౭. పాతాలవగ్గవణ్ణనా

౬౪౯-౬౫౦. చతుక్కం పాతాలే. అధరం భువనం అధోభువనం. పతన్తి అస్మిం పాతాలం, అలో, మజ్ఝే దీఘో. నాగానం లోకో. రసాయ తలం రసాతలం.

సోబ్భన్తం ఛిద్దమత్తే. రణ సద్దే, ధో, నత్తం, యదాది. వర దిత్తియం. విగతో వరో వారణం అస్స వివరం, ఛిది ద్విధాకరణే, దో. కుహ విమ్హయనే, అరో. సుస సోసనే, ఇరో. బిల భేదనే, అ. సుసతో ఇ, సుసి. ఛిన్దిత్వా గచ్ఛతీతి ఛిగ్గలం, యదాది. సుట్ఠు అబ్భం ఆకాసం అస్మిం సోబ్భం.

‘‘సుసిర’’న్తి ఛిద్దసామఞ్ఞే యం నపుంసకవచనం, తం సచ్ఛిద్దే ఛిద్దవతి దబ్బే తీసు, యథా ‘‘సుసిరో రుక్ఖో, సుసిరా చిఞ్చా, సుసిరం కట్ఠ’’న్తి.

ద్వయం భూమిఛిద్దే. కాస దిత్తియం, ఉ. అవ రక్ఖణే, అటో, ఆవాటో, అవాటోపి. ద్వయం సప్పానం రాజిని. వసు రతనం యస్సత్థీతి వాసుకీ.

౬౫౧. ద్వయం నాగానం రాజిని. దేవేహిప్యస్సన్తో నోపలద్ధోతి అనన్తో, సేసోపి, సిస హింసాయం, సిసతి కప్పన్తేతి సేసో, అ.

ద్వయం అజగరే. వహతిస్మా అసో, వాహసో. అజం ఛాగం గిలతీతి అజగరో, అ, ఇస్సత్తం, లస్స రత్తఞ్చ. సయీపి, సయనసీలో సయీ.

ద్వయం గోనససప్పే ‘‘ఙా-చ్వే’’ఇతి ఖ్యాతే. గవస్సేవ నాసా అస్సాతి గోనసో, సఞ్ఞాయం నాససద్దస్స నసో కతో [పాణిని ౫.౪.౧౧౯]. తిలం ఇచ్ఛతీతి తిలిచ్ఛో, తిరియం అఞ్చతీతి వా తిలిచ్ఛో, యదాది.

ద్వయం దేడ్డుభే, యో ‘‘జలసప్పో’’తి వుచ్చతి. దేడ్డునా రాజియా ఉభతీతి దేడ్డుభో. పిట్ఠే రాజియోగా రాజులో, ఉలో, బధిరసప్పేప్యేతే.

౬౫౨. కమ్బలో చ అస్సతరో చాతి ఇమే ద్వే నాగకులా మేరుపాదే వసన్తి.

ద్వయం వేస్మనివుట్ఠసప్పే. ‘‘వమ్మనీ’’తిపి పాఠో. ‘‘అసుద్దో ఘరసప్పో’’తి వుత్తత్తా నిబ్బిసతాయ అమారితత్తా సీలయుత్తం అత్తా మనో యస్మిం సిలుత్తో, అస్సు, రస్సాది.

ద్వయం రుక్ఖగ్గాదీసు నివుట్ఠసప్పే. నీలో హరితో సప్పోతి నీలసప్పో. ‘‘నీలో కణ్హమ్హి హరితే’’తి హి తారపాలో. పఠమకాలే సిలాయం భవతీతి సిలాభు.

౬౫౩-౬౫౪. విసధరన్తం సప్పమత్తే. ఆసియం విసం ఏతస్స ఆసీవిసో, ఆసీ సప్పదాఠా. భుజ కోటిల్యే, కుటిలాయమానో గచ్ఛతీతి భుజఙ్గో, ఏవం భుజగో, భుజఙ్గమో చ. అహి గమనే, ఇ. సరన్తో సప్పతి గచ్ఛతీతి సరీసపో, అస్సీ, సంయోగలోపో, అలుత్తసమాసోయం, భుజఙ్గభుజఙ్గమాపి, సబ్బధరకతే పన ‘‘భుసం, పునప్పునం వా కుటిలం సప్పతీతి సరీసపో’’తి వుత్తం. ఫణయోగా, ఈ, ఫణీ. సప్పతిస్మా అ, భూమిఫుట్ఠేన గత్తేన గతి సప్పనం. అరం సీఘం గచ్ఛతీతి అలగద్దో, మస్స దో, రస్స లత్తఞ్చ, అలగద్దో, జలసప్పేప్యయం, ‘‘అలగద్దో జలవాళో’’తి [అమర ౮.౫] హి అమరసీహో. భోగో ఫణికాయో, తంయోగా భోగీ. పన్నం గచ్ఛతీతి పన్నగో, పాదేహి వా న గచ్ఛతీతి పన్నగో. ద్వే జివ్హా అస్స. ఉరసా గచ్ఛతీతి ఉరగో. విసేసేన ఆలాతి గణ్హాతి ఆయున్తి వాళో, లస్స ళత్తం, వా గమనే వా, అలో. దీఘసరీరతాయ దీఘో. దీఘా పిట్ఠి యస్స, సమాసే కో. ఉదరమేవ పాదో యస్స. విసం ధరతి. చక్కీ, కుణ్డలీ, గూళ్హపాదో, చక్ఖుస్సవో, కాకోదరో, దబ్బీకరో, బిలేసయో, జిమ్హగో, పవనాసనోపి. సిరసి చక్కయోగా చక్కీ. కుణ్డలమివ వపు అస్సత్థీతి తంయోగా కుణ్డలీ. చక్ఖునా సుణోతీతి చక్ఖుస్సవో. కాకోదరమివ ఉదరం అస్స. దబ్బిగతికత్తా ఫణా దబ్బీ, తం కరోతి బన్ధతీతి దబ్బీకరో. సామఞ్ఞనిద్దేసేపి కణ్హసప్పాదియేవ దబ్బీకరో. జిమ్హం కుటిలం గచ్ఛతీతి. పవనాసనో వాతభోజీ.

ఫణినో సప్పస్స తను కాయో భోగో నామ. భుజతీతి భోగో, భుజ కోటిల్యే, ణో.

౬౫౫-౬౫౬. ద్వయం సప్పస్స దాఠాయం. అసతి యేన అసం, ముఖం, తస్మిం భవా ఆసీ, సప్పస్స దాఠా దన్తుత్తమా. ద్వయం సప్పస్స జిణ్ణతచే, నిముచ్చతే యస్మా సప్పోతి, ణో. కఞ్చుకసదిసత్తా కఞ్చుకో. సమా తుల్యత్థా.

ద్వయం విసమత్తే. సోణిపథగతం విసతి దేహన్తి విసం, విస పవేసనే. గిరతీతి గరళం, అళో.

హలాహలో, కాళకూటో, ఆదినా కాకోలాదయో చ సత్తాతి ఇమే నవ తబ్భేదా తస్స విసస్స భేదా. వుత్తఞ్చ –

‘‘పుమే పణ్డే చ కాకోల-కాళకూటహలాహలా;

సోరట్ఠికో సుక్కికేయ్యో, బ్రహ్మపుత్తో పదీపనో;

దారదో వచ్ఛనాభో చ, విసభేదా ఇమే నవా’’తి [అమర ౮.౧౦-౧౧].

తత్ర హలాహలో పుమే, వాకారేన నపుంసకేపి, ‘‘హాలాహల’’న్తి హి తికణ్డసేసే [తికణ్డసేస ౧.౮.౫] దీఘాదిపి. తాలపత్రసణ్ఠానో నీలపత్రో గోథనాకతిఫలో గచ్ఛో హలాహలో. అస్స చ సమీపే రుక్ఖాదయో డయ్హన్తే. హిమవతి, కిక్కిన్దాయం, కోఙ్కణేసు, దక్ఖిణసముద్దే చ జాయతే, హనతీతి హలో, అ, నస్స లో, హలానమ్పి హలో హలాహలో, మజ్ఝదీఘో. తిరియలేఖాయ చితం ద్విజపదేహి యుత్తం, తథా గణ్ఠిభి బ్యాపితం బిన్దుభిదేవ యం ఘనతరేహి, తం కాళకూటం. ఇదఞ్చ పుథుమాలినామస్సాసురస్స సోణితమ్హా ఏవ అసురసమయే [దేవాసురరణే (?)] సముప్పన్నస్స అస్సత్థరుక్ఖసదిసస్స రుక్ఖస్స నియ్యాసో, అహిచ్ఛత్తమలయకోఙ్కణసిఙ్గవేరపబ్బతాదీసు చోప్పజ్జతే. వణ్ణేన కాళఞ్చ తం సత్తానం జీవితహరణతో లోహముగ్గరసదిసతాయ కూటఞ్చేతి కాళకూటం.

బ్రహ్మపుత్తో తు కపిలో, మలయద్దిభవో ఖరో;

పదీపనో తు దహనో, రత్తవణ్ణో’ఞ్జనద్దిజో [చిన్తామణిటీకా ౮.౧౦-౧౧].

దరదే భవో దారదో, సుప్పభనామకో తందేసపసిద్ధో చ. వచ్ఛనాభో సిన్దువారపత్తసదిసో చ తంసమీపే రుక్ఖో న వద్ధతే, తంసమ్ఫస్సవాయు చ జరయతి, విఞ్ఝాయం, కిక్కిన్దాయఞ్చ జాయతే, ఏవం విసన్తరానమ్పి సరూపం ఆగమతో విఞ్ఞేయ్యం.

ద్వయం ధనత్థం సప్పగ్గాహే. వాళం సప్పం గణ్హనసీలతాయ వాళగాహీ. అహినో తుణ్డేన ముఖేన దిబ్బతీతి అహితుణ్డికో, ణికో, ‘‘వాళగ్గాహో’హితుణ్డికో’’తి [అమరకోసే ౮.౧౧-గాథాయమ్పి] అమరమాలా.

౬౫౭. తికం నిరయే. అయో ఇట్ఠఫలం, సో నిగ్గతో అస్మాతి నిరయో, నిన్దితో రయో గమనం ఏత్థాతి వా నిరయో. దుట్ఠా గతి దుగ్గతి. అపుఞ్ఞే నేతీతి నరకో, ణ్వు, రన్తో చ, నరకో.

తేసు నిరయేసు యో ‘‘మహానిరయో’’తి వుత్తో, సో అట్ఠధా హోతీతి తం దస్సేతి ‘‘సఞ్జీవో’’చ్చాదినా సిలోకేన. మరన్తాపి కమ్మఫలానుభవనత్థం పునప్పునం జీవన్తి అస్మిం సఞ్జీవో. యత్థ నిరయే నేరయికానం సరీరాని వడ్ఢకీనం కాళసుత్తేన సఞ్ఞాణం కత్వా వాసియా తచ్ఛన్తి, సో కాళసుత్తో. భుసం, పునప్పునం వా దుక్ఖితసద్దేన రవన్తి అస్మిం రోరువో, మహన్తో చ సో రోరువో చాతి మహారోరువో. పున ‘‘రోరువో’’తి చూళరోరువో వుత్తో. భుసం పతన్తి అస్మిం పతాపనో, ‘‘వీచి తరఙ్గే అప్పే చా’’తి రుద్దో, నత్థి సుఖస్స వీచి లేసోపి అత్రాతి అవీచి, ‘‘వీచి సుఖతరఙ్గేసూ’’తి తికణ్డసేసో [తికణ్డసేస ౩.౩.౭౮], తస్మా నత్థి వీచి సుఖం ఏత్థాతి అవీచి. సమన్తతో ఆగతేహి పబ్బతేహి హఞ్ఞన్తి అత్రాతి సఙ్ఘాతో. తపన్తి అత్ర తాపనో, ఇతిసద్దో అట్ఠన్నం పరిసమాపనత్థో.

౬౫౮. తత్థ నిరయేసు వేతరణీ చ లోహకుమ్భీ చాతి ఇమే ద్వే నిరయా జలాసయా జలాధారా, తే చ థియం, తరణీ నావా, సా నత్థి యస్సం వేతరణీ. లోహమయా కుమ్భీ లోహకుమ్భీ.

ద్వయం నిరయపాలే. కారణా యాతనా, సా చ తిబ్బవేదనా, తం కరోతీతి కారణికో. నిరయగతసత్తే పాతీతి నిరయపో.

ద్వయం నిరయగతసత్తే. నిరయం గచ్ఛతీతి నేరయికో. నరకం గచ్ఛతీతి నారకో.

౬౫౯. ఉదధి పరియన్తం సముద్దస్స నామం. అణ్ణో జలం, సో వాతి గచ్ఛతి యస్మిం అణ్ణవో, అణ్ణో యస్మిం విజ్జతీతి వా అణ్ణవో, అస్సత్థ్యత్థే వో. సగరేహి రాజకుమారేహి ఖతో సాగరో, సానం ధనానం ఆకరోతి వా సాగరో, కస్స గో, సాగ సంవరణే వా, అరో. సన్దతేతి సిన్ధు, సన్ద సవనే, యదాది. ఉది క్లేదనే, సమ్మా క్లిదన్తి చన్దోదయే అస్మా ఆపానీతి సముద్దో. జలాని, ఉదకాని చ నిధీయన్తే, ధీయన్తే చాత్రాతి జలనిధి, ఉదధి చ, ఉదకస్స ఉదాదేసో.

తస్స సముద్దస్స ఖీరణ్ణవో, ఆదినా లవణోదో, దధ్యుదో, ఘతోదో, ఉచ్ఛురసోదో, మదిరోదో, సాదుదకో చాతి ఇమే సత్త మహణ్ణవవిసేసా భవన్తి [బ్యాఖ్యాసుధా ౧.౧౦.౨]. ఖీరవణ్ణో అణ్ణవో ఖీరణ్ణవో.

౬౬౦. అస్స సముద్దస్స కూలదేసో తీరదేసో వేలా నామ, విగచ్ఛన్తి ఇరా యస్సం వేలా, లత్తం. చక్కమివ సలిలానం జలానం భమో భమనం ఆవట్టో నామ, ఆవట్టన్తి జలాని అత్రాతి ఆవట్టో.

తికం బిన్దుమ్హి. థు అభిత్థవే, వో, ఉస్సే. విది అవయవే, ఉ, బిన్దు. ఫుస ఫుసనే, తో, ఫుసితం. పాకారే, గేహాదితిత్తియఞ్చ జలనిగ్గమో భమో నామ, భము అనవట్ఠానే.

౬౬౧. సిలోకో ఉదకే. ఆప బ్యాపనే, అప్పోతి సబ్బత్రాతి ఆపో. పాతబ్బన్తి పయో, పా పానే, ణ్యో. రస్సో, పయో. జల ధఞ్ఞే, అ. వారయతి నిన్నోనతన్తి వారి, వర నిసేధే, ణి, వారయతి పిపాసన్తి వా వారి. పీయతేతి పానీయం, అనీయో. సలతీతి సలిలం, సల గతియం, ఇలో. ఉది క్లేదనే, ణ్వు, ఉలోపో, దకం పిపాసచ్ఛేదం కరోతీతి వా దకం, ‘‘దా దానచ్ఛేదధాతూ’’తి [ఏకక్ఖరకోస ౨౦ గాథా] హి ఏకక్ఖరకోసే, రస్సో. అన సద్దే, అ, ద్విత్తం, అర గమనే వా, తో, అన్నాదేసో, ణత్తం. నీ నయే, ఈరో. వన సమ్భత్తియం. వనీయతే పిపాసేహీతి వనం. వా గమనే, అలో. తాయతే పాలయతేతి తోయం, తా పాలనే, చురాది, యో, ఆకారస్సోత్తం. అమ్బ సద్దే, ఉ, అమ్బు. ఉది పసవనక్లేదనేసు, ణ్వు, ఉదకం. కర కరణే, క్వి, కం. కమలం, ఖీరమ్పి, కము ఇచ్ఛాకన్తీసు, అలో. ఖను హింసాయం, ఈరో, నలోపో, ఖీ ఖయే వా, ఖీరం.

౬౬౨. చతుక్కం తరఙ్గే. తరన్తో గచ్ఛతి, తీరం వా గచ్ఛతీతి తరఙ్గో, అలుత్తసమాసో, పరత్ర ఈస్సత్తం. సయమేవ భిజ్జతేతి భఙ్గో, అ. ఊహ వితక్కే, మి, హలోపో, ఊమి, అర గమనే వా, మి, అస్సూ, రలోపో. విమ్హయం విచిత్తం చినోతీతి వీచి, ఇ, ఉపసగ్గస్స దీఘో, ఏతే ద్వే పుమిత్థియం.

ఉల్లోలో, కల్లోలో చాతి ఇదం ద్వయం మహావీచీసు కథ్యతే, లోల ఉమ్మాదనే, ఉల్లోలయతీతి ఉల్లోలో, ణో, ఉల గమనే వా, ఓలో, ద్విత్తం. కల్ల సద్దే, ఓలో, కల్లోలో.

౬౬౩. సిలోకద్ధం కద్దమే. జలం బలతే జమ్బాలో, కమ్మని ణో, మకారో వణ్ణవికారో. కల సఙ్ఖ్యానే, అలో. పచ విత్థారవచనే, కమ్మని ణో. చిక్ఖ వచనే, అలో, ద్విత్తం. కద మద్దే, అమో, ద్విత్తం.

ఛక్కం వాలుకాయం. పుల మహత్థే, ఇనో, ళత్తం. వల సంవరణే, ణ్వు, అస్సు, వాలుకా, థీ. వణ్ణ సద్దే, వణ్ణో. మర పాణచాగే, ఉ, మరు, దేవేపి. అర గమనే, ఉ, అస్సు, ఉరు, మహన్తేపి, వణ్ణో చ మరు చ ఉరు చ వణ్ణమరూరు. సిచ పగ్ఘరణే, తో, సికతా, థీ.

౬౬౪. జలమజ్ఝగతం తలం కమ్మభూతం ‘‘అన్తరీపం, దీపో’’తి చోచ్చతే. ద్విధాగతానం ఆపానం అన్తరగతం అన్తరీపం, ఆకారస్సీ. ‘‘అన్తరీయ’’న్తి వా పాఠో, తదా ద్విధాగతానం ఆపానం అన్తరే భవం అన్తరీయన్తి విగ్గహో, అకారస్సీ. ద్విధాగతాని ఆపాని అస్మిం హేతుభూతేతి దీపో. వకారఆకారానం లోపో, ఇస్సీ చ, దీపో, వాకారేన దీపమ్పి.

పఞ్చకం తీరస్స నామం. పార తీర కమ్మసమ్పత్తియం, చురాది, అ. కూల ఆవరణే, ణో. రుధ ఆవరణే, రోధం. అఞ్ఞపారాదినివత్తనత్థం ‘‘పతీర’’న్తి వుత్తం. తట ఉస్సయే, అ, థియం, తటీ.

౬౬౫. పరమ్హి తీరస్మిం పారసద్దో, సో చ నపుంసకే, పార తీర కమ్మసమ్పత్తియం, పార సామత్థియే వా, పారయతి తరఙ్గాదయో వారేతున్తి పారం. ఓరన్తుతీరం ‘‘అపార’’న్త్యుచ్చతే, అవరే తీరదేసే భవం ఓరం, ణో. పారతో అఞ్ఞం తీరం అపారం.

పఞ్చకం ఉళుమ్పే. ఉళుతో దకతో పాతి రక్ఖతి ఉళుపో, సోయేవ నిగ్గహీతాగమవసేన ఉళుమ్పో. ప్లవతి, ప్లవన్తి అనేనాతి వా ప్లవో, ప్లవ గమనే, గమనం అత్ర జలగమనం. కుల సన్తానే, అ, కే ఉలతి గచ్ఛతీతి వా కుల్లో, అ, ద్విత్తం. తరన్తి అనేన తరో, తర ప్లవతరణేసు. గమనాగమనవసేన పునప్పునం జలే అరన్తి యాయ, సా పచ్చరీ, అ, నదాది.

౬౬౬. తికం నావాయం. తరన్తి యాయ తరణీ, యు, నదాది, ఇపచ్చయే తరి, ఈమ్హి తు తరీ. ను థుతియం, అ, వుడ్ఢావాదేసా, నావా. ద్వయం లఙ్కారథమ్భే. కూప గమనే, ణ్వు, కూపకో, అపచ్చయో వా, తదా సకత్థే కో. కము ఇచ్ఛాయం, భో, సకత్థే కో, అస్సు చ, కుమ్భకం.

ద్వయం ‘‘పే సేం’’ఇతి ఖ్యాతే. తరస్స పచ్ఛాభాగే బన్ధితబ్బోతి పచ్ఛాబన్ధో. గ’మిచ్ఛితదిసం అటతి యేన గోటవిసో, ఇసో, అవన్తో చ అస్సోత్తఞ్చ, గోటవిసో. ద్వయం ‘‘పే తమా’’ఇతి ఖ్యాతే. నావాయ కణ్ణో వియ కణ్ణో, మహన్తో కేనిపాతో, తేన పవహణపతిసవనతో, తం ధరతీతి, కమ్మని ణో. నావాయ యుత్తో నావికో.

౬౬౭. ద్వయం నావాయ గమనోపాయే. అరతి యేనాతి అరిత్తం, ఛదాదీహి తత్రణ, ఇకారాగమో, ద్విత్తఞ్చ. కే జలే నిపాతియతే కేనిపాతో, అలుత్తసమాసోయం.

ద్వయం నియామకే. పోతో పవహనం, తం వాహయతీతి పోతవాహో. నియచ్ఛతి పోతన్తి నియామకో, యము ఉపరమే, నిపుబ్బో గమనే, ణ్వు, నియామకో, చురాది. నియామకేపి.

యే వాణిజా నావాయ వాణిజకమ్మం ఆచరన్తి, తే సంయత్తికా నామ, సంయానం సంయాత్రా, దీపన్తరగమనం, త్రణ, సా పయోజనమేతేసం సంయత్తికా, ణికో, రలోపో, రస్సో చ. తపచ్చయేన వా సిద్ధం. పోతవాణిజాపి, పోతో పవహనం, తస్స వాణిజా.

౬౬౮. లఙ్కారాదయో, ఫియాదయో చ నావాయ అఙ్గా అవయవా. లో ఇన్దో, తస్స కారణం లఙ్కారో. వటో వుచ్చతి సివటో, తదాకారతాయ వటాకారో. ‘‘వటో కమద్దే నిగ్రోధే’’తి హి నానత్థసఙ్గహో. ఫా వుడ్ఢియం, ఇయో, ఫియో.

ద్వయం ‘‘తలక’’ఇతి ఖ్యాతే. పూ పవనే, తో, వుడ్ఢి, పవహతి నియామకేతి పవహనం. వుత్తన్తి క్రియాపదం. ద్వయం కట్ఠమ్బువాహినియం, దుణ గతిహింసాసు, అ, నదాది, వుడ్ఢి, దోణీ. అమ్బుం నేతి యేన అమ్బణం, ఉస్సత్తం, ణత్తఞ్చ, అమ్బ సద్దే వా, యు.

౬౬౯. తికం గమ్భీరే. గము గమనే, ఈరో, భోన్తో చ మలోపో చ, గభీరో. మాలోపే తు గమ్భీరో, గచ్ఛన్తా భాయన్తి అస్మిన్తి వా గభీరో, గమ్భీరో చ. నిపుబ్బో మన అభ్యాసే, ణో, మస్స నో. తబ్బిపక్ఖతో గమ్భీరవిపరీతతో ఉత్తానం నామ, ఉగ్గతం తానం పమాణం అస్స ఉత్తానం, అగమ్భీరం.

ద్వయం అగాధే. గాధ పతిట్ఠాకఙ్ఖాసు, గన్థే చ, నత్థి గాధం యత్ర అగాధం. న హేట్ఠిమతలం ఫుసతి యత్ర అతలమ్ఫస్సం.

తికం అప్పసన్నే. నత్థి అచ్ఛభావో అత్ర అనచ్ఛో. కలుసం పాపేపి వుత్తం. విల భేదనే, ణో, ఆవిలో. అవ రక్ఖణే వా, ఇలో.

౬౭౦. తికం నిమ్మలే. ఛో ఛేదనే, న ఛిన్దతి దస్సనన్తి అచ్ఛో, ణో, సచ్ఛోపి, సర విసరణే, తో, అన్నాదేసో. నత్థి మలం ఏతస్మిం విమలో. గభీరప్పభుతీ గభీరాదయో విమలన్తా తీసు లిఙ్గేసు.

పఞ్చకం కేవట్టే. ధా ధారణే, ఈవరో. మచ్ఛే హన్త్వా జీవతీతి మచ్ఛికో, ఇకో. మచ్ఛే బన్ధతి జాలేనాతి మచ్ఛబన్ధో, మచ్ఛే వధతీతి వా మచ్ఛబన్ధో, నిగ్గహీతాగమో, కం జలం, తస్స ఈలక్ఖీ, తాయ వట్టో వట్టనం అస్సత్థీతి కేవట్టో. కేవత్తోపి, ణో. జాలే నియుత్తో, జాలేన హన్తీతి వా జాలికో, దాసోప్యత్ర, దాస దానే, అ, ‘‘దాసో కేవట్టభచ్చేసూ’’తి [చిన్తామణిటీకా ౧౦.౧౫] రుద్దో.

౬౭౧-౬౭౨. ఝసాన్తం మచ్ఛే. మస ఆమసనే, ఛో, మరధాతువసేన వా సిద్ధో, మర పాణచాగే, ఇనో, రలోపో. ముఖప్పదేసే పుథూని లోమాని అస్స పుథులోమో. పాఠీనాదీనం మచ్ఛత్తా విసేసతో అలోమకేప్యస్స వుత్తి. ఝస హింసత్థో దణ్డకో ధాతు, అ, ఝసో. అణ్డజో, విసారో, సకలీపి, విచిత్రం సరతి అనేన విసారో, ణో. రోహితాదీనం వక్కలప్పాయో [బత్తలప్పాయో (క.)] తచో సకలం. తంయోగా, ఈ, సకలీ.

రోహితాదయో, మకరాదయో చ మచ్ఛప్పభేదా. రుహ జననే, తో, రోహితో. విపాకే మధురసత్తా మగ్గురో, వణ్ణవికారో, మజ్జతీతి వా మగ్గురో, ఊరో, మజ్జ సుద్ధియం, జ్జస్స గ్గత్తం, రస్సో చ, మగ్గురో, ‘‘ఙా ఖూ’’. సిఙ్గయుత్తతాయ సిఙ్గీ, ణో, నదాది, సఙ్గుపి, సరతి వాతన్తి వా సిఙ్గీ, సర హింసాయం, అ, రస్స గో, అస్సి, నిగ్గహీతాగమో, నదాది, సిఙ్గీ, ‘‘ఙ చ్వే’’. బల సంవరణే, అలో, లస్స జో, బలజో,’’ఙ పా’’. ముఞ్జ సద్దత్థో, ముఞ్జో. పూ పవనే, ఉసో, వుద్ధ్యావాదేసా, పావుసో, మహాముఖమచ్ఛో, ‘‘ఙ టా’’.

సత్తక్ఖత్తుం వఙ్కతీతి సత్తవఙ్కో, ‘‘ఙ సే’’. సహ వఙ్కేన, సంవిజ్జమానో వా వఙ్కో యస్స సవఙ్కో, ‘‘ఙ మ్వే’’. నళసణ్ఠానో మీనో నళమీనో, ‘‘ఙ ఫ్ौ-యో’’. కడి సన్నిచయవదనేకదేసేసు, ణ్వు, గణ్డకో, ‘‘ఙ మా’’. ససు హింసాయం, ఉ, అస్సు, సుసుకా, సకత్థేకో, ‘‘ఙ-ప్ौ-టయే’’. సయనతో పస్సేన ఫరతీతి సఫరీ, నదాది, ఫర ఫరణే, సఫరీ ద్వీసు, ‘‘ఙ ఖూ-మా’’. పాణిగ్గహణే ముఖం కిరతీతి మకరో, యదాది.

౬౭౩. తిమిఆదయో సత్త మహామచ్ఛా నామ. తిమ అద్దభావే, తిమతీతి తిమి, ఇ, తిమి మచ్ఛమత్తేపి. గిర నిగ్గిరణే, ణో, లత్తం, ఇస్సత్తం. తిమినో గలో తిమిఙ్గలో, నిగ్గహీతాగమో. వణ్ణేన పిఙ్గలతిమిరసదిసతాయ తిమిరపిఙ్గలో. ఆ భుసో నన్దతీతి ఆనన్దో, నన్ద సమిద్ధియం. తిమినో మచ్ఛే నన్దయతీతి తిమినన్దో. ‘‘తిమిన్దో’’తిపి పాఠో, తిమీనం మచ్ఛానం ఇన్దో తిమిన్దో. అధికో ఆరోహో యస్స అజ్ఝారోహో. మహన్తో తిమి మచ్ఛో మహాతిమి.

౬౭౪. ద్వయం ‘‘ఙ ఫే’’ఇతి ఖ్యాతే. పాసాణసదిససణ్ఠానో మచ్ఛో పాసాణమచ్ఛో. పఠ వియత్తియం వాచాయం, ఇనో, ఉభయత్ర దీఘో, పాఠీనో, ‘‘ఙ-ప్ौ’’తి చ వదన్తి. ద్వయం బళిసే. వఙ్కతీతి వఙ్కో, వఙ్క కోటిల్యే. బల సంవరణే, ఇసో, ళత్తం. మచ్ఛవేధనమ్పి, విధ విధానే, భేదనే చ, అనేకత్థత్తా, యు.

తికం కుమ్భీలే. ‘‘సుంసుమారో’’తి సముదితనామం, ససతీతి సుసు. సుసు ఏవ సుంసు, మారేతీతి మారో, సుంసు ఏవ మారో సుంసుమారో. కేన ఉభతి పూరేతీతి కుమ్భో, జలాసయో, తత్ర ఉలతి గచ్ఛతీతి కుమ్భీలో, కుమ్భీ వా ఘటో, తం లాతీతి కుమ్భీలో. న కమతీతి నక్కో, క్వి, సఞ్ఞాసద్దత్తా నస్స పకతి, నక్క నాసనే వా, చురాది.

ద్వయం కచ్ఛపే. కుచ్ఛితో ఊమి వేగో అస్స కుమ్మో, ‘‘పకాసే వేగభఙ్గేసు, తరఙ్గే ఊమి పుంథియ’’న్తి [చిన్తామణిటీకా ౧౦.౨౧] రభసో, ‘‘వేగే భఙ్గప్పకాసేసు, బిలాయం ఊమి వీచియ’’న్తి నానత్థసఙ్గహో. కచ్ఛేన పివతీతి కచ్ఛపో, ణో, కమఠోప్యత్ర, కము ఇచ్ఛాయం, అఠో.

౬౭౫. ద్వయం కక్కటే. కకతీతి కక్కటకో. సకత్థే కో, కుక ఆదానే వా, అటో, ఉస్సత్తం. కుల సన్తానే, బన్ధుమ్హి చ, ఈరో, కుం వా పథవిం లునాతీతి కుళీరో, ఈరో. ద్వయం రత్తపే. జలస్స ఊకా కిమివిసేసో జలూకా, జలం ఓకం గేహం ఏతిస్సాతి వా జలూకా, ఓస్సూ, ఉచ సమవాయే, ణో, ఓకం. రత్తం రుధిరం పివతీతి రత్తపా.

తికం మణ్డూకే. మణ్డ భూసనే, ఉకో, దీఘో. దద దానే, ఉరో, ద్విత్తం. భీ భయే, సప్పతో భాయతీతి భేకో, ఇకో, ఈస్సే. వస్సాభూ, సాలురో, ప్లవోపి. ద్వయం ‘‘తీ’’ఇతి ఖ్యాతే. గణ్డం వచ్చసన్నిచయం ఉప్పాదేతీతి గణ్డుప్పాదో. మహియా లతా మహీలతా, కిఞ్చులుకోపి. కిఞ్చ చులతీతి కిఞ్చులుకో, ఉకో.

౬౭౬. ద్వయం ముత్తాఫోటే. సప్ప గమనే, ఇ, అస్సి, సిప్పి, థీ. సు అభిసవే, త్తి, సుత్తి. ద్వయం సఙ్ఖే. ఖను అవదారణే, క్వి, సఙ్ఖో. సము ఉపసమే వా, ఖో, సఙ్ఖో. కం వాతి గచ్ఛతీతి కుమ్బు, ఉ, ద్వేప్యనిత్థియం.

ద్వయం ఖుద్దసఙ్ఖజాతియం. సఙ్ఖస్స నఖో ఇవ సఙ్ఖనఖో. ద్వయం ‘‘ఖరు’’ఇతి ఖ్యాతే. జలే సవతీతి జలసుత్తి, సు పసవే, త్తి. సమతీతి సమ్బుకో, ఉకో, బోన్తో చ, ‘‘సమ్బుకో జలసుత్తి’త్థీ’’తి [చిన్తామణిటీకా ౧౦.౨౩] పుంకణ్డే వోపాలితో.

౬౭౭. ద్వయం జలాసయే. జలానం ఆసయో పతిట్ఠితట్ఠానం జలాసయో. తేసు జలాసయేసు మజ్ఝే యో గమ్భీరో అగాధో, సో రహదాఖ్యో, హర హరణే, భూవాది, దో, వణ్ణవిపరియయో, రహదో.

ద్వయం ఉదపానే. ఉదకం పివన్తి అస్మిం, యు, కలోపో. పివన్తి అస్మిం పానో, సో ఏవ కూపో పానకూపో, కు సద్దే, పో, దీఘాది, కూపో, కేన ఉభతీతి వా కూపో, భస్స పో. అన్ధుపి, అన్ధ దస్సనుపసఙ్ఘాతే, చురాది, ఉ. ద్వయం సమచతురస్సపోక్ఖరణియం. ఖను అవదారణే, కమ్మే తో, నలోపో, దీఘాది. పోక్ఖరం జలం, తంయోగా అనో, నదాది, పోక్ఖరణీ.

౬౭౮. తిపాదేన మహతో సదా అగాధజలస్స పద్మట్ఠానస్స చ పద్మసుఞ్ఞస్స చ యోగ్యతాయ నామం [అమర ౧౦.౨౮ గాథాయం పస్సితబ్బం]. తళ ఆఘాతే, తల పతిట్ఠాయం వా, ఆకో, అపరపక్ఖే ళత్తం. సర గమనే, అ, సరో. వప బీజనిక్ఖేపే, వపన్తి యాయ వాపీ, ఆయతచతురస్సాయమ్పి. సరతిస్మా అసో, నదాది, సరసీ. దహ భస్మీకరణే, అ, దధ ధారణే వా, ధస్స హో. అమ్బుజానం పద్ధానం ఆకరో ఉప్పత్తిట్ఠానం.

ఖుద్దకో సరో ‘‘పల్లల’’న్త్యుచ్చతే. యత్ర వస్సాసు అధికం జలం, గిమ్హేసు జాణుమత్తం, సుక్ఖత్యేవ వా, పల్ల రక్ఖణే, చురాది, అలో, పల్లలం.

౬౭౯-౬౮౦. అనోతత్తాదయో ఏతే సత్త మహాసరా నామ. తత్ర సూరియరంసిసమ్ఫుట్ఠాభావేన న అవతపతి ఉదకమేత్థాతి అనోతత్తో. కణ్ణముణ్డపబ్బతసమీపత్తా కణ్ణముణ్డో. రథం కరోతీతి రథకారకో, యథాకథఞ్చి అయం బ్యుప్పత్తి నామ, సఞ్ఞా పన లోకతోయేవావగన్తబ్బా. ఛబ్బణ్ణదన్తవన్తతాయ ఛద్దన్తో, నాగరాజా, తస్స నివాసనట్ఠానసమీపత్తా ఛద్దన్తో, సరో. కుణాలసకుణా బహవో యత్థ సన్తి కుణాలో. మన్దాకినీ ఆకాసగఙ్గాయమ్పి వుత్తా. బహవో సీహా పపతన్తి అస్మిం సీహప్పపాతో.

ద్వయం జలప్పాయే దేసే కూపనికటే పసుపానత్థం పత్థారాదిరచితే జలాసయే. ఆహూయన్తే పసవో అత్ర పానాయాతి ఆహావో, ణో, వుడ్ఢావాదేసో. నిపివన్తి అస్మిం నిపానం, యు. ద్వయం సురఖాతే, అపోరిసే దేవనిమ్మితేతి భావో, సోణ్డేఇచ్చఞ్ఞే. ‘‘అఖాతో దేవఖాతకో’’తి [అమర ౧౦.౨౭] హి అమరమాలాయం పుంసకణ్డం.

౬౮౧. నద్యన్తం నదీయం. సవతీతి, అన్తో, నదాది, సవన్తీ. నిన్నట్ఠానం గచ్ఛతీతి నిన్నగా, క్వి. సన్ద పసవనే, ఉ, అస్సిత్తం, వణ్ణవికారో, సిన్ధు. సర గమనే, తో, ఇకారాగమో, సరితా. ఆపానం నివాసో ఆపో, సముద్దో, ణో, తం గచ్ఛతీతి ఆపగా. నద అబ్యత్తసద్దే, నదతీతి నదీ, నదాది, తరఙ్గనీప్యత్ర.

ద్వయం గఙ్గాయం. భగీరథేన రఞ్ఞా నిబ్బత్తితా భాగీరథీతి లోకియా, అస్మాకన్తు మతేన నామమత్తమేవేతం తస్సాతి సన్నిట్ఠానం, ఏవం సబ్బత్ర. గచ్ఛతీతి గఙ్గా, గమితో గో, తిపథగతాపి, తయో సగ్గమచ్చపాతాలపథే గతా తిపథగతా. సిన్ధూనం నదీనం సఙ్గమో మేలకో సమ్భేదో. సమ్మా భిజ్జన్తి అస్మిం సమ్భేదో, సంపుబ్బో భిది మేలనే, ణో.

౬౮౨. గఙ్గాదికా ఇమా పఞ్చ నదియో మహానదీ నామ. అచిరం సీఘగమనం ఏతిస్సమత్థీతి అచిరవతీ. యము ఉపరమే, ఉనో, యమస్స భగినీ వా యమునా, భగిన్యత్థే ఉనో. సరాని భవన్తి యాయ అవధిభూతాయాతి సరభూ, సర గతిహింసాచిన్తాసు వా, ఊ, అభోన్తో చ, సరభూ. మహ పూజాయం, అ, నదాది.

చన్దభాగాదికా నిన్నగా పఞ్చ మహానదితో అఞ్ఞాసం నదీనం భేదా. చన్దభాగో నామ పబ్బతో, తతో పభవతీతి చన్దభాగా. సరయోగా వన్తు, మజ్ఝే సకారాగమో, నదాది, సరస్వతీ. వన్తురత్రాతిసయే.

౬౮౩. నిద్దోసం జలం అస్సం నేరఞ్జరా, యదాది, అథ వా నేరఞ్జరా నామ తూరియవిసేసో, తంసమానసద్దతాయ అయం నదీ నేరఞ్జరా నామ. నానాగాహాకులీభూతతాయ కుచ్ఛితం వేరం అస్సా కావేరీ, నదాది. నమ్మం సుఖం దదాతీతి నమ్మదా, ణో. ఆదినా సరావతీ వేత్తవతీ కణ్టకీ కోసికీఆదికా అనేకా నదీభేదా సఙ్గహితా.

ద్వయం హమ్మియదేవాలయాదీసు జలమగ్గే. వారినో నిక్ఖమనమగ్గో వారిమగ్గో. నల గన్ధే, అ, నదాది, ళత్తం, పనాళి, అయం ఇత్థియం, పుమే చ.

తికం గామద్వారమ్హి అసుచిపూతిపఙ్కసమ్పుణ్ణాయం కాసుయం. చిత్తం దునోతీతి చన్దనికా, యదాది.

౬౮౪-౬౮౫. జము అదనే, అలో, నదాది, బోన్తో చ, ళత్తం, జమ్బాళీ. అవలగ్గన్తి అస్మిం ఓళిగల్లో, లగ్గ సఙ్గే, అలో, ళత్తం, అస్సి, గలోపో, ద్విత్తఞ్చ. సాద్ధపజ్జేన పదుమస్స నామం. సరసి రుహతీతి సరోరుహం, రో. సతం పత్తాని అస్స, పద్మవిసేసత్థేప్యస్స పద్మత్తా విసేసతో అభేదో. అరం విన్దతీతి అరవిన్దం. పద గమనే, ఉమో. పదుమం, అనిత్థీ. పఙ్కే కద్దమే రుహతీతి పఙ్కేరుహం, అలుత్తసమాసోయం. నల గన్ధే, ఇనో, ళత్తం. పుస వుడ్ఢిమ్హి, ఖరో, వుడ్ఢి, సస్స కో, పోక్ఖరే జలే జాతన్తి వా పోక్ఖరం. ముళాలతోపి ఉగ్గన్త్వా పుప్ఫతి ముళాలపుప్ఫం. కం జలం అలయతి భూసయతీతి కమలం, అల భూసనే. భిసతోపి ఉగ్గన్త్వా పుప్ఫతీతి భిసపుప్ఫం. కుసే జలే సేతి తిట్ఠతీతి కుసేసయం, రో, అలుత్తసమాసో. తామరసమ్పి, తామరం జలం, ‘‘తామరం ఘతమణ్ణో చే’’తి తన్తతన్తరం, తత్ర సేతి తిట్ఠతీతి తామరసం, రో.

౬౮౬. సితం సేతం కమలం ‘‘పుణ్డరీక’’న్త్యుచ్చతే, పుడి ఖణ్డనే, ముడిరిత్యేకే, ఇకో, అరాగమో చ, మస్స పో, ఇస్సీకారో చ, పుణ్డరీకం. రత్తం తు కమలం ‘‘కోకనదం, కోకాసకో’’తి చోచ్చతే. కోకే నాదయతీతి కోకనాదం, ణో. రత్తుప్పలే చ, ‘‘కోకనదం, కోకనుద’’న్తిపి పాఠో, కే కనతి దిబ్బతీతి వా కోకనదం, భూవాది, దో, అస్సో. కన దిత్తికన్తిగతీసు, కే కాసతీతి కోకాసకో, ణ్వు, కాస దిత్తియం.

ద్వయం కేసరే, కే జాయతీతి కి, కమలాది, తస్మిం జాయతి, జలతీతి వా కిఞ్జక్ఖో, ఖో, నస్స, లస్స వా కో, నిగ్గహీతాగమో, కే సరతీతి, అ, సత్తమియా అలోపో, ద్వయమనిత్థీ. ద్వయం పద్మాదిదణ్డే. దణ్డసదిసతాయ దణ్డో. నల గన్ధే, ణో.

౬౮౭. ద్వయం ముళాలే. విస పేరణే, వస్స భో, భిసం, భాస దిత్తియం వా, ఆకారస్సి. మూలే జాయతీతి ముళాలో, అఞ్ఞత్థే అలో, రస్సాది, ళత్తఞ్చ, మూల పతిట్ఠాయం వా, అలో, సేసం పుబ్బసదిసం, ద్వయంప్యనిత్థీ.

ద్వయం కణ్ణికాయం. బీజస్స కోసో ఆకరో బీజకోసో. కణ్ణే కరీయతీతి కణ్ణికా, కణ్ణాలఙ్కారో, తంసదిససణ్ఠానతాయ కణ్ణికా, పదుమాదీనం సమూహే గహనే వనేత్యత్థో. సణ దానే, డో, సణ్డం, ‘‘సణ్డం పద్ధాదిసఙ్ఘాతే, గోపతిమ్హి పుమే భవే’’తి నానత్థసఙ్గహో.

౬౮౮. ద్వయం పద్మకుముదాదిసామఞ్ఞే, తథా హి పద్మం మహోప్పలం సితోప్పలముచ్చతే, ‘‘కువలయం ఉప్పలఞ్చ, నీలమిన్దీవరన్తి హి’’ఇతి బ్యాడి, ‘‘ఉప్పలఞ్చ కువలయం, నీలమిన్దీవరం మత’’న్తి భాగురి చ, ‘‘రోమో సితి చ నీలో, కువలయమిన్దీవరఞ్చ నీలమ్బుజ’’న్తి తు వరరుచి. ‘‘కువలయదలసామోప్యఙ్గదధితి పరిధూ సర’’న్తి మాలధి, మాధవో చ, తత్ర పుబ్బకమతమిహ నిస్సీయతే. యద్యేవం కథముప్పలసద్దేన నీలుప్పలాదీస్వేవ బుద్ధి, న పన మహోప్పలాదిమ్హీతి? వుచ్చతే – సామఞ్ఞేపి ధఞ్ఞత్తే యథా ధఞ్ఞసద్దేన కలమాదీస్వేవ బుద్ధి, న పన ముగ్గాదీసు, ఏవమిహాపి. ఉపుబ్బో పా పానే, అలో, ద్విత్తం, ఉదకే ప్లవతీతి వా ఉప్పలం, యదాది. కుయా పథవియా వలయం ఇవ సోభాకరత్తా కువలయం.

ద్వయం నీలుప్పలే. నీలవణ్ణే, అ, నీలం, ఇన్దతీతి ఇన్దీ, నదాది, ఇన్దీ లక్ఖీ, తస్సా వరం ఇన్దీవరం, ఇన్ద పరమిస్సరియే వా, ఈరో.

అస్మిం నీలుప్పలే సేతే కుముదం నామ. కుయం మోదతే కుముదం, ణో. అస్స పదుమాదినో కన్దో సాలూకముచ్చతే. కం సుఖం దదాతీతి కన్దో, కన్ద అవ్హానే వా రోదనే చ. సల గమనత్థో దణ్డకో ధాతు, ఉకో, దీఘో, సాలూకం.

౬౮౯. తికం రత్తారత్తసామఞ్ఞే. కమలతో అఞ్ఞతరస్మిం జలకుసుమే, న తు రత్తేయేవ, సుగన్ధేన యుత్తం సోగన్ధికం. కస్స హారం ఇవ సోభాకరత్తా కల్లహారం, లాగమో, ద్విత్తఞ్చ. దకం సీతలం కరోతీతి దకసీతలికం.

ద్వయం సేవాలే. ఉదకం సేవతీతి సేవాలో, అలో, వకారాగమో, ఇస్సే చ. నీలతీతి నీలికా, నీల వణ్ణే, ఇకో, నీలవణ్ణయోగతో వా నీలికా, సేవలోపి, ద్వయం పద్మయుత్తే దేసే, పద్మసమూహే చ. నళినీ చ పఙ్కజినీ విసినీ చ సరోజినీ పద్మినీతి పరియాయా. ‘‘పద్మసణ్డం తదాకరే’’తి హి పరియాయం రతనమాలాయం మాధవో, విసం సమం, తబ్బన్తతాయ విసినీ, ఇనో, నదాది. అమ్బుజయోగతో, అమ్బుజానం సమూహతో వా అమ్బుజినీ.

౬౯౦. తిలబీజాదయో సేవాలో నామ. తత్ర తిలబీజప్పమాణం జలసణ్ఠితం నీలాదివణ్ణయుత్తం తిలబీజం నామ. సఙ్ఖో నామ సపత్తో అప్పకణ్డో ఉఖాపిధానాదిప్పమాణో సమూలో ఏకో సేవాలవిసేసో. పణకో నామ భమరసణ్ఠానో నీలవణ్ణో ఏకో సేవాలవిసేసో, పణ సఙ్ఖాతే, ణ్వు, పణకో.

పాతాలవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఇతి సకలబ్యాకరణమహావనాసఙ్గఞాణచారినా కవికుఞ్జరకేసరినా ధీమతా సిరిమహాచతురఙ్గబలేన మహామచ్చేన విరచితాయం అభిధానప్పదీపికావణ్ణనాయం భూకణ్డవణ్ణనా సమత్తా.