౫. అరఞ్ఞవగ్గవణ్ణనా

౫౩౬. సత్తకం వనే. అర గమనే, అఞ్ఞో, అరఞ్ఞం. కేన జలేన అననం పాణమనస్స కాననం, దా అవఖణ్డనే, దా ఛేదనే వా. అధికరణే ణో, ‘‘ఆకారన్తానమాయో’’తి ఆయో. దయ దానగతిహిం సాదానేసు వా, ణో, గహ ఉపాదానే [గాహూ విలోళనే (?)], అధికరణే యు. వప బీజనిక్ఖేపే, ఇనో, అస్సిత్తం. వన సమ్భత్తిసద్దేసు, కత్తరి అ, వనం. అటా అవయవో సేలా అత్రేతి అటవి, ఇ, ఈమ్హి అటవీ.

మహాపదుమలతావనం మహారఞ్ఞం, నదాది, అనన్తో చ, అరఞ్ఞానీ.

౫౩౭. నగరతో నాతిదూరస్మిం ఠానే సన్తేహి అభిరోపితో తరుసణ్డో పూగపనసాదితరుసమూహో అత్థి, సో ‘‘ఉపవన’’న్తి చోచ్చతే, కిత్తిమవనమేతం. ఆరమన్త్యస్మిన్తి ఆరామో, ణో. ఉపగతం, ఉపరోపితం వా వనం ఉపవనం.

౫౩౮. సబ్బసాధారణం సబ్బలోకేహి సాధారణోపభోగం రఞ్ఞం రాజూనం అరఞ్ఞం ‘‘ఉపవనం, ఉయ్యాన’’మిత్యుచ్చతే, ఉల్లోకేన్తా యన్తి జనా ఏతస్మిన్తి ఉయ్యానం, యు. ఆకీళోప్యత్ర.

తదేవ రాజోపవనమేవ ఉపకారికాసన్నిహితం, పురసన్నిహితం వా అన్తేపురాచితం పమదవనాఖ్యం. యత్ర అన్తేపురసహితో ఏవ రాజా విహరతి, నాఞ్ఞజనప్పవేసో. పమదానం ఇత్థీనం వనం పమదవనం, రస్సో.

౫౩౯-౫౪౦. సాన్తరాళా పన్తి, యథా – తరుపన్తి, పాసాదపన్తి, నిరన్తరాళా తు రాజీతి. తత్ర పఞ్చకం పన్తియం. పన బ్యవహారే, థుతిమ్హి చ, పన్తి. వీ గమనే, థి, వీథి. వల సంవరణే, ఇ, ఆవలి. ఆలిపి, అలధాతుమ్హా ఇ. సి సేవాయం, ణి, సేణి. పా రక్ఖణే, ళి, పాళి, సోగతేపి. ద్వే సమా. లిఖ లేఖనే, అ. రాజ దిత్తియం, ఇ.

తిపాదం రుక్ఖమత్తే. పాదేన మూలేన పివతీతి పాదపో, ణో. విటపయోగా విటపీ. రుక్ఖ వరణే, అ, రుహ జననే వా, ఖో, హస్స కో. న గచ్ఛతీతి అగో. సల గమనే, ణో, సారవన్తతాయ వా సారో, సో ఏవ సాలో, అఞ్ఞత్రోపచారా. మహియం రుహతీతి, అ. దు గతియం, మో. తర తరణే, ఉ. కుతో భూమితో జాయతీతి కుజో, అఙ్గారేపి. సాఖాయోగతో సాఖీ.

గము గమనే, ణో, ‘‘గమిస్సన్తో చ్ఛో వా సబ్బాసూ’’తి చ్ఛో. ఖుద్దో అవుడ్ఢిప్పత్తో పాదపో ఖుద్దపాదపో. యే రుక్ఖా పుప్ఫం వినా అపుప్ఫకా ఫలన్తి, తే అస్సత్థోదుమ్బరపనసాదయో ‘‘వనప్పతీ’’తి వుచ్చన్తి, వనానం పతి వనప్పతి. పుప్ఫతో జాతఫలా పన అమ్బఖజ్జూరాదయో వానప్పతయో. వనప్పతిమ్హి భవా వానప్పతయో.

౫౪౧. యో ఫలపాకావసానే మరతి, సో కదలీధఞ్ఞాదికో ఓసధి నామ భవే, ఓసో ధీయతే యస్సం [ఓసో గ్లోసో దిత్తిబ్బా ధీయతే’త్ర బ్యాఖ్యాసుధా ౨.౪.౬], సా ఓసధి, ఇ. సాసద్దో ఓసధిసద్దస్స ఇత్థిలిఙ్గత్తదీపకో.

ద్వయం ఉతుప్పత్తేపి ఫలహీనే. వన యాచనే, ఝో, వఞ్ఝా, వధతి ఫలన్తి వా వఞ్ఝా, వజాదినా యో, ఝస్స ఝో, నిగ్గహీతాగమో చ. న విజ్జతి ఫలమేతిస్సాతి అఫలా, ద్వే తీసు. తికం వత్తమానఫలే రుక్ఖాదో. ఫలయోగా, ఇనో, వన్తు, ఈ చ.

౫౪౨. చతుక్కం వికసితే. ఫుల్ల వికసనే, కత్తరి తో, సఞ్జాతత్థే వా ఇతో, ఫల విసరణే వా, విసరణం వికాసో, అస్సు. కచ బన్ధనే, విపుబ్బో వికసనే, కత్తరి అ. వికచతే విదలతి విసిలిట్ఠదలో భవతీతి వా వికచో, అ, విసద్దో విసిలేసజోతకో. కస గమనే, తో. దలానం అఞ్ఞమఞ్ఞం విసిలేసతో సముదాయో ‘‘వికసితో’’త్యుచ్చతే. ఫుటోప్యత్ర. ఫుట వికసనే.

పాదో రుక్ఖగ్గే. ‘‘న నా’గ్గం సిఖరం సిరో’’తి వోపాలితవచనతో ‘‘సిరసో అగ్గ’’న్తి న ఛట్ఠీసమాసో. సిరో వుత్తో. అజ గమనే, గో, అగ్గం, సేట్ఠే తీసు. సీ సయే, ఖరో, సిఖా వా చూళా, సా వియ జాయతీతి సిఖరో. ద్వయం సాఖాయం. సాఖ బ్యాపనే, అ. ‘‘లతా వల్లీ సమాఖ్యాతా, లతా సాఖా చ సాఖిన’’న్తి లతా నానత్థా. లా ఆదానే, తో, రస్సో.

౫౪౩. ఛక్కం పత్తే. దలతి వికసతీతి దలం, అ. లస కన్తియం, పకారేన లసతీతి పలాసో, ణో. ఛద సంవరణే, ఛాదీయతే యేన ఛదనం, యు. పూరయతీతి పణ్ణం, నిపాతనా, పత అధోగమనే వా, పతత్యచిరేన పణ్ణం, పత్తఞ్చ, తో, పుమే. సఞ్ఞాయం ణమ్హి ఛదో.

ద్వయం పత్తాదిసఙ్ఘాతవతి సాఖాయ పబ్బే. పల్ల గమనే, అవో. కిస గమనే, యో, లాగమో మజ్ఝే. ద్వయం అఙ్కురే. నవో ఏవ ఉబ్భితో ఉగ్గతో నవుబ్భిన్నో. అఙ్క లక్ఖణే, ఉరో.

౫౪౪. పక్కం యావ పాదేన నామం. వికాసో ముఖపబుద్ధకలికాయం మకుళాదిద్వయం. ముచ మోచనే, ఉలో, ఉస్సత్తం, చస్స కో, మకుళం, మకుళో వా. కుట ఛేదనే, మలో, అస్సు, కుటుమలో, కుతుమలోపి. పుప్ఫస్స చ ఫలస్స చ పకతిభూతే జాలపత్తే ఖారకాదిద్వయం. ఖుర వినాసే. ణ్వు. జల ధఞ్ఞే, సకత్థే కో. జాలకం నపుంసకే. ద్వయం జాలకతో పవుద్ధే పుప్ఫే, ఫలే చ. కల సఙ్ఖ్యానే, ణ్వు, కుర సద్దే, ణ్వు.

పుప్ఫాదిబన్ధనం పుప్ఫఫలానం బన్ధనం వణ్టం నామ. బన్ధీయతే యేన వణ్టం, వజాది.

౫౪౫. తికం పుప్ఫే. పసు పాణిగబ్భవిమోచనే, ణో. ఖపణకభాసాయ రుక్ఖోపి పాణి, వుద్ధాది, పసవో. కుస అక్కోసే, ఉమో, కస గమనే వా, కాస దిత్తియం వా, ఉమో, రస్సో. పుప్ఫ వికసనే, పుప్ఫతీతి, అ. పుప్ఫజో రజో పుప్ఫధూలీ పరాగో నామ, రన్జ రఙ్గే, ణో.

మధురపుప్ఫరసో మకరన్దో నామాతి మతం. మక్ఖికా రమన్తి యస్మిం మకరన్దో, వజాది. ద్వయం కలికాభి ఆకిణ్ణే పరిణాయవతి. థు అభిత్థవే, ణ్వు, థవకో. గుధ పరివేధనే, ణ్వు, ధస్స ఛో, గోచ్ఛకో.

౫౪౬-౫౪౭. ఆమే అపక్కే ఫలే సలాటు ఉత్తో, సలాట బాల్యపరిభాసనేసు, ఉ, విజ్జమానబాల్యతాయ సలాటు. పక్కన్తు ఫలం నిప్పరియాయేన ‘‘ఫల’’మిత్యుచ్చతే, తేన ‘‘ఆమస్మిం ఫలవోహారో రూళ్హియా పవత్తతీ’’తి ఞాతబ్బో, ఫల నిప్ఫత్తియం, నిప్ఫత్తి చాత్ర సుపక్కత్తం, సుక్ఖే తు ఫలే వానో. తత్ర సలాటు వానా తీసు, యథా సలాటు జమ్బూ, సలాటవో మాసా, సలాటూని కుమ్భణ్డాని, వానా హరీటకీ, వానో ముగ్గో, వానమమ్బం.

చమ్పకాది చమ్పకం కరవీరం కదమ్బకం అసోకం కణ్ణికారం చమ్పకాదీనం పుప్ఫం వికారో, అవయవో చేతి అఞ్ఞత్థే ణో న భవతి, తదన్తతో పుప్ఫస్సుప్పతితతో, ఏవం చమ్పకాదీని కుసుమనామాని నపుంసకే వత్తన్తి, అమ్బాది దాళిమం నారఙ్గం ఆమలకం కువలం బదరన్తి పకత్యన్తరమేవ ఫలే వత్తతే, ఆమలకియా కువలియా బదరియా ఫలం వికారో, అవయవో చేతి అఞ్ఞత్థే తద్ధితోపి నోప్పజ్జతే, తదన్తతో ఫలస్సుప్పతితతో, ఏవం అమ్బాదీని ఫలనామాని నపుంసకే వత్తన్తి. మల్లికాదయో కుసుమేపి వత్తమానా సలిఙ్గా పకతిలిఙ్గాఅభేదోపచారేన పవత్తియా, యథా – మల్లికా జాతి, వనమల్లికా ఇచ్చాది. వీహయోప్యభేదోపచారేన ఫలేపి సలిఙ్గా, యథా మాసస్స ఫలం మాసో, ముగ్గస్స ఫలం ముగ్గో, ఏవం యవో, తిలో, అతసీ, కఙ్గు, ధఞ్ఞం.

తికం జమ్బుయా ఫలే. తత్ర యదా లోకతో ఫలే వుత్తి, తదా జమ్బుసద్దో పకత్యన్తరమేవ ఫలే వత్తతే, యదా న ఫలవుత్తి, తదా వికారే అవయవే వానో, జమ అదనే, బూ, జమ్బూ, పకత్యన్తరాఫలే వుత్తి. జమ్బుయా ఫలం జమ్బువం. జమ్బు చ. లోకతో ఏవ ఫలేపి వత్తమానా హరీటక్యాదయో సభావతో ఇత్థియం భవన్తి [అమర ౧౪.౧౮-౨౦]. హరీటకియా ఫలం హరీటకీ, ఏవం కోసాతకీ, సల్లకీ, దక్ఖా, కణ్డకారికా, సేఫాలికా ఇచ్చాది, పుబ్బే వియ వికారావయవత్థేసు పచ్చయాభావో, అస్సత్థాదికం ఛక్కమేవ తద్ధితన్తం అస్సత్థాదీనం ఫలే వత్తమానానం నపుంసకం సియా రూపభేదో, యథా – అస్సత్థస్స ఫలం అస్సత్థం, వేణునో ఫలం వేణవం, పిలక్ఖస్స ఫలం పిలక్ఖం, నిగ్రోధస్స ఫలం నిగ్రోధం, ఇఙ్గుదియా ఫలం ఇఙ్గుదం, బ్రహతియా ఫలం బ్రాహతం, విదారీ అంసుమతీ గమ్భరియాదయో మూలే, పుప్ఫేపి సలిఙ్గా [అమర ౧౪.౧౮-౨౦]. పాటలాసద్దో పన అభేదవత్తిచ్ఛాయం మూలే పుప్ఫేపి వత్తమానో సభావతో ఇత్థిలిఙ్గో, భేదవత్తిచ్ఛాయం వికారే అవయవే వా ణమ్హి పాటలం [అమర ౧౪.౧౮-౨౦]. ద్వయం సాఖాపల్లవాదిసముదాయలక్ఖణే ఆభోగే, విట వేధనే, విట అక్కోసే వా, అపో, పస్స భత్తే విటభీ, నదాది.

౫౪౮. మూలమారబ్భ మూలతో పట్ఠాయ సాఖన్తో సాఖావధి తరుస్స భాగో ఖన్ధో నామ, యో ‘‘పకణ్డో’’తిపి వుచ్చతి, ఖను అవదారణే, ధో, ఖన్ధో, ఖాద భక్ఖనే వా, కో, ‘‘ఖాదామగమానం ఖన్ధన్ధగన్ధా’’తి ఖన్ధాదేసో, కలోపో.

రుక్ఖచ్ఛిద్దే రుక్ఖాదీనం వివరే కోటరో. కుట ఛేదనే, అరో, కోటరో, నిక్కుహోపి. ద్వే సమా. కాస దిత్తియం, కాసతే అగ్గినా దిప్పతేతి కట్ఠం, తో, తస్స ట్ఠో, రస్సో చ, కస గమనే వా, తో, కట్ఠం. దర విదారణే, ణు.

౫౪౯. తికం మూలే. వు సంవరణే, దో, నిగ్గహీతాగమో, బుధ గమనే వా, అ, ధస్స దో. మూల పతిట్ఠాయం, ణో, పాదసద్దేన తప్పరియాయా చరణత్థా సబ్బే సఙ్గహితా, పాదసదిసత్తా పాదో, ద్వయం ఛిన్నస్స తరుక్ఖన్ధస్స భూమిట్ఠభాగే. సఙ్క సఙ్కాయం, ఉ, సక సత్తియం వా, నిగ్గహీతాగమో. ఖను అవదారణే, ణు, ఖాణు. ధువోపి, ధువతి థిరాయతేతి ధువో, ధు గతిథేరియేసు, అ, ఉవాదేసో.

ద్వయం విదారియాదీనం కన్దే. కుయం పథవియం రుహతీతి కురుహాటం, అటో, కన్ద అవ్హానే, రోదనే చ, ‘‘కరహాటో’మ్బుజకన్దే, పుప్ఫరుక్ఖభీతేసు చే’’తి నానత్థసఙ్గహే. ద్వయం హలాదీనం కలీరే. కల సఙ్ఖ్యానే, ఈరో. మస ఆమసనే, థకో, మత్థకే సీసే వా జాతో మత్థకో.

౫౫౦. ద్వే సమా. అభినవనిగ్గతా ఆయతా సకుసుమా, కుసుమసుఞ్ఞా చ మఞ్జరీ, వల్లరీ తు తదఞ్ఞాపి, యథా తాలవల్లరీ, వల, వల్ల సంవరణే, అరో, నదాది. ముఞ్జయోగతో మఞ్జరీ, రో, నదాది, ఉస్సత్తఞ్చ, ద్వేపి నారీ. ద్వయం లతాయం. వల్ల సంవరణే, నదాది. లతా వుత్తా, ‘‘లతా పతానినీ వల్లీ మతకీథా’’తి హలాయుధో.

అక్ఖన్ధో అప్పక్ఖణ్డో, బహుపత్తతచదణ్డికాది. యో వా తనుపకణ్డో వంసనళాది, సో ‘‘థమ్బో, గుమ్బో’’తి చోచ్చతే, థక సంవరణే, బో, కస్స మో. గుప రక్ఖణే, బో, పస్స మో. పతానో సాఖాపత్తచయో, తేన యుత్తా గోరక్ఖా తమ్బూలి ధివుసజీమూత గళోఝాదికా లతా, సా వీరు నామ, వివిధేహి రుహతీతి కత్వా, క్వి, వీరు, దీఘాది, గుమ్బినీపి.

౫౫౧. పజ్జే పాదేన నామం. యత్ర ద్వయం ‘‘బోధిరుక్ఖో’’తి సఞ్ఞితే బుద్ధస్స భగవతో సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణప్పటిలాభట్ఠానభూతే దుమరాజే, అఞ్ఞత్ర తూపచారా. అస్సం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం తిట్ఠతి ఏత్థాతి అస్సత్థో, ఠస్స థో, ద్విత్తం, మారవిజయసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణప్పటిలాభాదికేహి భగవన్తం అస్సాసేతీతి వా అస్సత్థో, ఆపుబ్బో సాస అనుసిట్ఠియం, తోసనే చ వత్తతి, తో, రస్సో. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం బుజ్ఝతి ఏత్థాతి బోధి, బుధ అవగమనే, ఇ, బోధి, ద్వీసు. చలదలో, పిప్పలో, కుఞ్జరాసనోపి. ద్వయం బహుపాదే. అధోభాగం రున్ధతీతి నిగ్రోధో, ఉస్సో, గాగమో చ. వట వేధనే, వటతీతి, అ.

ద్వయం కబిట్ఠే. కవిమ్హి వానరే తిట్ఠతీతి కబిట్ఠో [పాయేన కపయో తిట్ఠన్తి అత్ర కపిత్థో (చిన్తామణిటీకా ౧౪.౨౧)] ‘‘వానరే పణ్డితే కవీ’’తి వోపాలితో, తథా కపిత్థో, తో, ఠస్స థో చ. దధిత్థో, అమ్బిలఫలోపి. ద్వయం ఉదుమ్బరే. యఞ్ఞకమ్మానమఙ్గో ఏకఙ్గత్తా యఞ్ఞఙ్గో, దుబ్బీ హింసాయం, అరో, నిగ్గహీతాగమో, ఏకస్స బస్స లోపో చ. జన్తుఫలో హేమదుద్ధోపి.

౫౫౨. ద్వయం కోవిళారే.

‘‘సుకపదాచ్ఛరో చమ్పో,

కోవిళారో తు కఞ్చనో;

పుబ్బో సితో పరో రత్తో,

యుగపత్తా ఉభోపితే’’తి [చిన్తామణిటీకా ౧౪.౨౨].

హి రతనకోసో, కఞ్జనాలకోప్యత్ర. యుగం యమకం పత్తమస్స.

తిపాదం ఉద్దాలే. వాతం ఉద్దాలతీతి ఉద్దాలో. సిఙ్గారాదీనం సఞ్ఞావసేన రుక్ఖానం రాజా రాజరుక్ఖో, వాతరోగహననే రాజభూతో రుక్ఖో వా రాజరుక్ఖో. కతా మాలా అస్స పుప్ఫేహీతి కతమాలో, సిఙ్గారప్పకాసో. ఇన్దతి పరమిస్సరియం కరోతి వాతహననేతి ఇన్దీవరో, ఈవరో, ఇన్దియా సక్కస్స భరియాయ ఇచ్ఛితబ్బత్తా వా ఇన్దీవరో. చతురఙ్గులో, ఆరేవతో, సువణ్ణకోపి.

౫౫౩. ద్వయం జమ్భీరే, యస్స ఫలమమ్బిలం హోతి. అమ్బిలత్తా దన్తస్స సఠో దన్తసఠో. సఠ కేతవహింసాసంకిలేసేసు, అ. జము అదనే, ఈరో, భన్తో చ, జమ్భ గత్తవినామే వా, జమ్భో, జమ్భలో, జమ్బీరోపి. ద్వయం వరణే. వర ఇచ్ఛాయం, యు. కల సఙ్ఖ్యానే, ఇరో, నదాది, రస్సన్తో. వరుణో, తిత్తసాకోపి.

ద్వయం ఫలహరే. ‘‘కో అయం, సుకో’’తి విమతుప్పత్తికరపత్తకుసుమతాయ కింసుకో. పారి సముద్దో, తత్ర భద్దో పారిభద్దో, సో ఏవ పాళిభద్దో, కోవిళారో, తంసణ్ఠానపత్తకుసుమతాయ పాళిభద్దో. ద్వయం విదులే, యో అబ్భసమయే పుప్ఫతి. వజ గమనే, ఉలో. వీ పజనే, అసో, తోన్తో చ, విపుబ్బో అత సాతచ్చగమనే వా, అసో. వానీరోపి.

౫౫౪. ద్వయం పీతనే, యస్స పత్తఫలాని అమ్బిలాని, పూగఫలప్పమాణఞ్చ ఫలం, సల్లకీరుక్ఖసణ్ఠానో చ, సో రుక్ఖో. అమ్బ సద్దే, అటో, సకత్థే కో. పీ తప్పనకన్తీసు, తనో, పీతిం వా తనోతీతి పీతనో, సకత్థే కో. ద్వయం గుళపుప్ఫే. మన ఞాణే, కో, మధ్వాదేసో చ. మధునామో దుమో మధుద్దుమో. ద్వయం ‘‘లమ్బూ’’తి ఖ్యాతే. గుళో వియ సాతేన ఫలమస్స గుళఫలో. పీల పతిత్థమ్భే, ఉ. ద్వయం తిక్ఖగన్ధే. సోభం జనేతీతి సోభఞ్జనో, సోభం విసఞ్జనమేతేన హేతుభూతేనాతి వా సోభఞ్జనో. వుత్తఞ్చ –

‘‘సిరీసపుప్ఫస్స రసేన భావితం,

సహస్సవారం మరీచం సితవ్హయం;

ఏతేన సమన్తి విసాహి సమ్భవా,

కతఞ్జనస్నేహనపాదనత్థుతో’’తి.

సి సేవాయం, విద్ధవినాసనత్థం సేవీతేతి సిగ్గు, గు, థీ. చిత్తహారీ, పభఞ్జనో, విద్ధవినాసనోపి.

౫౫౫. ద్వయం విసాలతచే, యో సరదే పుప్ఫతి పుప్ఫం. సత్తపణ్ణాన్యస్స సత్తపణ్ణీ పుమే. ఛత్తమివ పణ్ణమస్స ఛత్తపణ్ణో. విసమచ్ఛదోపి, సత్తపణ్ణత్తా విసమచ్ఛదో. ద్వయం రథద్దుమే. రథం తనోతి యేన తినిసో, ఇసో. అతిపముచ్చతి దాహపిత్తమనేనేతి అతిముత్తకో. చిత్తకిపి.

ద్వయం వాతపోథే, పం వాతం లునాతీతి పలాసో, అసో. ‘‘పత్తే పలాసం సో రుక్ఖే, పీతహరితకిం సుకే’’తి హి రుద్దో. వాతపోథోపి, వాతస్స పోథో వాతపోథో, పుథ హింసాయం.

ద్వయం ‘‘పుతీతి’’ ఖ్యాతే. హతజన్తుపమోహసఙ్ఖాతారిఫలతాయ అరిట్ఠో, నిపాతనా హన్తిస్స ట్ఠో, తంరోగారివన్తజనేహి ఇచ్ఛితబ్బఫలత్తా వా అరిట్ఠో, ఇసు ఇచ్ఛాయం. ఫణ గతియం, ఇలో, అస్సే.

౫౫౬. తికం సిరిఫలే. మల ధారణే, ఊరో. బిల భేదనే, ణువో, బేలువో. లపచ్చయే బిల్లో. సణ్డిల్యో, సేలుసోపి. ‘‘మునిప్పభేదే మాలూరే, సణ్డిల్యో పాదపన్తరే, నటే బిల్లే చ సేలుసో’’తి [చిన్తామణిటీకా ౧౪.౩౨] రభసో.

ద్వయం తుఙ్గే. పుమనామో నాగో రుక్ఖో పున్నాగో. ‘‘పున్నాగే పురిసో తుఙ్గో, కేసరో దేవవల్లభో’’తి [అమర ౧౪.౨౫] హ్యమరసీహో, దీఘో, ‘‘పుమస్స లిఙ్గాదీసు సమాసేసూ’’తి అకారలోపో చ. అతిసయపుప్ఫకేసరవన్తతాయ కేసరో, కిస తనుకరణే వా, అరో, పుప్ఫకేసయుత్తతాయ వా కేసరో, రో.

ద్వయం లోద్దమత్తే. సల గమనత్థో, అవో. రత్తకఫపిత్తసోతే లునాతీతి లోద్దో, ద్దో. తిరిటో, సావరోపి. ‘‘సావరో అపరాధే చ, లోద్దే పాపే చ కథ్యతే’’ [చిన్తామణిటీకా ౧౪.౩౩] త్యజయో. ద్వయం ధనుపట్టే ఫలిని. పీ పానే, అలో, ఈస్స ఇయాదేసో. సన్నకా తాపసా, తేసం దు దుమో సన్నకద్దు, ‘‘సన్నకద్దు చాపపటా, వరణో తాపసప్పియో’’తి [చిన్తామణిటీకా ౧౪.౩౫] హి కోసన్తరే.

౫౫౭. ద్వయం ‘‘మ్హనకూ’’ఇతి ఖ్యాతే. లికుచో నామ డహురుక్ఖో, తగ్గుణత్తా లికోచకో, సఞ్ఞాయం కో. అఙ్క లక్ఖణే, ఓలో, అఙ్కోలో. ద్వయం కుమ్భే. రోగహరణే గరునోపి వేజ్జస్స గరు గుగ్గులు, నిపాతనా. కుస ఛేదనే, ణ్వు. కుమ్భో, పురోపి.

‘‘రాసిభేదే గజముద్ధంసే,

కుమ్భకణ్ణసుకే ఘటే;

కాముకే వారనారియఞ్చ,

కుమ్భో క్లీవన్తు వగ్గులుమ్హీ’’తి [చిన్తామణిటీకా ౧౪.౩౪].

రభసో. పుర అగ్గగమనే, ణో, పురో.

ద్వయం అమ్బే. అమ గతియం, బో, అమ్బ సద్దే వా, అ. చుతి ఆసేచనే, రక్ఖణే చ, అ, చు చవనే వా, తో, దీఘాది. రసాలోపి, రసం లాతీతి రసాలో, దీఘో. ఏసో అమ్బో సుగన్ధవా అతిసయగన్ధయుత్తో సమానో ‘‘సహో, సహకారో’’తి చోచ్చతే. సహ సత్తియం, సుగన్ధం కత్తుం సహతీతి సహో, అ. సహనం సహో, తం కరోతీతి సహకారో, హా వా పముదా, తాయ సహ వత్తతీతి సహో, సహం సముదం కరోతీతి సహకారో.

౫౫౮. ద్వయం సేతమ్బే. పుణ్డ పుణ్డనే. పుణ్డ ఖణ్డనేత్యేకే, ణ్వు, అస్సీ, అరాగమో చ. సేతవణ్ణో అమ్బో సేతమ్బో. ద్వయం బహువారకే, యస్స ఫలాని అతిపిచ్ఛిలాని. సి బన్ధనే, లు, సల గమనత్థో వా, ఉ, అస్సే. పిచ్ఛిలత్తా బహూని వారీని యస్మిం బహువారకో, సఞ్ఞాయం కో. సీతో, ఉద్దాలో, కఫలోపి.

ద్వయం కాస్మరియం. సిరిమన్తాని పణ్ణాని యస్సా సేపణ్ణీ, నదాది, సిరీసద్దస్స సే. కస్మీరదేసజత్తా కాస్మరీ, కాస దిత్తియం వా, మరో, నదాది. మధుపణ్ణీ, భద్దపణ్ణీపి. ద్వయం సకణ్టకమ్బిలఫలరుక్ఖే. సకణ్టకత్తా కుచ్ఛితం లాతీతి కోలీ, నదాది. వద థేరియే, అరో, నదాది. కువలీ, కక్కన్ధూపి.

౫౫౯. ద్వయం తస్సా కోలియా ఫలే. కోలియా ఫలం కోలం. బదరియా అయం అవయవో బదరో. కువలం, ఫేనిలం, సోవీరమ్పి. ‘‘సోతఞ్జనే తు సోవీరం, కఞ్జికే బదరేపి చే’’తి [చిన్తామణిటీకా ౧౪.౩౬] రభసో. ద్వయం అస్సత్థకులసమ్భూతే రుక్ఖపాసాణాదీసు సఞ్జాతరుక్ఖే. పిలం పరం నిస్సయభూతం కసతీతి పిలక్ఖో, కస విలేఖనే, సస్స ఖత్తాది నిపాతనా. అఖాదనీయఫలతాయ విరూపం ఫలమస్సత్థీతి పిప్ఫలీ, ఈ, నదాది, విస్సపి చ.

ద్వయం తోయాదివాపినియం, యస్సా మూలం మహాపఞ్చమూలే పవిట్ఠం. పట గమనే, అలో, నదాది, పాటలీ, పాటలాపి. కణ్హం పుప్ఫవణ్టం యస్సా సా కణ్హవణ్టా, కాస్మరియమ్పి. అలిప్పియం, తమ్బపుప్ఫిప్యత్ర. ద్వయం గన్ధిలే. సాదుఫలతాయ సాదు చ సో కణ్టసహితతాయ కణ్టో చేతి సాదుకణ్టో. సకణ్టకతాయ అత్తానం విరూపం కరోతీతి వికఙ్కతో, ద్విత్తం, నిగ్గహీతాగమో చ.

౫౬౦. చతుక్కం తిన్దుకే. తను విత్థారే, ఉకో, దన్తో చ. తిది హింసాయం వా, ఉ, సఞ్ఞాయం కో. కాళో ఖన్ధో పకణ్డో యస్సాతి. తిమ అద్దభావే, ఊసో, సకత్థే కో, వరన్తో చ. ఉపచ్చయే తిమ్బరు.

ద్వయం తమ్బఫలే. ఇరావతీ నదీ, పఠమకాలే తస్సా తీరే జాతో ఏరావతో. నారం వుచ్చతి నీరం, తం గచ్ఛతీతి నారఙ్గో. ద్వయం మక్కటతిన్దుకే. కుల సఙ్ఖ్యానే, ణ్వు. కాకేన్దు, కాకలుకోపి.

౫౬౧. తికం కదమ్బే. కం వాతం దమేతీతి కదమ్బో, బో. పినేతీతి పియకో, ణ్వు, ఇయాదేసో. నయతి ముదం నీపో, పో. ద్వయం, విదరుక్ఖే, యస్స నియ్యాసేన పేళాదయో లిమ్పన్తి. భల, భల్ల పరిభాసనహింసాదానేసు, నదాది, అఞ్ఞత్ర తో, కన్తో చ, భల్లాతకో, తీస్వయం. అరుకరో, అగ్గిముఖోపి.

ద్వయం ‘‘పావుసా’’ఇతి ఖ్యాతే. ఝప దాహే, ణ్వు. పస్స వో. పచ పాకే, ఉలో. ద్వయం సిరిమతి, యస్స ఫలాని మరీచప్పమాణాని, అమ్బిలాని చ. తిల గమనే, ణ్వు. ఖుర ఛేదనే, ణ్వు.

౫౬౨. ద్వయం అమ్బిలికాయం. చి చయనే, చో, చిచ ఆదానసంవరణేసు వా. తను విత్థారే, అమ్బిలరసం తనోతీతి తిన్తిణీ, ద్విత్తమిత్తం, ణత్తఞ్చ, నదాది. ద్వయం అమ్బిలఙ్కురఫలే సేతరుక్ఖే. గద్రభణ్డప్పమాణఫలత్తా గద్దభణ్డో, రలోపో. కపి చలనే, తనో, దీఘో ఆగమస్స. కన్దరాలో, పిలక్ఖోపి.

తికం సాలరుక్ఖే. సల గమనే, ణో, సారవన్తతాయ వా సాలో. అస్సకణ్ణసదిసపణ్ణతాయ అస్సకణ్ణో. సన్జ సఙ్గే, అ, సజ్జ అదనే వా, అ. ద్వయం నదీసజ్జే. అజ్జ అజ్జనే, ఉనో. కక లోల్యే, ఉధో. వీరతరు, ఇన్దదుమోపి.

౫౬౩. తికం ముచలిన్దే. చుల నిముజ్జనే. ముచల సఙ్గాతే, ఇన్దో. నీపో కదమ్బేపి. తికం పీతసాలే. పియకో కదమ్బేపి. అస భక్ఖనే, యు, పీతపుప్ఫో సాలో రుక్ఖో పీతసాలో. బన్ధూకపుప్ఫో, జీవకోపి.

ద్వయం ఝాటలియం. గావో లిహన్తీతి గోలీసో, హస్స సో. ఝట సఙ్ఘాతే, అలో. ఝాటలో, పాటలిపుప్ఫాకారో దీఘఫలో రుక్ఖో. పమోక్ఖోపి.

౫౬౪. ద్వయం రాజాయతనే, ఖీరవన్తతాయ ఖీరికా. దేవరాజస్స నివాసనట్ఠానభూతత్తా రాజాయతనం, పియాలేపి. ద్వయం కప్ఫలే. కుచ్ఛితేన ఫలేన ఉమ్భతి పూరతీతి కుమ్భో. కుచ్ఛితేన మోదతీతి కుముదికా, ణ్వు.

ద్వయం గువాకరుక్ఖే, యస్స ఫలేన తమ్బూలనామం జాయతి. పూజ పూజాయం, ణో, జస్స గో. కము ఇచ్ఛాయం, హేతుకత్తరి ణ్వు. ఖపురోపి. ద్వయం లోహితలోద్దే. పట్టిఇత్యాఖ్యా యస్స పట్టి. ‘‘పద్ధీ’’తిపి పాఠో. అస్మిం పక్ఖిత్తే లాఖా రత్తా భవతీతి లాఖాపసాదనో. కముకోపి.

౫౬౫. ద్వయం ఇఙ్గుదియం, అయఞ్చ కణ్టకీ బాహుల్యేన మజ్ఝిమదేసే జాయతే. ఇఙ్గ గమనత్థో, ఇదో, ఇస్సు, నదాది. తాపసో పయుజ్జమానఫలకతాయ తాపసతరు. ద్వయం ‘‘భుజపత్తో’’ఇతిఖ్యాతే సున్దరతచే రుక్ఖే, యస్స తచే మన్తక్ఖరాని లిఖన్తి. భుజో పాణి, తంసదిసపత్తతాయ భుజపత్తో. మన్తలేఖకేహి ఆభుజితతచవన్తతాయ ఆభుజీ. భూజో, చమ్మీ, ముదుత్తచోపి.

ద్వయం సిమ్బలియం. పిచ్ఛాయోగా పిచ్ఛిలా, ఇలో. సమ్బ మణ్డలే, అలి, అస్సి. ‘‘పిచ్ఛిలా పూరణీ మోచా, థిరాయు సిమ్బలీ ద్విసూ’’తి [అమర ౧౪.౪౬] అమరకోసో. ద్వయం పిచ్ఛిలాకారే కణ్టకసహితే రుక్ఖే. రుచ దిత్తియం, హేతుకత్తరి యు, కుట కోటిల్యే, కత్తరి ణో, కోటో అసిమ్బలి సమానోపి సిమ్బలిసదిసాకారదస్సనతో కోటసిమ్బలి, పుమే. కసమ్బలోపి.

౫౬౬. ద్వయం ‘‘కణ్టకరఞ్జ’’ఇతి ఖ్యాతే కణ్టకిని కరఞ్జగుమ్బే, యం లోకే ‘‘కలినో’’తి వుచ్చతి. కర హింసాయం, కరతో రిరియా. పూ పవనే, ఇకో, తోన్తో చ. పూతికరజో, కలిమారకోపి, కలినో. ద్వయం దాలిమపుప్ఫాకారే పీతనాసకరుక్ఖే. రుహ జననే, ణీ. లోహితపుప్ఫతాయ రోహితకో.

ద్వయం ఏరణ్డే. ఏరడి హింసాయం. వాతం ఏరణ్డతీతి ఏరణ్డో, ణో. మణ్డ భూసనే, ఈసంపసన్నతేలతాయ వా ఆమణ్డో, ఆమం వా వాతం, తం దాయతీతి ఆమణ్డో. దా అవఖణ్డనే, దాస్స డో. చిత్తకో, చఞ్చుపి.

‘‘అగ్గిసఞ్ఞేపి చిత్తకో, పుమే ఏరణ్డకే చఞ్చు.

పక్ఖితుణ్డే థియం మతో’’.

ద్వయం సివారుక్ఖే. సత్తుయుత్తఫలతాయ సత్తుఫలా. గణ్డం సమేతీతి సమీ, అ, నదాది, పారిభద్దకేపి. గరుదారు, పూతికట్ఠమ్పి.

౫౬౭. ద్వయం కరఞ్జే. నత్తం రత్తా మాలా యస్స. కం రఞ్జయతీతి కరఞ్జో, ణో. చిల్లవిల్లో, కరజోపి. ద్వయం ఖదిరే. ఖద హింసాయం, థేరియే చ. ఖదన్తి దన్తా యేనాతి ఖదిరో, ఇరో. దన్తా ధావన్తి యేన నిరోగత్తాతి దన్తధావనో, యు, ధావ గతిసుద్ధియం. గాయత్తీ, బాలతనయోపి. ‘‘గాయత్తీ ఖదిరే ఇత్థీ, ఛన్దసిపి ఛళక్ఖరే’’తి [చిన్తామణిటీకా ౧౪.౪౯ బ్యాఖ్యాసుధా ౨.౪.౫౦] రభసో. బాలో సుఖుమో పత్తసఞ్ఞితో తనయో యస్స బాలతనయో. ద్వయం పీతసారే ఖదిరే. ఖదిరాదికన్తు పీతసారే. సేతవణ్ణతాయ సోమో కప్పూరసదిసో వక్కో వక్కలమేతస్స సోమవక్కో. ‘‘సోమో కువేరే పితుదేవతాయం, వసుప్పభేదే వసుధాకరే చ. దిబ్బోసధీ సోమలతా సమీరణే, కప్పూరనీరేసు చ వానరే చా’’తి నానత్థసఙ్గహో. ఈసం ఖుద్దకం దలమేతస్స కదరో, లస్స రో. ద్వయం పిణ్డీతకే. సల గమనే, లో. మద ఉమ్మాదే, యు. ‘‘పిణ్డీతకో మరవకో, ససనో కరహాటకో’’త్యమరకోసే [అమర ౧౪.౫౨].

౫౬౮. తికం ఇన్దసాలే. సాలానం రుక్ఖానం ఇన్దో రాజా ఇన్దసాలో, దాసాదీసు సిరివడ్ఢకాదిసద్దో వియ అధివచనమత్తమిదం. ఇన్దస్స సక్కస్స సాలోతిపి ఇన్దసాలో. సల్లతో ణ్వు, నదాది, సల్లకీ. ఖర ఛేదనవినాసనేసు, ణ్వు.

ద్వయం దేవదారుమ్హి. దేవానం దారు. భద్దత్తా భద్దదారు. సక్కపాదపో, పారిభద్దకో, పీతదారు, దారు, పూతికట్ఠమ్పి. ద్వయం హేమపుప్ఫకే. పఠమకాలే చమ్పానగరే జాతో చమ్పేయ్యో, ణేయ్యో. కపచ్చయే చమ్పకో.

౫౬౯. ద్వయం పనసే. పన బ్యవహారే, థుతిమ్హి చ, అసో. కణ్టకయుత్తం ఫలమస్స కణ్టకిఫలో. ద్వయం సివాయం. న విజ్జతే రోగభయం, రోగబ్యథో చోపయుజ్జమానాయమస్సన్తి అభయా. రోగభయం హరతి అపనేతీతి హరీతకీ, తో, సకత్థే కో, నదాది. హరిత్తకీపి. అబ్యథా, పుతనా, అమతా, హేమవతీ, చేతకీ, సివాపి.

ద్వయం కరిసఫలే. రోగం అసతి భక్ఖతీతి అక్ఖో, ఖో, సస్స కో. రోగం విభూతం కరోతీతి విభీతకో, విభీటకోపి. భూతావాసో, కలిద్దుమోపి, కలిస్స ఆసయభూతో దుమో కలిద్దుమో. ద్వయం పుస్సఫలే. నత్థి మతమేతిస్సం హేతుభూతాయం అమతా. మల ధారణే, ణ్వు, నదాది, ఆమలకీ. వయట్ఠాపి. వయో తిట్ఠతి థిరీభవత్యేతాయాతి వయట్ఠా.

౫౭౦. ద్వయం డహురుక్ఖే. లబునామకే పబ్బతే జాయతీతి లబుజో. ఖుద్దకత్తా లీనం అపాకటం కుచసఙ్ఖాతం ఫలమేతస్స లికుచో, నిపాతనా. ద్వయం పీతపుప్ఫే. అగన్ధపుప్ఫతాయ అత్తానం కణిట్ఠం కరోతీతి కణికారో, ట్ఠలోపో, పదుమప్పమాణపుప్ఫదుమతాయ దుముప్పలో.

తికం హిఙ్గునియ్యాసే. నీ నయే, బో, మోన్తో చ. తిత్తరసత్తా అరిభావే తిట్ఠతీతి అరిట్ఠో. పుచిం కుట్ఠం మద్దతీతి పుచిమన్దో, ఇత్తం, బిన్దాగమో. ధమ్మసేనో, మాలకోపి. మలతే రోగం మాలకో, ణ్వు. ద్వయం రత్తపుప్ఫే. కరోతిస్మా ణ్వు. దల విదారణే, మో, ఇకారాగమో. దాళిమోపి.

౫౭౧. ద్వయం పీతద్దుమే. సరతి కాలన్తరం సరలో, అలో. పూతియేవ కట్ఠం పూతికట్ఠం, పూతిముత్తన్తి యథా. ద్వయం పిచ్ఛిలాయం. కపి చలనే, ఇలో. సాస అనుసిట్ఠియం, సిస ఇచ్ఛాయం వా, అపో, నిగ్గహీతాగమో, సింసపా. అగురుపి.

తికం ఫలినియం. సా తనుకరణే, మో. పియభావం గచ్ఛతీతి పియఙ్గు, ఉ. కమనీయభావం గచ్ఛతీతి కఙ్గు, ఉ, నిపాతనా. మహిలావ్హయా, లతా, గున్దా, గన్ధఫలీ, కారమ్భాపి. ద్వయం సిరీసే. సరతి రోగం హింసతీతి సిరీసో. ఈసో, అస్సి. భణ్డ పరిభాసనే, ఇలో. కపీతనోపి. అమ్బాటకే, గద్దభణ్డే చ కపీతనో.

౫౭౨. ద్వయం మణ్డూకపణ్ణే. సుణ గతియం, ణ్వు, దీఘం ఫలవణ్టం యస్స. నటో కుటన్నటాపి. ద్వయం బకులే. వక ఆదానే, ఉలో. కేసరయుత్తపుప్ఫతాయ కేసరో.

ద్వయం మలపుప్ఫస్మిం. కాకానం ఉదుమ్బరో కాకోదుమ్బరో, సో ఏవ కాకోదుమ్బరికా, సకత్థే ఇకో. ఫల నిప్ఫత్తియం, గు, లస్స గో. ద్వయం నాగరుక్ఖే. న గచ్ఛతీతి నాగో, దీఘాది. నాగానం మాలా, సా సఞ్జాతా యత్ర నాగమాలికా.

౫౭౩. ద్వయం అసోకే. నత్థి సోకో యేన. వజ గమనే, ఉలో. ద్వయం జయాయం. తంతంరోగజయాదికం కరోతీతి తక్కారీ, ణీ. విసేసేన జయతీతి వేజయన్తికా, అన్తో, నదాది, సకత్థే కో. ‘‘జయా జయన్తీ తక్కారీ, నాదేయీ వేజయన్తికా’’త్యమరకోసో [అమర ౧౪.౬౫].

ద్వయం సముద్దసమీపదేసజే సామదలే తమాలనామే తరుమ్హి. తాపియం జాయతీతి తాపిఞ్ఛో, అఞ్ఞత్థే ఛో, బిన్దాగమో, ‘‘తాపీ తు సరితాన్తరే’’తి హి నానత్థసఙ్గహో. తము కఙ్ఖాయం, అలో. ద్వయం కుటజే. రోగం ఛిన్దతీతి కుటజో, జో. గిరిమ్హి జాతా మల్లికా గిరిమల్లికా, సక్కపరియాయోప్యత్ర.

౫౭౪. తస్స కుటజస్స ఫలే ఇన్దయవో. ఇన్దస్స సక్కస్స యవో ధఞ్ఞవిసేసో ఇన్దయవో. కలిఙ్గం, కద్దయవమ్పి.

‘‘పూతికరఞ్జ ధూమ్యాటే, దేసభేదే పుమా భవే;

కుటజస్స ఫలే క్లీవం, కలిఙ్గం థీ తు నారియ’’న్తి [చిన్తామణిటీకా ౧౪.౬౭]. –

రభసో. అమరమాలాయన్తు ‘‘కలిఙ్గే’న్దయవో పుమా’’తి ఇత్థికణ్డే పాఠో. తస్సత్థో కలిఙ్గా ఇత్థీ, ఇన్దయవో పుమా. ద్వయం కణికారికాయం. అగ్గి అనేన మన్థ్యతే అగ్గిమన్థో, ణో. తం కట్ఠేహి ఘంసియమానే అగ్గి ఉట్ఠహతి. కణ గతియం, ణ్వు. జయాప్యత్ర. ‘‘విజయే సో జయా దుగ్గా, జయన్తీ గణికారికే’’తి జయా నానాత్థా.

ద్వయం నిగ్గుణ్డియం. నత్థి గుణ్డం గబ్భబన్ధనమేతాయాతి నిగ్గుణ్డీ. సి బన్ధనే, దు, సిన్దుం గబ్భబన్ధనం వారేతీతి సిన్దువారో. ఇన్దానీప్యత్ర. ఇన్దానీకరణే థీనం, సిన్దువారేన్దనారిసు. ద్వయం మల్లికాయం. తిణాని సూలన్తి యస్మిన్తి తిణసూలం, సూల రుజాయం. యత్ర తం జాయతి, తత్ర తిణాని రోగీని భవన్తీత్యత్థో. ‘‘తిణసూలం మల్లికాయం, పణ్డకం కేతకీఫలే’’. మల్లతే ధారీయతే సబ్బేహీతి మల్లికా, మల్ల ధారణే, ఇ, సకత్థే కో. భూపదీ, సీతభీరు చ.

౫౭౫. ద్వయం కణ్హపుప్ఫసేఫాలికాయం. సిఫా జటా యస్సత్థి సేఫాలికా, ఇకో, లమజ్ఝో. నీలపుప్ఫతాయ నీలికా. సువహా, నిగ్గుణ్డీపి. ‘‘సిన్దువారేపి నిగ్గుణ్డీ, నీలసేఫాలికాయ చే’’తి రుద్దో. ద్వయం వనమల్లికాయం. ఫుట వికసనే, ఆ భుసో ఫుటతీతి అప్ఫోటా, రస్సాది.

చతుక్కం రత్తపుప్ఫే. బన్ధ బన్ధనే, ఉ, సకత్థే కో. జయత్థం సుమనం జయసుమనం. భణ్డతిస్మా ఇకో, భణ్డికో. జీవతీతి జీవకో, జీవ పాణధారణే, ణ్వు. జీవకసద్దస్స పీతసాలాదీస్వపి పవత్తనతో బన్ధు ఏవ జీవకో బన్ధుజీవకోతి బన్ధుసద్దేన విసేసేత్వా వుత్తం, సముదితేన వా నామమిదమేకస్స. ‘‘బన్ధు బన్ధుకపుప్ఫే చ, బన్ధుభాతరి బన్ధవే’’తి వచనతో,

‘‘జీవకో పీతసాలే చ, ఖేపనే వుద్ధిజీవిని;

సేవిని పాణకే ఫాతి-కుణ్డికే పాదపన్తరే’’తి. –

వచనతో చ ‘‘బన్ధుజీవకో’’తి ఏత్థ ద్వే నామానిపి దట్ఠబ్బాని.

౫౭౬. పఞ్చకం సుమనాయం. సున్దరం మనో యస్సం. సుగన్ధత్తా జాతిసుమనాతి సముదితనామం. మల ధారణే, తో, నదాది. జన జననే,తి. వస్సకాలసఞ్జాతపుప్ఫతాయ వస్సికీ. ఇకో, నదాది.

ద్వయం ‘‘చమ్పేయ్య’’ఇతి ఖ్యాతే. యుథ హింసాయం, ఇ, సకత్థే కో, దీఘాది. మగధే భవా మాగధీ. గణికా, అమ్బట్ఠాపి. ద్వయం ‘‘దేవాలి’’ఇతి ఖ్యాతాయం. సున్దరం దలమేతిస్సా సత్తలా, దస్స తో, సత్త దలాని యస్సా వా సత్తలా. నవా నూతనా మల్లికా నవమల్లికా. నవమాలికాపి.

౫౭౭. ద్వయం పుణ్డకే ‘‘లంస్వణ’’ఇతి ఖ్యాతే. వసన్తే పుప్ఫతి వాసన్తీ. అతిముదం తనోతీతి అతిముత్తో, నిపాతనా. మాధవీ, లతాపి. మధుమ్హి చిత్తే, వేసాఖే వా పుప్ఫతీతి మాధవీ.

‘‘లతా జోతిమతీపక్క-సాఖావల్లీపియఙ్గుసు;

లతా కత్థూరికాయఞ్చ, సా దుబ్బామాధవీసు చా’’తి.

లతా అనేకత్థా. ద్వయం కరవీరే. కుచ్ఛితం రవన్తి అస్సా యేన కరవీరో, ఈరో. అస్సే మారేతీతి అస్సమారకో. పటిహాసోపి.

ద్వయం మాతులుఙ్గే. మత్తో లుజ్జతి యేన మాతులుఙ్గో, లుజ వినాసే. పరిపుణ్ణబీజతాయ బీజపూరో. రుచకోపి, రుచ దిత్తియం, ణ్వు. ద్వయం ధుత్తురే. ఉగ్గం మజ్జతి యేన ఉమ్మత్తో, మద ఉమ్మాదే. మారేతీతి మాతులో, ఉలో, రస్స తో. ‘‘ఉమ్మత్తో కితవో ధుత్తో, ధత్తూరో కనకావ్హయో, మాతులో మదనో’’త్యమరకోసో [అమర ౧౪.౭౭].

౫౭౮. ద్వయం కణ్హపాకఫలే. కరం హత్థం మద్దతి కణ్టకేన కరమన్దో. కరమద్దోపి. సుట్ఠు సినోతీతి సుసేనో, సి బన్ధనే, యు. ద్వయం కున్దే. కుణ సఙ్కోచనే, దో, నత్తం, కుణ సద్దోపకరణేసు వా. మాఘే భవం మాఘ్యం, యో, తస్మిం కాలే హి పుప్ఫాదిసమిద్ధి భవతీతి తబ్భవత్తేన బ్యపదేసో.

ద్వయం దేవతాసే. దేవతా ఆసన్తి యం దేవతాసో. జీమూతకాలే సఞ్జాతత్తా జీమూతో, మ్హనలా. ద్వయం సనామపసిద్ధే పుప్ఫవిటపే. పుప్ఫమాసుం న మిలాతమస్స భవతీతి అమిలాతో. మహన్తమ్పి కాలం సహతీతి మహాసహా.

౫౭౯. చతుక్కం ఝిణ్డిసామఞ్ఞే. సిరీ వత్తతి యేన సేరేయ్యకో, ణేయ్యకో. దాసనామకత్తా దాసీ. కిర విక్కిరణే, ఆతో, ద్విత్తం. కుర సద్దే, డో, సకత్థే కో.

ద్వయం కణ్టేన, పత్రేన చ సితే పణ్ణాసే. అజ గమనే, ఉకో. సితో సుక్కో పణ్ణాసో సితపణ్ణాసో. ద్వయం అప్పపత్తే పణ్ణాసే. ఈర కమ్పనే, యు. ఫణిం జయతి ఫణిజ్జకో, యస్స కో.

౫౮౦. ద్వయం జపాకుసుమే. జపతి యాయ జపా, జు జవనే వా, పో, ఉస్సత్తం. మరుదేసజే కణ్టకిని కరభప్పియే తరువిసేసే కరీరాదిద్వయం. కరోతిస్మా ఈరో. కచ బన్ధనే, ద్విత్తం, కకచో, గన్థిలోపి.

ద్వయం రుక్ఖోపరిజాతే విజాతియే పల్లవే. రుక్ఖే జాయమానా తం అద్దతి హింసతీతి రుక్ఖాదనీ, అద్ద హింసాయం, యు, నదాది, దలోపో. వన్ద అభివాదనథుతీసు, అ, ఇత్థియం, సకత్థే కో, అస్స దీఘో. రుక్ఖరుహా, జీవన్తికాపి. ద్వయం చిత్తకే. చితి హింసాయం, గన్ధే చ, ణ్వు. అగ్గిసఞ్ఞితోతి అగ్గిపరియాయనామకో. పాఠీపి, పుమే’యం.

౫౮౧. ద్వయం గణరూపే. అక్కో సూరియో, తప్పరియాయనామకత్తా అక్కో. వికరోతీతి వికిరణో, యు. అస్సి. అక్కవ్హో, వసుకో, అప్ఫోటో, మన్దారో, అక్కపణ్ణోపి. ‘‘పుమే అక్కవ్హో అప్ఫోటో, వనమాల్యపరాజితే’’తి [చిన్తామణిటీకా ౧౪.౮౦] రుద్దో. మన్దారో దేవదుమమ్హి పారిభద్దకేపి. తస్మిం అక్కే యో సేతపుప్ఫకో, తస్మిం అళక్కో. సేతపుప్ఫతాయ అలంభూతో అక్కో అళక్కో, అల భూసనే, ళత్తం. పతాపసోపి. ద్వయం ఛిన్నరుహాయం. తిత్తరసత్తా పూతిభూతా లతా పూతిలతా, పూ పవనే వా,తి. రోగమలం పునాతీతి పూతి, సా ఏవ లతా పూతిలతా. గుళ రక్ఖణే, చో, నదాది. గర సేచనే వా. అమతా, మధుపణ్ణీపి. మధు ఇవ పణ్ణమస్సా మధుపణ్ణీ. ద్వయం ధనుసేనియం, యా పత్తేహి వచాసదిసీ, తత్తచో తన్తధనుగుణోపయుత్తో. ముబ్బావికారతాయేవ ధనుజియా ‘‘ముబ్బీ’’త్యుచ్చతే, ముబ్బ బన్ధనే, అ, ముబ్బా. మధురసత్తా మధురసా. దేవీ, మోరటాపి. ముర పవేధనే, అటో, మోరటా.

౫౮౨. ద్వయం మక్కటియం. కపీనం వానరానం కచ్ఛుం జనేతీతి కపికచ్ఛు. కపికచ్చుపి. దుక్ఖసమ్ఫస్సతాయ దుఫస్సో. అత్తగుత్తా, జడా, అబ్యణ్డా, కణ్డూరా, పావుసాయినీ, సూకసిమ్బిపి. ‘‘అయం ఫస్సేన కణ్డుం జనయతీ’’తి యా లోకేహి పరిహరీయతే, తతో అయం అత్తనా గుత్తా రక్ఖితా అత్తగుత్తా. పావుసాయం ఉతుయం ఏతి జాయతే, ణో, ఇనీ. సూకసహితా సిమ్బి అస్సా సూకసిమ్బి, రస్సన్తో. ద్వయం మణ్డూకపణ్ణియం. మజ సుద్ధియం, ఠో. కాస దిత్తియం, కరణే అ, రస్సో. సమఙ్గా, యోజనవల్లీపి. సమఙ్గతీతి సమఙ్గా, అ. యోజనం వల్లీ యస్సా యోజనవల్లీ.

ద్వయం వనతిత్తికాయం. అమ్బ సద్దే, ఠో, అవ రక్ఖణే వా, నిగ్గహీతాగమో. పా రక్ఖణే, ఠో. సేతా, పాపచేలీపి. సేతరసేన యుజ్జతేతి, అ. ద్వయం కటుకరోహిణియం. కట వస్సావరణగతీసు. ఉ, కటు, నారీ. కటుకరసా హుత్వా రుహతీతి కటుకరోహిణీ, రుహ జననే, యు, నదాది. ‘‘కటుకరోహిణీ’’తి సముదితేన నామమిదం. కటురోహిణీపి.

౫౮౩. ద్వయం ఖరమఞ్జరియం ‘‘చచసిమ’’ఇతి ఖ్యాతాయం. అపమజ్జన్తి వత్థాదిక’మనేనేతి అపామగ్గో, దీఘో ఉపసగ్గస్స. సిఖరమస్సాతి సేఖరికో. ధామగ్గవో, విముఖపుప్ఫీపి. ‘‘ఘోసకే ఖరమఞ్జరియం, ధామగ్గవో పుమే మతో’’. విముఖం పుప్ఫమస్సా. ద్వయం కణాయం. పిత్తం ఫలతి కుప్పతి యాయ పిప్ఫలీ, నదాది. మగధే భవా మాగధీ, మగధానం అయం వా మాగధీ, తత్ర పఠముప్పన్నత్తా, బాహుల్యేన వా తత్ర జాయమానత్తా తంసమఞ్ఞాయ బ్యపదిస్సతే. వేదేహీ, కణా, కోలాపి. వేదేహానమయం వేదేహీ. కణా నానత్థా, వుత్తఞ్చ ‘‘కణా పిప్ఫలి’జాజీ చే’’తి.

ద్వయం తికణ్టకే. గవం కణ్టకో గోకణ్టకో, పథవియం వా లగ్గో కణ్టకో గోకణ్టకో. సిఙ్ఘ ఘాయనే, ఆటో. పలఙ్కసా, సాదుకణ్టోపి. యుత్తరాస్నాయం పలాసే చ పలఙ్కసా థియం. సాదుకణ్టో వికఙ్కతేపి. ద్వయం హత్థిపిప్ఫలియం. కోలాకారా, తంనామికా వా వల్లీ కోలవల్లి, రస్సో. ఇభానం హత్థీనం పిప్ఫలీ ఇభపిప్ఫలీ. కపివల్లీ, వసిరోపి. వసిరో నానత్థో. వసిరో అపామగ్గో సాముద్దలవణం హత్థిపిప్ఫలి చేతి. పుమే’యం.

౫౮౪. ద్వయం ఛగన్థాయం, యా ‘‘ఉగ్గగన్ధా’’తిప్యుచ్చతే. గున్నం లోమసమ్పాతనట్ఠానే జాతా గోలోమీ, వచ వియత్తియం వాచాయం, కరణే అ, సతపబ్బికాపి. వచా సుక్కలోహితమూలభేదేన దువిధా, తత్రసుక్కా ‘‘హేమవతీ’’త్యుచ్చతే అమరకోసే [అమర ౧౪.౧౦౨-౩]. ద్వయం అప్ఫోటాయం. కణ్ణసణ్ఠానపుప్ఫతాయ కణ్ణీ. గిరిమ్హి జాతా కణ్ణీ గిరికణ్ణీ. రోగాదిజితత్తా అపరాజితా.

ద్వయం కలసియం. సీహపుచ్ఛాకారకుసుమమఞ్జరితాయ సీహపుచ్ఛి. పఞ్హి అప్పతను వుచ్చతే. పఞ్హి పణ్ణం యస్సా పఞ్హిపణ్ణీ. పుథుపణ్ణీ, గుహాపి, పుథు అసిలిట్ఠం పణ్ణమస్సా పుథుపణ్ణీ. గహ్వరే సీహపుచ్ఛఞ్చ, థియం ఛమాతుకే గుహో [చిన్తామణిటీకా ౧౪.౯౩]. ద్వయం సాలపణ్ణియం. సాలపణ్ణసదిసవిటతాయ సాలపణ్ణీ. సాలం సోభనయుత్తం పణ్ణమస్సా వా సాలపణ్ణీ. థు గతిథేరియేసు, ఇరో, థిరో.

౫౮౫. ద్వయం కణ్టకారికాయం. నిద్దహతి కణ్టకముట్ఠేతి నిదిద్ధికా, ణ్వు. భయకరణవసేన బ్యగ్ఘసదిసతాయ బ్యగ్ఘీ, బ్రహతీ, ఖుద్దాపి. ద్వయం నీలిరుక్ఖే. నీల వణ్ణే. నీలవణ్ణతాయ నీలీ, నదాది, ఇనీ, నీలినీ, కాళా, తుత్థాపి.

కాళా కణ్హతివుతాయం, నీలీ యోజనవల్లిసు;

పణ్డే రసఞ్జనే తుత్థా, సుఖుమేలాయ నీలియం [చిన్తామణిటీకా ౧౪.౯౪-౫].

ద్వయం గుఞ్జాయం. జఞ్జ యుద్ధే, ఉకో, అస్సి, గుజ సద్దే, అ, బిన్దాగమో. నామన్తరాని చస్స –

దుమే సా రత్తికా రత్త-దలా చూళామణీ చ సా;

కాకచిఞ్చీ తులాబీజం, కణ్హలా చ సిఖణ్డినీ.

ద్వయ’మహేరుయం. అయమహేరుఇచ్చేవ ఖ్యాతకణ్టకవతీ భవతి. సతం మూలాని యస్స సతమూలీ. సతం రోగే ఆవరతీతి సతావరీ, వర ఆవరణిచ్ఛాసు, అథ వా ‘‘సతా’’తి చ ‘‘ఆవరీ’’తి చ ద్వే నామాని తస్సా. ‘‘సతమూలీ బహుసుతా-భీరు ఇన్దీవరీ వరీ’’తి [అమర ౧౪.౧౦౦] హి వుత్తం.

౫౮౬. ద్వయం అతివిసాయం. మహావీరియం ఓసధం మహోసధం. ‘‘లసుణే తివిసాయఞ్చ, సుణ్ఠియమ్పి మహోసధ’’న్తి రుద్దో. అతీవ విసతి భేసజ్జపయోగేసూతి అతివిసా, విసా, అరుణా, సిఙ్గీపి.

‘‘అరుణో కిఞ్చిరత్తక్కే, సఞ్ఝారాగే అనూరుకే;

నిసద్దే కపిలే కుట్ఠే, దబ్బేవ వాచ్చలిఙ్గికో’’.

‘‘అరుణాతివిసాసామా, మఞ్జట్ఠాతివుతాసు చ;

ఉసీరేతివిసాయఞ్చ, సిఙ్గిమగ్గురవల్లభా’’తి.

ద్వయం సోమరాజియం. వక ఆదానే, అచో, సోమసమతాయ కారితా వల్లికా సోమవల్లికా, సకత్థే కో, కణ్హఫలా, పూతిఫలాపి.

ద్వయం దారుహలిద్దారుక్ఖే. దర విదారణే, బో, రస్స బో, దాబ్బీ, దీఘాది, నదాది. హలిద్దవణ్ణదారుతాయ దారుహలిద్దా, హలిద్దాపి. ద్వయం బిళఙ్గే. అఙ్గ, రఙ్గ, లఙ్గ, గత్యత్థా దణ్డకా ధాతూ, అ, ళత్తం, బిళఙ్గం. చిత్రాని తణ్డులాని యస్సా, తణ్డులో, కిమిసత్తుపి.

౫౮౭. ద్వయం సమన్తదుద్ధాయం, నుహ ఉగ్గిరణే, నదాది, మహన్తం నామమస్స. సీహుణ్డో, వజిరదుమో, గుళాపి. ద్వయం దక్ఖాయం. ముదుగుణయోగా ముద్దికా, మధురసో సాదు, తేన వుత్తం వేజ్జగన్థే ‘‘సాదు లవణతిత్తమ్బిలకటుకసాయకా’’ఇతి, తంయోగా మధురసా. గోత్థనీ, దక్ఖాపి. తికం యట్ఠిమధుకాయం. మధురసతాయ మధుకం, ఉపమానే కో. దణ్డాకారత్తా యట్ఠి చ సా మధురసత్తా మధుకా చేతి యట్ఠిమధుకా. మధురసభావే తిట్ఠతీతి మధులట్ఠికా, రస్స లో, సకత్థే కో చ. ‘‘మధుయట్ఠికా’’తిపి పాఠో, వుత్తఞ్చ ‘‘మధుకం క్లీతకం యట్ఠి-మధుకం మధుయట్ఠికా’’తి [అమర ౧౪.౧౦౯].

౫౮౮. ద్వయం వాతిఙ్గణే. వాతహరత్తేన గణీయతేతి వాతిఙ్గణో, భణ్డ పరిభాసనే, ణ్వు, నదాది. టకారకరణే భణ్టాకీపి, బ్రహతియమ్పి అయం.

‘‘వాతిఙ్గణో తు వాత్తాకు,

వాత్తాకో సాకవేళు చ;

భణ్డాకీ రాజకుమ్భణ్డో,

వాత్తాకీ దుప్పహాసినీ’’తి [చిన్తామణిటీకా ౧౪.౧౧౪].

రభసో. ద్వయం బ్రహతియం. వాత్తం నిరామయం కరోతీతి వాత్తాకీ, వాతిఙ్గణేపి. బ్రహ వుత్తియం, తో, నదాది.

ద్వయం గోరక్ఖతణ్డులే, వుత్తఞ్చ తన్తన్తరే ‘‘గఙ్గేరుకీ నాగబలా, తథా గోరక్ఖతణ్డులా’’తి. నాగస్స బలమివ బలమేతిస్సా రోగహరణత్తా నాగబలా, ఝస హింసత్థో, అ. ద్వయం అగ్గిసిఖాయం. నఙ్గలసదిసమూలతాయ లాఙ్గలీ, నస్స లో, దీఘో చ. ‘‘నఙ్గలీ’’తిపి పాఠో, సరదకాలే సఞ్జాతత్తా సారదీ.

౫౮౯. తికం కదలియం. రమన్తి యస్సం రమ్భా, భో. కద మారణే, అలో, నదాది. ముచ మోచనే, ణో. ద్వయం కప్పాసియం, యస్సా ఫలం కప్పాసం కరోతి లోకానముపకారన్తి కప్పాసీ, కరోతిస్మా పాసో, నదాది. వద థేరియే, అరో, సముద్దన్తాపి.

సముద్దన్తా తు కప్పాసీ, సిక్కాదురాలభాసు చ;

కప్పాసీ వనసమ్భవా చే, భారద్వాజీతి వుచ్చతి.

ద్వయం పణ్ణలతాయం. నాగలోకే జాతా లతా నాగలతా. తమ్బవణ్ణం లాతీతి తమ్బూలీ, అస్సూ, నదాది. తమ్బూలస్స అయం వా తమ్బూలీ. తమ్బూలవల్లీ, నాగవల్లీపి, తమ్బూలం నామ ఫలపత్తచుణ్ణాదియోగసమూహానం నామం, తదత్థా వల్లీ తమ్బూలవల్లీ, నాగలోకస్స వల్లీ. ద్వయం ధాతకియం, అయం తమ్బపుప్ఫీ, మజ్జోపయుత్తా. పుప్ఫా సుగన్ధికా ధాతకిచ్చేవ ఖ్యాతా. అగ్గిజాలసమానపుప్ఫతాయ అగ్గిజాలా. అతిసయం ఠితిం కరోతీతి ధాతకీ, నదాది.

౫౯౦. ద్వయం సుక్కతివుతాయం. తిస్సో వుతా తచరాజియో యస్సా తివుతా. తిస్సో పుటా తచరాజియో యస్సా తిపుటా. సరలా, తిభణ్డీ, రోచనీపి [దేవనీపి (క.)]. ద్వయం కణ్హతివుతాయం. సా తనుకరణే, విరేచనకరణేన కాయం, రోగఞ్చ సాయతీతి సామా.

‘‘సామా తు మేచకే వుద్ధ-దారకే హరితే నది;