్థ చ అమతసద్దో యఞ్ఞసేసపీయుససలిలఘతాదీసు నపుంసకే, ధన్వన్తరిదేవాదీసు పుల్లిఙ్గే, గళోఝాభయామలక్యాదీసు ఇత్థిలిఙ్గేతి తీసు వత్తతి [అమతం యఞ్ఞసేసే చ, పీయూసే సలిలే ఘతే అయాచితే చ మోక్ఖే చ, నా ధన్వన్తరిదేవసు అమతా మాగధీపథ్యా గుళుచ్యామలకీసు చ (మేదినీకోస ౧౬ ౭౭-౮)], తంసహచరణతో పీయుససద్దోపి తీసు లిఙ్గేసు. సుధాసద్దో పన అమతనుహీలేపాదీసుపి నిచ్చమిత్థిలిఙ్గోవ [సుధా లేపో’మతం నుహీ (అమర ౨౩.౧౦౧)].

సినేరుఆదిపఞ్చకం పబ్బతరాజే. సినా సోచేయ్యే, సినాతి సోచేతి దేవేతి సినేరు, ఏరుపచ్చయో. మీ హింసాయం, మినాతి హింసతి సబ్బే పబ్బతే అత్తనో ఉచ్చతరట్ఠేనాతి మేరు, రుపచ్చయో. తిదివానం ద్విన్నం దేవలోకానం ఆధారో పతిట్ఠాతి తిదివాధారో. దేవే నయతీతి నేరు. సుమేరూతి ఉపసగ్గేన నామం వడ్ఢితం. హేమద్ది, రతనసాను, సురాలయాదీనిపి పబ్బతరాజస్స నామాని.

౨౬. యుగన్ధరాదీని సినేరుస్స పరివారభూతానం సత్తన్నం పరిభణ్డపబ్బతానం నామాని. చన్దసూరియసఙ్ఖాతం యుగం ధారేతి తదుబ్బేధమగ్గచారిత్తాతి యుగన్ధరో. ఈసం మహిస్సరం ధారేతి తస్స నివాసట్ఠానత్తాతి ఈసధరో. కరవీరా అస్సమారకా బహవో ఏత్థ సన్తీతి కరవీరో, కే వా మయూరా రవన్తి ఏత్థాతి కరవీరో, ‘‘కరవీకో’’తిపి పాఠో, ఇధాపి పచ్ఛిమోయేవత్థో, కరవీకసకుణా వా బహవో ఏత్థ సన్తీతి కరవీకో. సుదస్సనా ఓసధివిసేసా బహుకా ఏత్థ సన్తీతి సుదస్సనో, సుఖేన పస్సితబ్బత్తా వా సుదస్సనో, సున్దరం వా దస్సనం ఏత్థాతి సుదస్సనో. పఞ్చన్నం పబ్బతచక్కానం నేమిసదిసం కత్వా అత్తానం ధారేతీతి నేమిన్ధరో, నేమిభావేన వా ధారేతబ్బో ఉపలక్ఖేతబ్బోతి నేమిన్ధరో, నేమింవా రథద్దుమం ధారేతి యేభుయ్యేనాతి నేమిన్ధరో. వినతా నామ సుపణ్ణమాతా, తస్సా నివాసట్ఠానత్తా వినతకోతి చిన్తామణిటీకా. విత్థిణ్ణా వా నతా నదియో ఏత్థాతి వినతకో. అస్సకణ్ణా సజ్జదుమా బహవో ఏత్థ సన్తీతి అస్సకణ్ణో, అస్సకణ్ణసదిసకూటత్తా వా అస్సకణ్ణో. కులాచలాతి ఏతే సినేరుఆదయో అట్ఠ పబ్బతా అచలసఙ్ఖాతానం పబ్బతానం కులాని యోనియో పభవా, ఏతే చ సినేరుఆదయో అనుపుబ్బసముగ్గతా, సబ్బబాహిరో చేత్థ అస్సకణ్ణో. నిమిజాతకే పన –

‘‘సుదస్సనో కరవీకో, ఈసధరో యుగన్ధరో;

నేమిన్ధరో వినతకో, అస్సకణ్ణో గిరి బ్రహా’’తి [జా. ౨.౨౨.౫౬౮].

వత్వా సినేరుం పరిక్ఖిపిత్వా అస్సకణ్ణో నామ పబ్బతో పతిట్ఠితో, తం పరిక్ఖిపిత్వా వినతకో నామ పబ్బతోతి ఏవమఞ్ఞోయేవానుక్కమో కథితో. కిఞ్చాపి కథితో, నామభేదమత్తకతోయేవ పనేత్థ భేదో, నాత్థభేదకతోతి దట్ఠబ్బం.

౨౭. ఆకాసవాహీగఙ్గాయం మేరుసిఙ్గోబ్భవాయం మన్దాకిన్యాదినామత్తయం. మన్దం అకితుం సీలమస్సాతి మన్దాకినీ. ఆకాసే సన్దమానా గఙ్గా ఆకాసగఙ్గా. సురానం దేవానం నదీ సురనదీ. సురదీఘికాతిపి ఏతిస్సా నామం.

౨౮. కోవిళారాదిత్తయం ‘‘ఫలహరో’’తిఖ్యాతే పారిచ్ఛత్తకే. కుం పథవిం విదారయతి మూలేనాతి కోవిళారో,దస్స ళో. పరి సమన్తతో ఛత్తం వియ తిట్ఠతీతి పారిచ్ఛత్తకో. పారినో సముద్దస్స జాతో అపచ్చం పారిజాతకో, సకత్థే కో. పారిభద్దో, నిమ్బతరు, మన్దారోఇచ్చాదీనిపి పారిచ్ఛత్తకస్స నామాని.

కప్పరుక్ఖో చ సన్తానో చ ఆదినా మన్దారో పారిజాతకో చ హరిచన్దనఞ్చ ఏతే పఞ్చ దేవద్దుమా [అమర ౧.౫౩] దేవతరవో దేవభూమీస్వేవ సమ్భవతో. కప్పో సఙ్కప్పితో అత్థో, తస్స రుక్ఖో జఞ్ఞజనకభావేన సమ్బన్ధో, కప్పం వా ఠితో రుక్ఖో కప్పరుక్ఖో. తననం తానో, భావే ణో. గన్ధస్స సమ్మా తానో అస్సేతి సన్తానో, సిరీసరుక్ఖో. మన్దన్తే మోదన్తే దేవా అనేనాతి మన్దారో, ఆరపచ్చయో. హరిమిన్దం చదయతి సుఖయతీతి హరిచన్దనం. ఏతే పఞ్చ దేవతరవో అమరకోసనయేన వుత్తా, సోగతనయేన పన సత్త దేవతరవో. వుత్తఞ్చ –

‘‘పాటలీ సిమ్బలీ జమ్బూ, దేవానం పారిఛత్తకో;

కదమ్బో కప్పరుక్ఖో చ, సిరీసేన భవతి సత్తమ’’న్తి [ధ. స. అట్ఠ. ౫౮౪; సారత్థ. టీ. ౧.౧వేరఞ్జకణ్డవణ్ణనా].

తత్థ పాటలీతి చిత్రపాటలీ, సా అసురలోకే తిట్ఠతి. తథా సిమ్బలీ గరుళేసు, జమ్బూ జమ్బుదీపే, పారిచ్ఛత్తకో తావతింసే, కదమ్బో అపరగోయానే. కప్పరుక్ఖో ఉత్తరకురూసు, సిరీసో పుబ్బవిదేహేతి. ఏతే సత్త దేవానమేవ పతిట్ఠానభూమీసు సమ్భవతో దేవతరవోత్వేవ వుచ్చన్తి.

సగ్గవణ్ణనా సమత్తా.

౨౯. పుబ్బపచ్ఛిమఉత్తరా దిసా యథాక్కమం పాచీ పతీచీ ఉదీచీ నామ భవన్తి. పఠమం పాతో అన్చతి రవి యస్సం సా పాచీ, నకారలోపో. పచ్ఛా దివావసానే అన్చతి రవి యస్సం సా పతీచీ. ఉద్ధం అన్చతి రవి యస్సం సా ఉదీచీ, యస్సం వా సీతవియోగం దత్వా అన్చతి సా ఉదీచీ, వియోగత్థవాచకో హేత్థ ఉకారో, దసద్దో దానత్థో. అథ వా పన్చతి పుబ్బభావమాపజ్జతేతి పాచీ. పతిన్చతి పచ్ఛాభావమాపజ్జతేతి పతీచీ. ఉదఞ్చతి సీతవియోగదానత్తమాపజ్జతేతి ఉదీచీ. ఏత్థ చ ఉదీచీసహచరణతో పతీచీ ఇత్థియం, పతీచీసహచరణతో పాచీ ఇత్థియం వత్తతీతి దట్ఠబ్బం. ఏవం తంతంసహచరణభావేన తస్స తస్స తంతంలిఙ్గత్తముపనేయ్యుం. పుబ్బపచ్ఛిమఉత్తరాతి సబ్బనామస్స వుత్తమత్తే పుమ్భావో.

దక్ఖిణాదిద్వయం దక్ఖిణదిసాయం. మజ్ఝే అపాయం అఞ్చతి యస్సం రవి, సా అపాచీ. మజ్ఝత్థోయం అపసద్దో, యథా ‘‘అపదిస’’న్తి, ‘‘అవాచీ’’తిపి పాఠో, అవపుబ్బో అఞ్చ అధోముఖీభావే. అవఞ్చతి అధోముఖీ భవతి యస్సం రవి, సా అవాచీ. ఉణ్హాదికే వా తబ్బియోగే కరోన్తో యస్సం రవి అఞ్చతి, సా అవాచీ. విదిసాదిద్వయం దిసామజ్ఝే. దిసాహి వినిగ్గతా విదిసా. దిసానమనురూపా, అనువత్తకా వా దిసా అనుదిసా. అపదిసన్తిపి విదిసాయ నామం [నపుంసకాబ్యయం త్వ’పదిసం (అమర ౩.౬)].

౩౦. ఏరావతాదయో అట్ఠ గజా పుబ్బాదీనం దిసానం రక్ఖణతో దిసాగజా నామ, పుణ్డరీకం నామ సితమ్బోజం, తంసదిసవణ్ణతాయ పుణ్డరీకో. రస్ససరీరతాయ వామనో. కుయం పథవియం మోదతే కుముదో. అఞ్జనవణ్ణతాయ అఞ్జనో. పుప్ఫా పకాసమానా దన్తా అస్స పుప్ఫదన్తో. సబ్బభూమియం చరతీతి సబ్బభుమ్మో, సబ్బభుమ్మో వా చక్కవత్తీ తస్సానురూపత్తా సబ్బభుమ్మో. సోభనదన్తావయవత్తా సుప్పతీకో [సోభనా పతీకా అవయవా’స్స సుప్పతీకో (క.)]. ‘‘సుప్పతీకో సోభనఙ్గే, భవే ఈసానదిసాగజే’’తి హి నానత్థసఙ్గహే వుత్తం. ఏరావతాదీనం దిసానం సమ్బన్ధకథనం పాచీవారణాదినామసూచనత్థం, ఏసం కరేణుయో పన –

అబ్భము కపిలా చేవ, పిఙ్గలా నుపమా మతా;

తమ్బకణ్ణీ సుభదన్తీ, అఙ్గనా అఞ్జనావతీ [అమర ౩.౫].

౩౧. ధతరట్ఠాదిద్వయం పుబ్బదిసాధిపతిదేవే. ధారితం రట్ఠమనేనాతి ధతరట్ఠో, రస్స తో. పఞ్చసిఖాదీనం గన్ధబ్బానం అధిపో నాయకో గన్ధబ్బాధిపో. కుమ్భణ్డసామ్యాదిద్వయం దక్ఖిణదిసాధిపతిదేవే. కుమ్భణ్డానం సామి నాయకో కుమ్భణ్డసామి. విరుహన్తి వుడ్ఢిం విరూళ్హిమాపజ్జన్తి ఏతస్మిం కుమ్భణ్డాతి విరూళ్హకో. విరూళ్హం వుడ్ఢిప్పత్తం వా కం సుఖమేతస్సాతి విరూళ్హకో. విరూపక్ఖాదిద్వయం పచ్ఛిమదిసాధిపతిదేవే. విరూపాని అక్ఖీని యస్స విరూపక్ఖో, వివిధసణ్ఠానాని అక్ఖీని యస్స వా విరూపక్ఖో. నాగానం అధిపతి నాగాధిపతి.

౩౨. యక్ఖాధిపాదిచతుక్కం కువేరే. ఆళవకాదియక్ఖానం అధిపో యక్ఖాధిపో. విస్సవణస్స అపచ్చం వేస్సవణో. తిచరణాట్ఠదాఠాభయానకమత్థితాయ కుచ్ఛితం వేరో సరీరమస్స కువేరో. ఖుద్దేనాస్స నరయుత్తా సివికారథేతి నరో వాహనమస్స నరవాహనో. త్యమ్బకసఖో, యక్ఖరాజో, గుయ్హకేసరో, మనుస్సధమ్మా, ధనదో, రాజరాజో, ధనాధిపో, కిన్నరేసో, యక్ఖో, ఏకపిఙ్గలో, సిరిదో, పుఞ్ఞజనేస్సరోఇచ్చాదీనిపి కువేరస్స నామాని.

అస్స కువేరస్స పురీ ‘‘అళకా, అళకమన్దా’’తి చ వుచ్చతి. అలం విభూసనే, అలం విభూసనం కరోతీతి అలకా, సా ఏవ అళకా. అళకా ఏవ మోదకరణతో అళకమన్దా, ఉకారస్స అకారో, నాగమో చ. కేలాసోతిపి తస్స నామం, కేలి పయోజనం అస్స కేలో, ఆసతే అస్మిన్తి ఆసో, కేలో చ సో ఆసో చేతి కేలాసో, కణ్హసప్పాది వియ నిచ్చం కమ్మధారయో. అస్స కువేరస్స పహరణం ఆయుధం గదా, గం వుచ్చతి వజిరం, తం వియ దుక్ఖం దదాతీతి గదా. ఇమే చత్తారో యథావుత్తా ధతరట్ఠాదయో దేవా కమతో పుబ్బాదీనం చతుద్దిసానం అధిపా అధిపతయో నామ. అమరకోసే పన –

‘‘ఇన్దో అగ్గి పితుపతి, నేరితో వరుణో’నిలో;

కువేరో ఈసో పతయో, పుబ్బాదీనం ఇమే కమా.

రవి సుక్కో మహీసూను, తమో చ భానుజో విధు;

బుధో సురగురు చేతి, దిసాధిపా తథా గహా’’తి [అమర ౩.౩-౪].

అఞ్ఞేయేవ దిసాధిపతయో కథితా, ఇన్దరవిమాదీనఞ్చ దిసాధిపచ్చకథనం పాఝాదీనం ఇన్దదిసారవిదిసాదినామసూచనఫలం.

౩౩-౩౪. జాతవేదాద్యట్ఠారసకం అగ్గిమ్హి. జాతే ఉప్పన్నే విన్దతి ఘాతయతీతి జాతవేదో. అన్ధకారే జాతం విజ్జమానం విన్దతి లభతి, విదతి జానాతి ఏతేనాతి వా జాతవేదో, జననం జాతం వేదో పాకటో యస్స వా సో జాతవేదో. సిఖా వుచ్చతి జాలా, తాయ యోగతో సిఖీ. జోతతి దిప్పతీతి జోతి. పునాతీతి పావకో, ణ్వు. దహతీతి దహనో. అనన్తి పాలేన్త్యనేనేతి అనలో, అలపచ్చయో. వేదే హుతం వహతి పాపయతి, సయం వా లభతేతి హుతావహో. అచ్చి వుచ్చతి జాలా, తాయ యోగతో అచ్చిమా. ధూమో కేతు ధజో యస్సాతి ధూమకేతు. అజతి జలమానో కుటిలం గచ్ఛతీతి అగ్గి, ఇ. గో రంసి ఏతస్సత్థీతి గిని, అస్సత్థ్యత్థే ఇని, అగ్గినీతిపి పాఠో, సో అగ్గిసదిసో. భాను పభా యస్సత్థి, సో భానుమా. తేజేతి సేసభూతోపాదారూపానీతి తేజో. ధూమో సిఖా చూళా యస్స ధూమసిఖో. వాయు సఖా అస్స వాయుసఖో. దహిత్వా [దహతో (క.)] గచ్ఛతో కణ్హా వత్తనీ మగ్గో యస్స కణ్హవత్తనీ. విస్సానరస్స ఇసినో అపచ్చం వేస్సానరో. హుతం హవిం అసతి భుఞ్జతీతి హుతాసో. ధనఞ్జయో, జలనో, ఆసయాసో, రోహితస్సో, సత్తాచ్చి, సుక్కో, చిత్రభాను, విభావసు, సుచిఇచ్చాదీనిపి అగ్గిస్స నామాని.

సిఖాదిత్తయం అగ్గిజాలాయం. సినోతి నిసానీ భవతీతి సిఖా, ‘‘సి నిసానే’’తి కాతన్త ధాతు, ఖపచ్చయో. జలతీతి జాలా. అచ్చతే పుజ్జతే అనేనేతి అచ్చి. సిఖా జాలా భియ్యో రూపన్తరా ఇత్థియం, అచ్చి పన అపుమే.

౩౫. ద్వయం అగ్గికణే [తీసు ఫులిఙ్గో’గ్గికణో (అమర ౧.౬౦) ఫులిఙ్గానీతి అగ్గికణాని (మ. ని. టీ. ౩.౬౫)]. వివిధాసు దిసాసు ఫుల్లం గచ్ఛతీతి విప్ఫులిఙ్గం. తథా ఫులిఙ్గం. సబ్బధరకతే పన ‘‘ఫులిం గచ్ఛతీతి ఫులిఙ్గో’’తి వుత్తం. తికం ఛారికాయం. మలీనకంసవత్థాదీనం తం దిత్తిం సేతి పవత్తేతీతి భస్మం, మపచ్చయో, భసతి వా అధో పతతి వత్థాదీనం మలమేతేనాతి భస్మం. కంసాదీనం సుక్కభావత్థం ఇచ్ఛితబ్బత్తా ఇట్ఠి అభిలాసో సోభనం ఏతస్సా అత్థీతి సేట్ఠి, ‘‘సపక్ఖకో సలోమకో’’త్యాదీసు వియ ససద్దస్స విజ్జమానత్థత్తా. మలస్స సరణం కరోతీతి సారికా, సా ఏవ ఛారికా, యథా ‘‘సళాయతన’’న్త్యాదీసు.

౩౬. ద్వయం ఉణ్హఛారికాయం. ఉణ్హత్తా కుక్కుం కుచ్ఛితం లాతీతి కుక్కులో, ‘‘కుక్కు విదత్థియం హత్థే, పకోట్ఠే కుచ్ఛితేపి చే’’తి హి నానత్థసఙ్గహే వుత్తం. కుక్కుం వా హత్థం లునాతి ఛిన్దతి దహతీతి కుక్కులో, సో ఏవ కుక్కుళో. ఉణ్హమేవ భస్మం ఉణ్హభస్మం, తస్మిం. తికం దిత్తకట్ఠాదిన్ధనే. అఙ్గతి హానిం గచ్ఛతీతి అఙ్గారో, ఆరపచ్చయో, పున్నపుంసకోయం. ‘‘అలాతే’నిత్థి కుజే’ఙ్గారో’’తి హి తికణ్డసేసే [తికణ్డసేస ౩.౩౨౯] వుత్తం. హానిమేవ లాతి, న ఠితిం విసేసఞ్చాతి అలాతం. ఉద్ధం ధూమం ముఞ్చతీతి ఉమ్ముతం, తదేవ ఉమ్ముకం. పఞ్చకం కట్ఠాదిన్ధనే. సన్తమగ్గిం ఏధయతి వడ్ఢయతీతి సమిధా. ఏధయతీతి ఇధుమం, ఉమో. ఏధయతీతి ఇధో. ఉపాదియతే అగ్గినేతి ఉపాదానం. ఏధయతీతి ఇన్ధనం.

౩౭. పఞ్చకం ఆలోకే. ఓభాసతి దిప్పతీతి ఓభాసో. పకాసతి దిప్పతీతి పకాసో. ఆలోచయతి పస్సతి ఏతేనాతి ఆలోకో, ఆలోకేతి వా ఏతేనాతి ఆలోకో, ‘‘లోక, లోచ దస్సనే’’తి ధాతుద్వయపాఠతో. ఉజ్జోతతీతి ఉజ్జోతో, అన్ధకారం విద్ధంసేన్తో జోతతీతి వా ఉజ్జోతో. ఆ సమన్తతో తపతి దిప్పతీతి ఆతపో. సమాతి ఏతే పఞ్చ తుల్యత్థాతి భావో.

దసకం వాతే. ఆహారో వియ పాణభూతోపి కదాచి సత్తే మారేతీతి మారుతో, సోవ మాలుతో. పునాతి సఙ్కారాదికన్తి పవనో. వాయతి గచ్ఛతీతి వాయు, వాయతి వా పుప్ఫాదీనం గన్ధో యేన సో వాయు. తథా వాతో. అనన్తి పాణన్త్యనేనేతి అనిలో, ఇలో. సన్తం నిచ్చలం ఈరయతి కమ్పేతీతి సమీరణో, సమీరితుం కమ్పితుం సీలమస్సాతి వా సమీరణో. గన్ధం వహతీతి గన్ధవాహో, ణో. వాయో వాయుసదిసో, ఉభయత్రాపి యాగమో. సమన్తతో ఈరతి ఖిపతి రుక్ఖాదయోతి సమీరో. సదా సబ్బదా గతి యస్స సదాగతి. ససనో, గన్ధవహో, ఆసుగో, మరుతో, జగతిపాణో, పవమానో, పభఞ్జనో ఇచ్చాదీనిపి వాతనామాని.

౩౮. ఇమే ఛ వక్ఖమానా వాయుభేదా వాయువిసేసా, ఉద్ధం గచ్ఛతీతి ఉద్ధఙ్గమో, ఉచ్చారపస్సావాదీనం నీహరణవసేన అధోభాగం గచ్ఛతీతి అధోగమో. కుచ్ఛిమ్హి ఉదరే తిట్ఠతీతి కుచ్ఛిట్ఠో. కోట్ఠే అన్తే సేతి తిట్ఠతీతి కోట్ఠాసయో. పునప్పునం ససన్తి యేన అస్సాసో, బహినిక్ఖన్తవాతో. పస్సాసోతి అన్తోపవిసనకవాతోపి ‘‘అస్సాసో’’తి ఏతేన సఙ్గయ్హతే సహచారితత్తా. సబ్బఙ్గేసు అనుసరతి సీలేన సేదలోహితాదిసమ్పాదనతోతి అఙ్గానుసారీ. అమరకోసే పనాయం వాతో ఠానబ్యాపారభేదేన పఞ్చధా కథితో [పాణో’పానో సమానోచోదానబ్యానా చ వాయవో సరీరట్ఠా ఇమే (అమర ౧.౬౭)], టీకాయఞ్చస్స –

‘‘హదయే పాణో గుదే’పానో, సమానో నాభిమజ్ఝట్ఠో;

ఉదానో కణ్ఠదేసే తు, బ్యానో సబ్బఙ్గసన్ధిసు [హదయే పాణో గుదే’పానో, సమానో నాభిసణ్ఠితో; ఉదానో కణ్ఠదేసట్ఠో, బ్యానో సబ్బసరీరగో ఇతి ఠాననిణ్ణయో (చిన్తామణిటీకా)].

తత్రపాణోఅన్నప్పవేసాదికరో. అపానో ముత్తకరీససుక్కవిసట్ఠికరో. సమానో మజ్ఝే అన్నపచనాదికరో. ఉదానో భాసితగీతాదికరో. బ్యానో సేదరత్తసవనుమ్మేసనిమేసగత్యాదికరో [ఖేదచేట్ఠాఉమ్మేసనిమ్మేసగత్యాదికరో (క.)]. పకట్ఠేన అనన్త్యనేన భత్తాదిప్పవేసనతోతి పాణో. ముత్తాదికం అపనేత్వా అనన్త్యనేనాతి అపానో. సమ్మా అనన్తి అనేన భుత్తపరిపాచనతోతి సమానో. ఉద్ధమనన్త్యనేన భాసితాదో సామత్థియజననతోతి ఉదానో. విసేసేన అనన్త్యనేన సేదరత్తసేమ్హాది [ఖేదచేట్ఠాది (చిన్తామణిటీకా)] సమ్పాదనతోతి బ్యానో’’తి [తంబ్యాపారా చ యథా – అన్నప్పవేసనం ముత్తా-ద్యుస్సగ్గో’న్నవిపాచనం భాసణాది నిమేసాది, తంబ్యాపారా కమా ఇమే (చిన్తామణిటీకా)] వుత్తం.

౩౯. ద్వయం అన్తోపవిసనకవాతే. ఆనం వుచ్చతి బహినిక్ఖమనవాతో, తతో అపగతం అపానం. అస్సాసతో అపగతో పస్సాసో. ద్వయం బహినిక్ఖమనవాతే. ఆదిమ్హి పవత్తో సాసో అస్సాసో. అనన్తి పాణన్త్యనేనేతి ఆనం, ఆదిమ్హి పవత్తం ఆనం ఆనం, ఏకస్సాకారస్స లోపో.

౪౦. వేగఖిప్పాదయో వాతధమ్మత్తేన నిచ్చప్పవత్తికా ఇతి తప్పక్కమే [తప్పక్కమేన తక్కమేన (క.)] ఉచ్చన్తే. తత్ర రయన్తం వేగే. సబ్బత్ర కరణసాధనం. ఇచ్ఛితట్ఠానం వజన్తి పాపుణన్తి ఏతేనాతి వేగో.

‘‘క్రియావాచిత్తమాఖ్యాతుం, ఏకేకత్థో నిదస్సితో;

పయోగతోనుగన్తబ్బా, అనేకత్థా హి ధాతవో’’తి [చన్ద్రధాతుపాఠే].

వుత్తత్తా వజధాతు పాపుణనేపి పవత్తతి, ఏవం సబ్బత్ర, అకారస్స ఏ. జవన్తి ఏతేనాతి జవో, రయన్తి గచ్ఛన్తి ఏతేనాతి రయో.

ఖిప్పాదినవకం సీఘే. అథ జవసీఘానం కో భేదో? సవేగగతివచనా జవాదయో, సీఘాదయో తు ధమ్మవచనా, తథా చ ‘‘సీఘం పచతి [పస్సతి (క.)], సీఘం గచ్ఛతీ’’తి పయోగో, న తు ‘‘జవం పచతి, జవంగచ్ఛతీ’’తి పన పయోగో. ‘‘వేగేన గచ్ఛతి, జవేన గచ్ఛతీ’’త్యాదీసు కథం? తత్ర భేదస్స వత్తుమిచ్ఛితత్తా న దోసో. ఖిప్పతి పేరతీతి ఖిప్పం, ఖిప పేరణే. సయతీతి సీఘం, సీ సయే, ఘపచ్చయో. బ్యుప్పత్తి హి యథా కథఞ్చిపి భవతి, సఞ్ఞా తు లోకతోవావగన్తబ్బా, సబ్బత్రేవం. తరతీతి తురితం. లఙ్ఘతీతి లహు, లఙ్ఘ గతిసోసనేసు, ఘస్స హో, నిగ్గహీతలోపో, ఉపచ్చయో చ, లహుపరియాయో లఘుసద్దోప్యత్థి. అసతి ఖేపతీతి ఆసు, ఉ. తరతీతి తుణ్ణం, రస్స ణో. అరతి గచ్ఛతీతి అరం. న విలమ్బీయతి న ఓహీయతీతి అవిలమ్బితం, లబి అవసంసనే. తువట్టతి సయతీతి తువట్టం, తురితభావేన వత్తతీతి వా తువట్టం, రితలోపో.

౪౧. అరియాసామఞ్ఞస్స పుబ్బడ్ఢం సన్తతే. ఏత్థ చ అట్ఠసు గణేసు ఛట్ఠో సబ్బలహుకో, తతోపరే ఛగ్గణా స, భ, స, భ, భ, భా, అట్ఠమో గో. సమన్తతో తనోతీతి సతతం. నాసభావేన న ఇచ్చం న గన్తబ్బం నిచ్చం, నాసం వా న గచ్ఛతీతి నిచ్చం. ‘‘నాగో’’త్యాదీసు వియాతి ఏత్థాపి న దోసో, తస్స చో. న విరమతీతి అవిరతం. న ఆరమతీతి అనారతం. సమన్తతో, పునప్పునం వా తనోతీతి సన్తతం. న అవరమతీతి అనవరతం. సదా ధవతి గచ్ఛతీతి ధువం. ‘‘ధు గతిథేరియేసూ’’తి కాతన్తధాతు.

విపులాడ్ఢం అతిసయే. ఏత్థ హి అయుగపాదే ద్వాదసమత్తా, యుగే అట్ఠారసమత్తా, సబ్బాసు అరియాసు పఠమే పాదే ద్వాదసమత్తా, దుతియే అట్ఠారస, తతియే ద్వాదస, చతుత్థే పఞ్చదస. యదా పన పఠమతతియేసు పరిహాయన్తి, తదా యుగే అధికా హోన్తి, ఇదం విపులాలక్ఖణం. అథ సతతాతిసయానం కో భేదో? సతతం సన్తతి అవిచ్ఛేదోక్రియన్తరేహి అబ్యవధానం, అతిసయో తు పోనోపుఞ్ఞం, పకట్ఠో చ. తేసు పోనోపుఞ్ఞం క్రియాబ్యావుత్తి, పకట్ఠో తు క్రియావయవానం ఉక్కంసతా. భాసతి సబ్బేసన్తి భుసం, ఆస్స ఉ. భస్సతి అధో పతతీతి వా భుసం. భస అధోపతనే, అస్స ఉ. అతిసయనం అతిసయో, అతిక్కమిత్వా వాసయనం పవత్తనం అతిసయో. దహతి సబ్బన్తి దళ్హం, హతో పుబ్బే ళో, దలతి విదారయతీతి వా దళ్హం, హపచ్చయో, దహన్తో లాతీతి వా దళ్హం, వణ్ణవిపరియయో, అభిసయో చ దళ్హఞ్చ అతిసయదళ్హా. తరతి అతిక్కమతీతి తిబ్బం, రస్స వో, అస్స ఇ. ఏతి గచ్ఛతీతి ఏకో, సో ఏవ ఏకన్తం, ఏకం తరతి అతిక్కమతీతి వా ఏకన్తం. మత్తతో అతిక్కన్తం అతిమత్తం. బహుం లాతీతి బాళ్హం, ఉలోపో, వణ్ణవిపరియయో చ హసద్దో. అతివేలం, అచ్చత్థం, నిబ్భరం, నితన్తం, గాళ్హంఇచ్చాదీనిపి అతిసయే.

దబ్బం సత్వం, తంవిపరీతే ధమ్మమత్తే వత్తమానా బాళ్హపరియన్తా ఖిప్పాదయో అతిసయం వినా పణ్డకే నపుంసకే వత్తన్తి. ఖిప్పం భవతి [‘‘ఖిప్ప భవభీ’’తి పదద్వయం అధికం వియ దిస్సతి], అతిసయో పుల్లిఙ్గో, అస్స గుణస్సాతిసయో, అస్స దబ్బస్సాతిసయో ఇతి. ‘‘ఖిప్పం భుఞ్జతి, సతతం జుహోతి, సతతం రమణీయో’’ఇచ్చత్ర తు క్రియావిసేసనత్తాయేవ పణ్డకత్తం. తేసు ఖిప్పాదీసు యే దబ్బగా దబ్బాభిధాయినో, తే తీసు లిఙ్గేసు. ‘‘దబ్బధమ్మో లిఙ్గ’’న్తి దస్సనన్తరం. యథా ఖిప్పా జరా, ఖిప్పో మచ్చు, ఖిప్పం గమనం. సన్తతా తణ్హా, సన్తతం దుక్ఖం, సన్తతో ఆకాసో. అతిమత్తా క్రియా, అతిమత్తో నరో, అతిమత్తం పదం ఇచ్చాది.

౪౨-౪౩. ద్వాదసకం మారే. హరనయనగ్గిదడ్ఢత్తా [తినయనగ్గిదడ్ఢత్తా (క.)] నత్థి విగ్గహో సరీరమేతస్స అవిగ్గహో. కామయతి రతిచ్ఛం ఉప్పాదయతీతి కామో, కారితన్తా అపచ్చయో. సిఙ్గారరూపేన పాణీనం మనసి భవతీతి మనోభూ. పఞ్చకామగుణేసు మదయతీతి మదనో. లోకానం అన్తం వినాసం కరోతీతి అన్తకో. వసే వత్తేతి సీలేనాతి వసవత్తీ. పాపం ఇచ్ఛతి కరోతి, తేన యుత్తోతి వా పాపిమా. పరతో జాయతీతి పజా, అచ్ఛన్దికా, తాసం పతి పజాపతి. యే కుసలధమ్మేసు పమత్తా, తేసమేవ బన్ధు పమత్తబన్ధు. కణ్హధమ్మయుత్తతాయ కణ్హో. కుసలధమ్మే మారేతీతి మారో. అకుసలధమ్మే న ముఞ్చతీతి నముచి. మీనకేతనో, కన్దప్పో, దప్పకో, అనఙ్గో, పఞ్చసరో, సమ్బరారి, మనసిజో, కుసుమేసు, అనఞ్ఞజో, పుప్ఫధన్వా, రతిపతి, మకరద్ధజోఇచ్చాదీనిపి విణ్హుసుతస్స కామస్స నామాని.

తణ్హా అరతీ రగా చేతి ఏతా తిస్సో తస్స మారస్స ధీతరో. యో తం పస్సతి, తం తసితం కరోతీతి తణ్హా, సలోపో, ణ్హా చ. పరేసం కుసలధమ్మేసు అరతిం కరోతీతి అరతీ. రజ్జన్తి ఏత్థాతి రగా. తస్స మారస్స హత్థీ గిరిమేఖలో నామ. సరీరమహన్తభావేన గిరిసదిసత్తా గిరి వియాతి గిరి. మారేన మమాయనవసేన ‘‘అయం మే హత్థీ మేఖలో నామ హోతూ’’తి కతనామత్తా మేఖలా వియాతి మేఖలోతి సముదితనామద్వయేన ఏకమేవ హత్థిం వదతి, యథా ‘‘వజిరాసని, సీతుణ్హ’’న్తి.

౪౪. తికం యమే. పజాసంయమనతో యమా, మచ్చుప్పభుతయో అస్స కిఙ్కారా, తేసు రాజతేతి యమరాజా. తేధాతుకేసుపి ఆణాపవత్తకత్తా మహన్తో విసయో ఏతస్స విసయీ, ణీ, సో ఏవ వేసాయీ. యత్థ లక్ఖణేన న సిజ్ఝతి, తత్థ సబ్బత్ర ‘‘యదాదినా వా నిరుత్తినయేన వా సద్దసిద్ధి వేదితబ్బా’’తి హి పుబ్బే వుత్తం, దుక్ఖజనకత్తా వా విసదిసట్ఠానం గచ్ఛన్తీతి వేసా, నేరయికా, తేసం అధిపతిభావేన అయతి పవత్తతీతి వేసాయీ, ఈ. యమానం రాజా యమో. ధమ్మరాజో, కతన్తో, సమవత్తీ, కాలో, దణ్డధరో, అన్తకోఇచ్చాదీనిపి యమస్స నామాని. అస్స యమస్స ఆవుధం నయనమేవ. తేన కిర కోధచిత్తేన ఓలోకితమత్తేన సత్తానం సరీరాని ఆతపే ఖిత్తఘతపిణ్డాని వియ విలీయన్తీతి.

ద్వయం అసురభేదే. ఏతేసఞ్హి సతిపి దేవభావే హేట్ఠా నివాసితభావసామఞ్ఞతో ఏత్థ వచనం, మారస్స పన సత్తానమనత్థకారకతాసామఞ్ఞేన యమేన సద్ధిం వచనం తక్కరత్తా. యుద్ధాదీసు వేపితం కమ్పితం చిత్తమేతస్స వేపచిత్తి [సం. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౫౬]. పుణ్ణం లోమం యస్స సో పులోమో, పులామహతీ ఉమా కిత్తి, కన్తి వా యస్సాతి పులోమో. ‘‘ఉమాతసీహేమవతి-హలిద్దాకిత్తికన్తిసూ’’తి హి నానత్థసఙ్గహే వుత్తం. అయం పన సక్కస్స భరియాయ సుజాతాయ పితా. ద్వయం కిన్నరే. అస్సముఖనరసరీరతాయ కుచ్ఛితో పురిసో, కిఞ్చి వా పురిసో, పురిససదిసోతి వా కిమ్పురిసో. ఏవం కిన్నరో. తురఙ్గవదన, అస్సముఖాదీనిపి కిన్నరస్స నామాని.

౪౫-౪౬. అద్ధపజ్జేన ఆకాసస్స నామాని. తేసం తేసం వత్థూనం అన్తరం నానత్తం ఇక్ఖతే లోకో ఏత్థ, అనేనాతి వా అన్తలిక్ఖం, రస్స లో. ఇక్ఖనం వా దస్సనం ఇక్ఖా, తస్స అన్తరం కారణం అన్తలిక్ఖం. ఖనతి బ్యవధానన్తి ఖం, క్వి. సబ్బగహగామణినో ఆదిచ్చస్స పథో మగ్గో ఆదిచ్చపథో. న భవతీతి అబ్భం. గచ్ఛన్త్యనేన దేవాతి గగనం, యు, మస్స గో. అమ్బతే సద్దాయతే అత్రాతి అమ్బరం, రో. హయ గతిమ్హి, విసేసేన హయతి గచ్ఛతి సబ్బత్రాతి వేహాసో, యస్స సో, విగతో వా హాసో చిత్తస్స ఏత్థారమ్మణాలాభతోతి వేహాసో. అనిలస్స వాతస్స పథో అనిలపథో. భుసం కాసన్తే దిప్పన్తే పదత్థా ఏతేనాతి ఆకాసో, న కస్సతి న విలేఖీయతీతి వా ఆకాసో. న భవతి ఏత్థ కిఞ్చిపి వత్థూతి నభం, నత్థి భూమి ఏత్థాతి వా నభం, న భాయన్తి పక్ఖినో అనేన, ఏత్థాతి వా నభం. వినో పక్ఖినో హయన్తి గచ్ఛన్తి ఏత్థాతి వేహాయసం, అసో. తారా వుచ్చన్తి నక్ఖత్తాదయో, తేసం పథో తారాపథో. సురానం దేవానం పథో సురపథో. న హఞ్ఞతేతి అఘం, హనస్స ఘో. అనన్తం, విసణుపదంఇచ్చాదీనిపి ఆకాసస్స నామాని.

౪౭-౪౮. మేఘాద్యేకాదసకం మేఘే. మేహతి ఘరతి సేచతీతి మేఘో. వారిం వహతీతి వలాహకో, వారిసద్దస్స వో, వస్స లో [పాణిని ౬.౩.౧౦౯; మోగ్గల్లానపఞ్చికా ౧.౪౭; నీతి-సుత్త ౧౩౪౦, ౧౩౪౩]. దిబ్బన్తి వుడ్ఢిం విరూళ్హిం గచ్ఛన్తి లోకా అనేనాతి దేవో. పజానం లోకానం అన్నం భోజనం భవతి ఏతేనాతి పజ్జున్నో, అకారస్సుకారో. అమ్బుం ఉదకం ధారేతీతి అమ్బుధరో. లోకానం సన్తాపం హన్తీతి ఘనో, హస్స ఘో. జలధారం ధారేతీతి ధారాధరో. జీవనం జలం మూతం బన్ధమనేనేతి జీమూతో, వనసద్దలోపో, లోకానం వా జీవితం మునాతి బన్ధతీతి జీమూతో, వితలోపో, జీవితస్స జీ ఆదేసో వా [పాణిని ౬.౩.౧౦౯; మోగ్గల్లానపఞ్చికా ౧.౪౭; నీతి-సుత్త ౧౩౪౦, ౧౩౪౩]. ఏవం అఞ్ఞత్ర. వారిం వహతీతి వారివాహో. అమ్బుం దదాతీతి అమ్బుదో. ఆపం భరతీతి అబ్భం, క్వి, పస్స బో.

తికం వుట్ఠియం. వస్సతి సిఞ్చతీతి వస్సం, వస్స సేచనే. ఏవం వస్సనవుట్ఠియో.

పఞ్చకం విజ్జుయం. సతతం ఈరతి కమ్పతీతి సతేరో, తలోపో, సో ఏవ సతేరితా. ఖణమత్తమ్పి న తిట్ఠతీతి అక్ఖణా. కుటిలం అచిరట్ఠాయితత్తా విరూపం హుత్వా జవతీతి విజ్జు. విజ్జోతతీతి విజ్జుతా. అచిరం పభా యస్స అచిరప్పభా.

౪౯. చతుక్కం మేఘనాదే. మేఘానం నాదో మేఘనాదో. ధనీయతే ధనితం[థనితం (సీ.)], ధన సద్దే. గజ్జనం గజ్జితం, గజ్జ సద్దే. రసీయతే రసితం. ఆదినా హరాదాది [సబ్బత్ర నపుంసకేభావే తో, ఆదినా స్వనితధనితాదయో (చిన్తామణిటీకా), ఆదినా ధనితహరాదరాసాదయో (బ్యాఖ్యాసుధాటీకా)]. ద్వయం సక్కధనుమ్హి. ఇన్దస్స ఆవుధం ధను చ ఇన్దావుధం, ఇన్దధను చ. వాతేన ఖిత్తమమ్బు వాతక్ఖిత్తమ్బు, బిన్దు. సీతం కరోతీతి సీకరో, సిఞ్చతీతి వా సీకరో, చస్స కో, అరో చ, వాతవసేన వా తతో తతో సరతీతి సీకరో, అస్స ఈ, మజ్ఝే కాగమో చ.

౫౦. తికం జలధారాయం. వేగతో జలధారానం సం భుసం పతనం ఆసారో, పునప్పునం సరతీతి ఆసారో. వేగం ధారేతీతి ధారా. అధో పతతీతి సమ్పాతో, సంసద్దో అధోభాగే [వేగతో జలధారానం సమ్భూయ పతనం ధారాసమ్పాతో, సర గతియం ఘఉ ఇతి ఆసారో (చిన్తామణిటీకా)]. ద్వయం వస్సోపలే. కరేన హత్థేన గయ్హుపగత్తా కరకా, జలం పిణ్డం కరోతీతి వా కరకా, ‘‘వస్సోపలే తు కరకా, కరకోపి చ దిస్సతే’’తి రుద్దో, కరసద్దోత్ర. ‘‘కరో వస్సోపలే పాణి-సోణ్డాపచ్చాయరంసిసూ’’తి నానత్థసఙ్గహే వుత్తం. ఘనతో, ఘనకాలే వా సఞ్జాతం ఉపలం సిలా ఘనోపలం. దుట్ఠు దినం దుద్దినం, అయం దుద్దినసద్దో మేఘచ్ఛన్నాహే వత్తతి, అసోభనత్థోప్యత్థి దుద్దినసద్దో, అగుణవచనతాయం వాచ్చలిఙ్గో.

౫౧-౫౨. ఛక్కం తిరోధానే. ధర ఆవరణే, అపాదిపుబ్బో. అపిధరతి ఆవుణోతీతి పిధానం, అలోపో. అపధరతీతి అపధారణం. తిరో ధరతి పిదహతీతి తిరోధానం. అన్తరం ధరతీతి అన్తరధానం, నిగ్గహీతలోపో. అపిధరతీతి అపిధానం. ఏత్థ చ అపాదిఉపసగ్గా ధాతునో ఆవరణత్థజోతకా. ఛాదయతీతి ఛాదనం. బ్యవధా, అన్తరధిఇచ్చాదయోపి తిరోధానే.

సాద్ధపజ్జేన చన్దస్స నామాని. ఇన్దతి నక్ఖత్తానం పరమిస్సరియం కరోతీతి ఇన్దు. చన్దతి హిలాదయతి సుఖయతి పజన్తి చన్దో. నక్ఖత్తానం రాజా నక్ఖత్తరాజా. ఉమా కన్తి, తాయ సహ విజ్జతీతి సోమో, సుఖం అభిస్సవతీతి వా సోమో, మపచ్చయో. నిసం రత్తిం కరోతి, తత్థ వా కరో రంసి ఏతస్స నిసాకరో. అన్ధకారం ఉసేన్తి దహన్తి వినాసేన్తీతి ఓసా, రంసయో, తే ఏత్థ ధియన్తి పతిట్ఠహన్తీతి ఓసధి, తారావిసేసో, తస్స ఈసో పతి ఓసధీసో. హిమో సీతలో రంసి యస్స హిమరంసి. ససో అఙ్కో లక్ఖణం యస్స ససఙ్కో. చన్దం కప్పూరం మాతి సదిసం నయతీతి చన్దిమా. ఇకారాదేసో. ససలక్ఖణమేత్థ అత్థి ససీ. ససతి వా హింసతి ఉణ్హగుణన్తి ససీ, ఈపచ్చయో తదుపలక్ఖితే తదుపచారం. సీతా రంసయో యస్సత్థీతి సీతరంసి. నిసాయ రత్తియా నాథో తదాలఙ్కారభావతోతి నిసానాథో. ఉళూనం తారానం రాజా ఉళురాజా. మాతి అత్తానం కప్పూరేన సదిసం కరోతీతి మా, మాసద్దోయం పుమే, తంసహచరణతో ఉళురాజాదయోపి. హిమంసు, కుముదబన్ధు, విధు, సుధంసు, సుబ్భంసు, నిసాపతి, మిగఙ్కో, కలానిధి, ద్విజరాజో, ససధరో, నక్ఖత్తేసోఇచ్చాదీనిపి చన్దస్స నామాని.