౪. చతుబ్బణ్ణవగ్గవణ్ణనా

౩౩౨. సన్తతిపరియన్తం వంసే. కుల సన్తానబన్ధూసు, భూవాది, ణో, కులం, వన సమ్భత్తియం, సో. సంతను విత్థారే, ణో. అభిముఖం జనేతీతి అభిజనో, ణో. గో వుచ్చతి అభిధానం, బుద్ధి చ, తే తాయతీతి గోత్తం. గోత్రమ్పి. గవం సద్దం తాయతీతి వా గోత్తం, తా పాలనే. అనుపుబ్బో ఇ గతియం, కరణే అ. తనోతిస్మాతి, సన్తతి, నలోపో, ఇత్థియం.

సన్తతి పన్తివిత్థార-గోత్తేసు కవిభీ మతా;

పరమ్పరా భవే చాపి, పుత్తకఞ్ఞాసు సన్తతి.

ఖత్తియాదయో ఖత్తియబ్రాహ్మణవేస్ససుద్దా చత్తారో వణ్ణా కులాని భవన్తి, ఏతే హి అఞ్ఞమఞ్ఞమసఙ్కరతో వణ్ణేతబ్బతో ఠపేతబ్బతో వణ్ణాతి వుచ్చన్తే. వణ్ణ ఠపనే.

౩౩౩-౩౩౪. ఛక్కం కులీనే. కులస్సాపచ్చం కులినో, ఇనో అపచ్చే. సోభనో జనో సజ్జనో. సపరత్థం సాధేతీతి సాధు, సాధ సంసిద్ధిమ్హి, ఉ. సభాయం సాధు సభ్యో. సాధ్వత్థే యో. అయ గతియం. అయితబ్బో ఉపగన్తబ్బోతి అయ్యో, కమ్మని యో. మహాకులస్సాపచ్చం మహాకులో, ణో.

భూభుజన్తం రాజసామఞ్ఞే. అతితేజవన్తతాయ విసేసేన రాజతే దిబ్బతేతి రాజా, రాజ దిత్తియం. భుయా భూమియా పతి భూపతి, భుం పాలేతీతి వా భూపతి, పా రక్ఖణే,తి, రస్సో. పథవియా ఇస్సరో పత్థివో, ణో, ద్విత్తం, ఇత్తఞ్చ. జగతిం భూమిం పాలేతీతి జగతిపాలో, కమ్మని ణో. దిసానం పతి దిసమ్పతి, దిసా, దిసట్ఠే వా పాలేతీతి దిసమ్పతి, రస్సత్తం, నిగ్గహీతాగమో చ. భుం భూమిం భుఞ్జతీతి భూభుజో, భుజ పాలనజ్ఝోహరణేసు, ఇధ పాలనే, రుధాది. మహిఖితోప్యత్ర. ఖి నివాసగతీసు, మహిం అఖి గతవా మహీఖితో.

౩౩౫. పజ్జద్ధం ముద్ధాభిసిత్తే జాతిఖత్తియే, ‘‘రాజజచ్చే చ ఖత్తియే’’తి వచనతో. రఞ్ఞో ఖత్తియస్సాపచ్చం రాజఞ్ఞో, ఞ్ఞో అపచ్చే. ‘‘ఖత్తియో తు విరా ఖత్తం, రాజఞ్ఞద్విజలిఙ్గనో’’తి రభస, రతనకోసేసు పరియాయా. ఖత్తస్సాపచ్చం ఖత్తియో, అపచ్చే ఇయపచ్చయో దిస్సతే, ఖేత్తానం అధిపతిభూతత్తా వా ఖత్తియోతిఆదికప్పికరాజా వుచ్చతి, తప్పభవత్తా పన ముద్ధాభిసిత్తేస్వపి తంసమఞ్ఞా, ఏస్సత్తం. ఖత్తస్సాపచ్చం ఖత్తం, ణో. రజ్జారోపనసమయే దక్ఖిణావట్టసఙ్ఖోదకేన గఙ్గానీతేన ముద్ధని ఖత్తియకఞ్ఞాదీహి అభిసిత్తత్తా ముద్ధాభిసిత్తో, పఠమఖత్తియో. తప్పభవతాయ పన అనభిసిత్తా చ ముద్ధాభిసిత్తాఖ్యా, యథా – బ్రహ్మబాహుజస్స వంసే జాతస్సాపి బ్రహ్మబాహుజో. బ్రహ్మబాహుతో జాతత్తా బాహుజోతి హి నికాయన్తరికానం లద్ధి. యస్మిం పన రాజిని అసేసా సామన్తా పణమన్తి, సో అధిస్సరాఖ్యో [అమర ౧౮.౨]. సం సత్తో లగ్గో అన్తో యస్సా సా సమన్తా, సవిసయానన్తరా భూమి, సమన్తాయ ఇమే సామన్తా, అనన్తరరాజానో.

ద్వయం చక్కవత్తిని. సబ్బభూమియా ఇస్సరో సబ్బభుమ్మో, ణ్యో. పుఞ్ఞోపనీతేన చక్కరతనేన వత్తతే అసాధుదమనికాదిరాజవత్తం అనుతిట్ఠతీతి చక్కవత్తీ, ణీ, చక్కరతనం వత్తేతి ఆకాసే అత్తనో పురతో గమయతీతి వా చక్కవత్తీ, పుఞ్ఞచక్కం, చతుచక్కం వా సత్తేసు వత్తేతి, తే వా అస్మిం వత్తేతీతి చక్కవత్తీ, చక్కరతనుప్పాదనత్థం ద్వాదసవస్సచరితం దసరాజధమ్మం వత్తమేతస్సత్థీతి వా చక్కవత్తీ. తత్థ అన్తోజనస్మిం బలకాయే ధమ్మికారక్ఖావరణగుత్తియా సంవిధానం, ఖత్తియేసు, అనుయుత్తేసు, బ్రాహ్మణగహపతికేసు, నేగమజానపదేసు, సమణబ్రాహ్మణేసు, మిగపక్ఖీసు, అధమ్మకారపటిక్ఖేపో, అధనానం ధనుప్పాదనం, సమణబ్రాహ్మణే ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్హపుచ్ఛనన్తి ఇదం దసవిధం చక్కవత్తివత్తం, ఇదమేవ చ గహపతికే, పక్ఖిజాతే చ విసుం కత్వా గహణవసేన ద్వాదసవిధమ్పి దీపేసు. చతూస్వపి దీపేసు ఆణాధమ్మచక్కాని సత్తేసు పవత్తేతీతి వా చక్కవత్తీ. అఞ్ఞో అసబ్బభుమ్మో అనవకాసో సామన్తో భూపో మణ్డలిస్సరో నామ. సయమాణాపవత్తిట్ఠానవసేన పరిచ్ఛిన్నస్సేవ మణ్డలస్స ఇస్సరో, న సబ్బమణ్డలస్సాతి మణ్డలిస్సరోతిపి. ఏత్థ చ ‘‘సబ్బభుమ్మో, చక్కవత్తీ’’తి ద్వీహి నామేహి చతుదీపిస్సరో రాజా దీపితో, ఇధానాగతేపి సఙ్గహేత్వా కథితేన అధిస్సరపదేన ఏకదీపిస్సరో రాజా, మణ్డలిస్సరపదేన పదేసిస్సరో రాజా దీపితో. అథ వా మణ్డలిస్సరపదేన ఏకదీపిస్సరో రాజా, సేసేహి రాజరాజఞ్ఞాదీహి బాహుజపరియన్తేహి పదేసిస్సరో దీపితో.

౩౩౬. ద్వయం రాజభేదే. సుఖుమతాయ లీనా అపాకటా ఛవియో యేసం తే లిచ్ఛవినో. లిచ్ఛవీ చ వజ్జీ చాతి ద్వన్దో. ద్వయం సమ్మాసమ్బుద్ధకులే రాజిని. పురిమతరసమ్భూతే సక్యకులే సఞ్జాతత్తా సక్యో, ణో. సక్కోపి. సక్యే భవో సాకియో, ఇయో, యలోపో, దీఘో చ.

పఞ్చకం బుద్ధపుత్తస్సాయస్మతో రాహులస్స మాతరి. భద్ద కల్యాణే, సోఖ్యే చ. కులాచారరూపాదివసేన కల్యాణత్తా భద్దా. కచ్చస్సాపచ్చం కచ్చానా, అపచ్చసద్దోయం నిచ్చం నపుంసకే పుత్తే, పుత్తియఞ్చ భవతీతి. ‘‘రాహు వియ చన్దం మమ నిక్ఖమనం లాతుకామో చాయం మే పుత్తోతి రాహులోతి నామేన భవితబ్బ’’న్తి మనసి కత్వా ‘‘రాహు జాతో, బన్ధనం జాత’’న్తి పితరా వుత్తో సిక్ఖాకామో ఆయస్మా రాహులోయేవేత్థ రాహులో, తస్స మాతా రాహులమాతా, బిమ్బం వుచ్చతి సరీరం, అతిసయవణ్ణసరీరయుత్తతాయ బిమ్బా, వమిధాతుమ్హా వా బో, వస్స బత్తం. యసో వుచ్చతి పరివారో, కిత్తి చ, తే ధారేతీతి యసోధరా, మనాదిత్తా అస్సో.

౩౩౭-౩౩౯. యేసం ఖత్తియానం ధనం సతం హోతి, కీదిసం తం ధనం? నిధానగం పథవాదీసు నిధానవసేన గతం పవత్తం, తేసం ధనానం సతం కహాపణానం, కిత్తకప్పమాణానం? కోటీనం సతం. కేన పరిచ్ఛేదేన? హేట్ఠిమన్తేన హేట్ఠిమకోట్ఠాసేన, హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదేన వా కోటీనం సతం హోతి. దివసవళఞ్జో దివసే దివసే వళఞ్జితబ్బో పన కహాపణో వీసతమ్బణమత్తం హోతి, తే ఖత్తియా ‘‘ఖత్తియమహాసాలా’’త్యుచ్చన్తే. మహన్తో ధనసారో యేసన్తే మహాసాలా, లత్తం, అమ్బణమత్ర ఏకాదసదోణమత్తం.

యేసం ద్విజానం బ్రాహ్మణానం నిధానగాని నిధానవసేన పవత్తాని అసీతికోటిధనాని హోన్తి, దివసవళఞ్జో పన కహాపణో దసమ్బణమత్తం హోతి, తే ద్విజా ‘‘ద్విజమహాసాలా’’త్యుచ్చన్తే.

నిధానగే, వళఞ్జే చ ధనే తదుపడ్ఢే తేసం ద్విజమహాసాలానం ధనస్స ఉపడ్ఢభాగే సతి గహపతిమహాసాలా నామ సియుం, ఉభయత్రాపి హేట్ఠిమన్తేనేవ ధనపరిచ్ఛేదో.

౩౪౦. యో న హీనో, న చుక్కట్ఠో, మజ్ఝిమాధికారబ్యవట్ఠితో రాజపుత్తసేనాపతిమహాకణిత్థరాది, సో మహామత్తో. మహతీ మత్తా పరిచ్ఛేదో యస్స మహామత్తో, రూపభేదేన పట్ఠానం క్లీవం.

‘‘పకతియం మహామత్తే, పఞ్ఞాయం పరమత్తని;

నపుంసకం పధానం తం, ఏకత్తే తు’త్తమే సదా’’తి.

రభసో చ. ‘‘మహామత్తో, పట్ఠానో చా’’తి తు పుంసకణ్డే వోపాలితో. పకట్ఠే తిట్ఠతీతి పట్ఠానం, యు [అభిధానప్పదీపికా టీకా ౯౮౩, ౧౧౨౩ గాథాసుపి పస్సితబ్బం].

పఞ్చకం మన్తినిమ్హి. మతిప్పధానో సచివో సహాయో. ఇతికత్తబ్బతావధారణం మన్తో, తంయోగా మన్తినీ. అస్సత్థ్యత్థే ఇనీ, అథ వా మన్తేన నయతీతి మన్తినీ, అథ వా మన్తయోగా మన్తి, నేతీతి నీ, మన్తి చ నీ చాతి మన్తినీ. ‘‘మతిసచివమన్తినీ’’తిపి పాఠో, తదా ద్విన్నం తిణ్ణం వా ద్వన్దో. రఞ్ఞా సహ జీవతీతి సజీవో. సచతే సమవేతో భవతీతి సచివో. సచ సమవాయే, వో, ఇకారాగమో చ. సబ్బకిచ్చేసు రఞ్ఞా మన్తేన అమా సహ భవతీతి అమచ్చో, అమాసద్దోయం నిపాతో సహత్థే చ్చపచ్చయో. సజీవమత్తే చామచ్చసద్దో వత్తతి. ద్వయం సేనాపతిమ్హి. సేనం నయతీతి సేనానీ. చమూనం సేనానం పతి చమూపతి.

౩౪౧. న్యాసాదీనం ఇణాదానదాయవిభాగాదీనం వివాదానం వోహారానం ఉపదట్ఠరి ఉపదస్సితే అక్ఖదస్సో, అక్ఖే వోహారే పస్సతీతి అక్ఖదస్సో, ణో, ధమ్మాధికరణియో. పుచ్ఛావివాకో, పఞ్హవివాకోప్యత్ర.

పజ్జడ్ఢం పటిహారే. ద్వారే నియుత్తో దోవారికో, ణికో, ఓకారాగమో. పటిహరతి విఞ్ఞాయతి తేనాతి పటిహారో, ణో. ద్వారే తిట్ఠతీతి ద్వారట్ఠో, సకత్థే కో. ద్వారపాలకో. ద్వారట్ఠితో, దస్సకోప్యత్ర.

౩౪౨. రాజూనం అఙ్గరక్ఖగణో అనీకట్ఠోతి మతో. ‘‘రక్ఖివగ్గో తు యో రఞ్ఞం, సో’నీకట్ఠో’భిధీయతే’’తి అమరమాలాయఞ్చ, అనీకేన సమూహేన తిట్ఠతీతి అనీకట్ఠో, ణో.

ద్వయం మహల్లకే. కఞ్చుకం చోళం, తంయోగా కఞ్చుకీ. సోకం విన్దతీతి సోవిదల్లో. విద లోభే, లో, కలోపో. థాపతి, సోవిదోప్యత్ర. ద్వయం సేవకే. పభునో పచ్ఛా జీవతీతి అనుజీవీ, ణీ. సేవ సేవనే, భూ, ణ్వు. అత్థీప్యత్ర. అత్థ యాచనాయం. అత్థనమత్థో, ఆసీసో, తంయోగా అత్థీ.

౩౪౩. ద్వయం అధికమత్తే. గామేసు అధికత్తా అధికా ఇక్ఖా అనుభవనమేతస్స అజ్ఝక్ఖో, ఇస్సత్తం. అధికం కరోతీతి అధికతో. ఇదం ద్వయం థాయుకగోపానం ద్విన్నమ్పి నామం. తత్ర ఏకగామే అధికతో థాయుకో, బహూసు గామేస్వధికతో గోపో. వుత్తఞ్చామరకోసే ‘‘థాయుకోధికతో గామే, గోపో గామేసు భూరిసూ’’తి. [అమర ౧౮.౭] రుద్దేనాపి వుత్తం ‘‘గామేస్వధికతే గోపో, గోట్ఠజ్ఝక్ఖేపి వల్లభో’’తి [చిన్తామణిటీకా ౧౮.౭].

ద్వయం సువణ్ణరజతజ్ఝక్ఖానం ద్విన్నమ్పి నామం. హిరఞ్ఞం వుచ్చతి అకతసువణ్ణాది, తత్ర నియుత్తో హేరఞ్ఞికో. కన దిత్తిగతికన్తీసు, నిపుబ్బో, ఖో, నిక్ఖో, సువణ్ణాదివికారో, తత్ర నియోగో నిక్ఖికో. విసేసతో పన సువణ్ణజ్ఝక్ఖే భోరికో. భూరిసద్దో సువణ్ణే, తంయోగా భోరికో. రూప్యాజ్ఝక్ఖేనిక్ఖికో, తస్మా’య’ముభయత్రాపి హేరఞ్ఞికోతి సామఞ్ఞస్మింయేవ. వుత్తఞ్చ –

‘‘భోరికో కనకాజ్ఝక్ఖో,

రూప్యా’జ్ఝక్ఖో తు నిక్ఖికో’’తి [అమర ౧౮.౭].

సస్స అత్తనో విజిగీసభూతస్స దేసానన్తరో సమన్తతో మణ్డలీభూతో రాజా సత్తురుచ్చతే ఏకత్థాభినివేసితత్తా. తతో పరం విజిగీసభూమ్యేకన్తరికో మిత్తో ఏకత్థకారిత్తనోపకారత్తా. అరివిజిగీసమిత్తానం పన మణ్డలానం బహిభూతో దూరమణ్డలట్ఠో విజిగీసభూమియా అచ్చన్తబ్యవహితో బలాధికోపి యో నాపకరోత్యుపకారోతి వా, స ఉదాసీనో దూరమణ్డలత్తేనోపకారత్తా. దూరమణ్డలే ఆసతీతి ఉదాసీనో, ఉపుబ్బో ఆస ఉపసేవనే, యు, అస్సి, దాగమో చ. సత్తుమభియుఞ్జమానస్స విజిగీసస్స సత్తుహితాయ యో పణ్హిం గణ్హతి పిట్ఠితో వత్తతి, సో పణ్హిగ్గాహో. ‘‘పణ్హి పచ్ఛా పదం విజిగీసస్సా’’తి రతనకోసే. ‘‘పణ్హిపాదే బ్యూహపిట్ఠే’’తి [తికణ్డసేస ౩.౩.౧౩౪] తికణ్డసేసో. ‘‘పణ్హి పచ్ఛిమభాగే చ, పాదమూలోమదిట్ఠిసు. సేనాపిట్ఠే కుమ్భియఞ్చే’’తి తు నానత్థసఙ్గహే.

౩౪౪-౩౪౫. దిట్ఠన్తం రిపుమ్హి. మిత్తపటిపక్ఖత్తా అమిత్తో, రపత్యవణ్ణం రజతేతి రిపు, ఉ, ఇత్తం, రప, లప, జప, జప్ప వచనే వా. వేరం విరోధో యస్సత్థీతి వేరీ, ఈ, దుక్ఖహేతుత్తా సపత్తి ఇవ సపత్తో, ఇవత్థే అకారపచ్చయో. అర గమనే,తి, భూవాదిత్తా ఆగమో. సద సాదనే, తు, భూవాది, సత్తు, యవాదిచుణ్ణేపి. అర గమనే, వేరమరతీతి అరి, రస్సన్తో ఇ. సపత్తాదీనం చతున్నం ద్వన్దో, ‘‘బ్యఞ్జనో చ విసంయోగో’’తి సుత్తే చగ్గహణేన ఏకతకారస్స లోపో చ. పతియమత్థనం పచ్చత్థో, తంయోగా పచ్చత్థికో, పతియం విపరీతగమనం. పన్థ గతియం, చురాది. పరిపన్థో పరిస్సవట్ఠానం, తంయోగా పరిపన్థీ. పటివిరుద్ధో పక్ఖో సహాయో పటిపక్ఖో, తథా విపక్ఖో. న హితో అహితో. హింసాయం రమతీతి [పరతీతి (?)] పరో, క్వి. పటిపక్ఖభావేన అమతి గచ్ఛతీతి పచ్చామిత్తో, అమ గమనే, తో, ద్విత్తం. నత్థి ఏతస్మా ఈతి ఉపద్దవోతి అనీతో, మిత్తో, తప్పటిపక్ఖో పచ్చనీతో, సో ఏవ పచ్చనీకో, తస్స కో, యథా నియకో. విరోధోస్సత్థీతి విరోధీ, ఈ. దిస, దుస అప్పీతియం, దివాది. విదుస్సనసీలతాయ విద్దేసీ, ద్విత్తం, ఇస్సేత్తం. దుస్సతీతి దిసో, అ. తపచ్చయే దిట్ఠో, ధాత్వన్తేన సహ ట్ఠాదేసో. ద్వేసణో, దుహదయో, దస్సు, సాత్తవో, అభిఘాతీప్యత్ర.

ద్వయం అనుకూలనే. అనురోధనం అనురోధో, ణో. రుధ ఆవరణే. అనురూపం పవత్తనం అనువత్తనం, వతు వత్తనే, భూ, యు.

౩౪౬. పఞ్చకం మిత్తసామఞ్ఞే. మిద స్నేహే, భూవాది, తో, వయసా తుల్యో వయసో, మూలవయోసద్దేహి సఞ్ఞాయం సపచ్చయో [యపచ్చయో (?) పాణిని ౪.౪.౯౧ సుత్తం పస్సితబ్బం], సబ్బకారియేసు సహ వయతీతి వా వయసో, వయ గమనే, సహస్స సో వణ్ణవిపరియయో. సహ అయతి కిచ్చేసూతి సహాయో, అయ గమనే, సహస్స సాభావో, యథా సహధమ్మికో. సహ వా హాని, అయో వా వుడ్ఢి యస్స సహాయో, తిపదబహుబ్బీహి, యథా పరక్కమాధిగతసమ్పదా. అథ వా హాని చ ఆయో చ హాయా, నిలోపో, తే యస్స అత్థి, సో సహాయో, ‘‘సపక్ఖకో, సలోమకో’’త్యాదీసు వియ ససద్దస్స విజ్జమానత్థత్తా. సున్దరం హదయమేతస్సాతి సుహదయో, అలోపో, ద్యస్స జో, సోవ సుహజ్జో. సహ పరిసహనే. పరిసహనం అదుస్సనం, ఖో, హలోపో, సఖా, రాజాది, సమానో ఖ్యాతో పతీతో వా సఖా, యలోపో, సమానస్స చ సభావో. సినిద్ధో, స్నిద్ధో, సవయోప్యత్ర. సఖ్యసత్తపదినా పన మేత్తియం వత్తన్తి. సఖిమ్హి భవం సఖ్యం. సత్తహి పదేహి అవగమ్యతేతి సత్తపదినం [సత్తపదీన (అమర ౧౮.౧౨)], ఇనో.

ద్వయం అభేజ్జమిత్తే. సబ్బకాలం భజతీతి సమ్భత్తో, భజ సేవాయం, భూవాది. దళ్హో థిరో మిత్తో దళ్హమిత్తో. ద్వయం దిట్ఠమత్తమిత్తే. కిఞ్చి కాలం పస్సితబ్బోతి సన్దిట్ఠో. సంసద్దోయమప్పత్థో. దిస పేక్ఖనే, దస్సనం దిట్ఠం, తం మత్తా పమాణమేతస్స దిట్ఠమత్తకో, సకత్థే కో.

౩౪౭. ద్వయం చరపురిసే తాపసాదిరూపేన చరమత్తే. చరతి జానాతి పరచక్కన్తి చరో, అ, చారోపి, ణో. గుళ్హపురిసో గుత్తపురిసో. యథారహవణ్ణో, పణిధి, అప్పసపో, ఫస్సోప్యత్ర. తత్రాదిద్వయం వాణిజకసిబలలిఙ్గభిక్ఖుకచ్చాయనాదిలేసేన థాయినిచరే. ఇతరే ఇధాగతసదిసత్థే. వణ్ణో పకారో, యథారహవణ్ణో యథారహప్పకారో. యేన పరచక్కం సక్కా ఞాతుం తప్పకారవా ఇచ్చత్థో. పణిధియ్యతే ఞేయ్యమస్మిం పణిధి, ఇ. అపకట్ఠం సప్పతి చరతీతి అపసప్పో, అ. ఫుస బాధనఫుసనేసు, అ, ఫస్సో.

తికం పథికే. పథే గచ్ఛతీతి పథావీ, వీ, దీఘో. ఇకో, పథికో. అద్ధని మగ్గే గచ్ఛతి సీలేనాతి అద్ధగూ. అద్ధగోప్యత్ర.

ద్వయం దూతే. దు పరితాపే, తో. సన్దేసం వాచికం హరత్యనేనేతి [హరతీతి (?)].

ద్వయం జోతిసికే. గణయతీతి గణకో, ణ్వు. ముహుత్తం కాలవిసేసం జానాతీతి ముహుత్తికో, వాగ్గహణేన న వుద్ధి. సంవచ్ఛరో, జోతిసికో, దేవఞ్ఞూ, మోహుత్తో, ఞాణికో, కాతన్తికోప్యత్ర. కతన్తో దేవమత్తం, తం జానాతీతి కాతన్తికో.

౩౪౮. ద్వయం లేఖకే. లిఖ లేఖనే, భూ, ణ్వు. లిపేన మస్యోపదేసేన భవతీతి లిపి, ఇ, వణ్ణసణ్ఠానో, తం కరోతీతి లిపికారో. అక్ఖరచణో, అక్ఖరచుఞ్చుప్యత్ర. చన దానే, భూ. చఞ్చు గతియం.

మేలానన్దా మసిమణి, మేలన్ధు వణ్ణకూపికా;

మసిజలన్తు మేలా చ, పత్తఞ్జనం మసి ద్విసు.

లేఖనీ వణ్ణతూలీ చ, వణ్ణకక్ఖరతూలికా;

వణ్ణదూతో సోత్థిముఖో, లేఖో వాచికహారకో.

కాచనకితలికో చ, కాచనం తన్నిబన్ధనం;

లేఖ్యట్ఠానం గన్థకుటి, ముద్దా పచ్చయకారినీ [తికణ్డసేస ౨.౮.౨౭, ౨౮, ౨౯].

ద్వయం వణ్ణే. వణ్ణీయతి పకాసీయతి అత్థో యేన, సో వణ్ణో, వణ్ణ పకాసనే. న ఖరతి న ఖీయతీతి అక్ఖరో, ఖర వినాసే, ఖి ఖయే వా, తదా అరో. లిఖనం, లిపి, లిఖి ఇమే వణ్ణసణ్ఠానే వత్తన్తి. లిపిలిఖియో ఇత్థియం.

భేదాదయో ఇమే చతురో ఉపాయా సత్తువిజయకారణాని. సత్తువిజయముపగచ్ఛన్తి ఏతేహీతి ఉపాయా. పరస్మా విసిలేసనం భేదో.

స్నేహరాగాపనయనం, సంహాసోప్పాదనం తథా;

సన్తజ్జనఞ్చ భేదోయం, విఞ్ఞూహి తివిధో మతో [కామన్దకీయనీతిసార ౧౭.౮].

తత్రాయం తవానుగ్గతేన పవుద్ధో పాసాదతరవో వియ అత్తానఞ్చోచ్ఛిన్దిస్సతీతి సఙ్కాయం జనితాయం స్నేహభత్తిఞ్చాపనయతి. అభిభవనఞ్చోపాదయతి [పద్ధఞ్చోపాదయతి (క.)]. అఞ్ఞస్స చ పరియపచ్చామిత్తానుగ్గహణస్స మరణమేవన్తో భవిస్సతీత్యేవంపకారమభిభయనం సన్తజ్జనం.

వధోత్థగ్గహణఞ్చేవ, పరిక్లేసో తథేవ చ;

ఇతి దణ్డవిధఞ్ఞూహి, దణ్డోపి తివిధో మతో [కామన్దకీయనీతిసార ౧౭.౯].

పరిక్లేసో బన్ధనతాళనాది.

అఞ్ఞమఞ్ఞోపకారానం, దస్సనం గుణకిత్తనం;

సమ్బన్ధస్స సమక్ఖానం, ఆయతిం సమ్పకాసనం.

వాచా పేసలయా సాధు, తవాహమితి చప్పణం;

ఇతి సామవిధఞ్ఞూహి, సామం పఞ్చవిధం మతం [కామన్దకీయనీతిసార ౧౭.౪-౫].

‘‘అస్మిం ఏవం కతే ఇదం అమ్హాకం భవిస్సతీ’’తి ఆసాదస్సనం ఆయతిసమ్పకాసనం. అప్పణమిత్యఙ్గస్స దానం.

దానఞ్చ పఞ్చధా సారస్సాసారస్స చ దబ్బస్స గహితస్స సమప్పణం, తథాగహితస్సానుమోదనం, తథా అపుబ్బదానం, తథా ‘‘అముస్స దబ్బం గణ్హాహి, తథేవ భవిస్సతీ’’తి పరసేసు సయం గాహప్పవత్తనం, తథా ఇణప్పమోచనఞ్చేతి. యథాహ –

‘‘యో సమ్పత్తధనోస్సగ్గో, ఉత్తమమజ్ఝిమాధమో;

పతిదానం తథా తస్స, గహితస్సానుమోదనం.

దబ్బదాన’మపుబ్బఞ్చ, సయం గాహప్పవత్తనం;

దేయ్యస్స పటిమోక్ఖో చ, దానం పఞ్చవిధం మత’’న్తి [కామన్దకీయనీతిసార ౧౭.౬-౭].

ఏతే చత్తారో ఉపాయా మాయాదీస్వేవన్తోగధా, తథా హి మాయోపేక్ఖా చ దణ్డన్తోగధా. ఇన్దజాలఞ్చ భేదే అన్తోగధం. కేచి పనాహు

‘‘సామం దానఞ్చ భేదో చ, దణ్డో చేతి చతుక్కకం;

మాయోపేక్ఖిన్దజాలఞ్చ, సత్తోపాయా పకిత్తితా’’తి [కామన్దకీయనీతిసార ౧౭.౩].

౩౪౯. నామమత్తేన వుత్తానం భేదాదీనమిదాని పరియాయాన్యాహ. తత్ర ద్వయం భేదే. జప మానసే చ [జపో చిన్తనవాచాసు (ధాత్వత్థసఙ్గహ, ౧౩౫ గాథా)], భూ, ణో. భిది ద్విధాకరణే, ణో.

తికం దణ్డే. దణ్డ నిపాతనే, చురాది. సహో వుచ్చతి బలం, తబ్భవం సాహసం. దమనం దమో, దీఘపటిసేధో.

౩౫౦. సామం సుద్దవగ్గే, దానఞ్చ బ్రాహ్మణవగ్గే కథేస్సతి. సామ్యాదయో సత్తరేవాచరియమతే. పరమ్పరోపకారిత్తా రజ్జస్సఙ్గాని. పకట్ఠముపకుబ్బన్తి రజ్జన్తి పకతియోతి చోచ్చన్తే. వుత్తఞ్చ కామన్దకీయే –

‘‘సామ్య’మచ్చఞ్చ రట్ఠఞ్చ, దుగ్గం కోసో బలం సఖా;

పరమ్పరోపకారీదం, సత్తఙ్గం రజ్జముచ్చతే [కామన్దకీయనీతిసార ౪.౧].

అమచ్చరట్ఠదుగ్గాని, కోసో దణ్డో చ పఞ్చమో;

ఏతా పకతియో వుత్తా, విజిగీసస్స రాజినో.

ఏతా పఞ్చ తథా మిత్తం, సత్తమో పథవీపతి;

సత్తప్పకతికం రజ్జం, ఇచ్చాహ సూరపూజితో’’తి.

తత్ర పోరసేణీనం పధానభావేపి సతి రట్ఠగ్గహణేన, బలగ్గహణేన వా గహణసిద్ధన్తి నేహ విసుం గహణం కతం, అమరకోసే పన ద్వీహి గహణే సిద్ధేపి పధానత్తాఖ్యాపనత్థం విసుం గహితా. వుత్తఞ్హి తత్ర –

‘‘సామ్య’మచ్చో సఖా కోసో, రజ్జదుగ్గబలాని చ;

రజ్జఙ్గాని పకతయో, పోరానం సేణియోపి చే’’తి [అమర ౧౮.౧౭].

ఏసఞ్చ సామ్యమచ్చరట్ఠదుగ్గకోసబలసఖీనం పుబ్బతరస్స గరుత్తం విఞ్ఞేయ్యం, ఇహ తు నామలిఙ్గానుసాసనే అభిధానసత్థే అనుపయోగతో యథాక్కమం గరుత్తం న వత్తుమిచ్ఛతీతి బ్యతిక్కమేనోపఞ్ఞాసో కతో.

సువణ్ణాదిమయభణ్డాగారం కోసో, పబ్బతోదకరుక్ఖాదీహి దుగ్గమం పురం దుగ్గం, విజితం జనపదవతీ భూమి, బలం చక్కం, తఞ్చ మోలభతసేణిసహాయామిత్తాటవికభేదేన ఛబ్బిధం. తత్ర కమాగతం మోలం, వేతనసమ్బన్ధం భతం, పోరం బలం సేణీ, సహాయభూతం సహాయో, అమిత్తభూతం అమిత్తం, అటవికం అటవిసహాయో మిత్తం. తదపి సహజ్జం, పాకతం, కిత్తిమఞ్చేతి తివిధం. ‘‘లిఙ్గే సభావే పకతి, పోరామచ్చాదియోనిసు. తిలిఙ్గం గుణసామ్యేపీ’’తి [బ్యాఖ్యాసుధా ౧.౪.౨౯] రుద్దో.

౩౫౧. పభావాదీనం వసా సత్తియో నామ తిస్సో భవన్తి. సక సత్తియం,తి. తత్ర యం సన్ధాదీనం, భేదాదీనఞ్చ యాథావతో అవట్ఠాపనం, తం ఞాణబలం మన్తసత్తి, సకసమ్పత్తుప్పత్తియం కోసదణ్డా పభూసత్తి, తేసంయేవ పభుత్తసమ్పాదనే సామత్థియతో. వుత్తఞ్చ ‘‘కోసదణ్డబలం పభూసత్తి’’రితి [చిన్తామణిటీకాయమ్పి]. బలవతీ ఉస్సాహచేట్ఠా ఉస్సాహసత్తి. వుత్తఞ్చ ‘‘విక్కమబలముస్సాహసత్తి’’రితి [బ్యాఖ్యాసుధా ౨.౮.౧౯ చిన్తామణిటీకాయమ్పి].

పభావాదీనం సకారణం సరూపం దస్సేతుమాహ ‘‘పభావో’’చ్చాది. దమనం దణ్డో, తదత్థియా బలమ్పి దణ్డో. తతో జాతం యం తేజో, తం పభావో. తతో జాతో యో తేజో, సో ‘‘పభావో’’తిపి పుల్లిఙ్గేన యోజనీయం. పభవన్తి తేజస్సినో అనేనేతి పభావో, ణో. పకట్ఠో వా భావో పభావో. కోసో ధనం, తతో జాతో యో తేజో, సో పభావో నామ. తథా కోసజో తేజో ధనేన సత్తూనముపకరణం. పతపన్తి తేజస్సినో భవన్త్యనేనేతి పతాపో, ణో.

౩౫౨. ద్వయం మన్తే. మన్తా వుచ్చతి పఞ్ఞా, సా ఏతస్మిం విజ్జతి తాయ నిప్ఫాదేతబ్బత్తాతి మన్తో, అథ వా మన్త గుత్తభాసనే, భావే ణో. ఇతరత్ర భావే యు.

సో మన్తో ద్విగోచరో ద్విన్నం జనానం విసయభూతో చతుక్కణ్ణో నామ. చత్తారో కణ్ణా ఏత్థ చతుక్కణ్ణో. సో మన్తో తిగోచరో తిణ్ణం జనానం విసయభూతో ఛక్కణ్ణో నామ. మన్తో నామ చతుక్కణ్ణో వా ఛక్కణ్ణో వా కత్తబ్బో, న తతో పరన్తి ద్విన్నమేవేత్థ గహణం. అమరకోసే పన ఛక్కణ్ణోపి పటిక్ఖిత్తో. వుత్తఞ్హి తత్థ ‘‘అఛక్కణ్ణో, యో తతియాద్యగోచరో’’తి [అమర ౧౮.౨౨].

సబ్బపారిసదత్తా [సబ్బపాఠిపదత్తా (క.)] బ్యాకరణస్స సోతూనం సమయన్తరేస్వపి పటుభావజననత్థం ఇధానాగతాపి ఛగ్గుణాదయో ఆనేత్వా కథేతబ్బా. వుత్తఞ్హి –

‘‘సబ్బపారిసదం [సబ్బపాటిపదం (క.)] హిదం, సబ్బసత్థ’మతో మతం;

నిస్సీయతే క్వచి కిఞ్చి, సబ్బేస’మత్ర వాదిన’’న్తి.

యథా ఛగ్గుణా సన్ధి విగ్గహయానాసనద్వేధాసయా [అమర ౧౮.౧౮-౯]. తత్ర సన్ధి ఉపహారలక్ఖణో తివిధో కోసదణ్డభూమిప్పదానహేతుకో. అపహారలక్ఖణో విగ్గహో, సోపి తివిధో పకాసయుద్ధం కూటయుద్ధం తుణ్హియుద్ధన్తి.

పరబ్యసనతాసపత్తిదేసకాలాత్యుదయావాపయానమత్తేన సాద్ధే పరస్మిం కతాచరస్స గుణానురత్తపకతిస్స విజిగీసస్స యాత్రా యానం [కామన్దకీయనీతిసారే ౧౧ సగ్గే పస్సితబ్బం], తఞ్చ విగ్గయ్హయానం సన్ధాయయానం సమ్భూయయానం పసఙ్గయానం ఉపేక్ఖియయానమితి పఞ్చవిధం. పతిగ్గాహీనం నిగ్గయ్హ, సన్ధాయ, ఉపేక్ఖియ వా యం యానం, తం విగ్గయ్హయానాది. యదా న సక్కోతి, తదా సామన్తేహి సహేకీభూయ యానం సమ్భూయయానం. అఞ్ఞత్ర గన్తబ్బే అఞ్ఞస్మిం పసఙ్గతో గమనం పసఙ్గయానం.

‘‘న మం పరో హన్తుం సమత్థో, నాహమ్పి పర’’మితి కాలాదికే పరిక్ఖిత్వా విజిగీసస్స దుగ్గాదీని వడ్ఢయతో ఠితి ఆసనం, తదపి విగ్గయ్హాసనసన్ధాయాసనాదిభేదేన పఞ్చవిధం. బలీనం సత్తూనం మజ్ఝే కాకక్ఖివా’లక్ఖితస్సో’భయత్ర వచనేనత్తనో సమప్పణం ద్వేధం. అఞ్ఞతరేన వా బలవతరేన సన్ధి, అఞ్ఞతరేన అబలేన విగ్గహో ద్వేధం. సత్తునో వా పకతీహి సన్ధాయ యో తేన విగ్గహో, సత్తునేవ వా యో సన్ధివిగ్గహసముదాయహేతుకో [సత్తునోవ వా సన్ధివిగ్గహసముదాయహేతునో (బ్యాఖ్యాసుధా ౧.౮.౧౮)] దుగ్గాసయస్స బ్యాపారో, సోపి ద్వేధం. పరసన్తానమప్యోభయవేదనానం ఉభయతో వుత్తి ద్వేధముచ్చతే.

‘‘ఉచ్ఛిజ్జమానో రిపునా నిరుపాయ పతిక్రియో. సత్తిహీనో సమాసియతే’’తి [బ్యాఖ్యాసుధా ౧.౮.౧౮] హీనేనాఞ్ఞస్స బలవతరస్స ధమ్మవిజయినో సమాసయనం [బలవతా అరినా ఉచ్ఛిజ్జమానస్స హీనసత్తినో యం బలవధమ్మవిజయిసమాసయనం (బ్యాఖ్యాసుధా ౧.౮.౧౮)], తస్సేవ వా బలినో సత్తునో కోసాదిప్పదానేన ఆసయనం ఆసయో వుచ్చతే. ఏతే ఛగ్గుణా.

యస్మిఞ్చ గుణే ఠితో విజిగీసో సక్కోత్యత్తనో అట్ఠవగ్గియకమ్మాని పవత్తయితుం, పరస్స చేతాన్యుపహన్తుం, గుణమాధిట్ఠేయ్య, సా వుడ్ఢి.

కసి వణిజ్జం పథో దుగ్గం, సేతు కుఞ్జరబన్ధనం;

ఖన్యాకరధనాదానం, సుఞ్ఞానఞ్చ నివేసనం [కామన్దకీయనీతిసార ౫.౭౮].

ఇత్యేసో అట్ఠవగ్గో.

యస్మిం వా గుణే ఠితో సకమ్మానం వుడ్ఢి, ఖయం వా నాభిపస్సతి, తం ఠానం, యస్మిం వా గుణే ఠితో సకమ్మానముపఘాతం పస్సతి, తస్మిం న తిట్ఠేయ్య, సో ఖయో, అయం నీతివేదీనం తివగ్గో [అమర ౧౮.౧౯]. ఇతరేసం ధమ్మత్థకామా తివగ్గో.

ద్వయం గుయ్హే. రహసి భవం రహస్సం, సో, రహే వా భవం రహస్సం. గుహ సంవరణే, కమ్మని యో. ఇదం ద్వయం తీసు. రహస్సో మన్తో, రహస్సా వాచా, రహస్సం మన్తనం.

౩౫౩. పఞ్చకం విజనే. విజి పుథభావే, భూ, తో చ. విచి వివేచనే, పుథుభావే చ వా. ‘‘వివిత్తం తీసు విజనే, అసంపక్కపవిత్తేసూ’’తి రుద్దో. విగతో జనో అస్మాతి విజనో. ఛాదేతీతి ఛన్నో. ఛద సంవరణే. విత్తమరహతీతి రహో, రహ చాగే, రమన్తే అస్మిన్తి వా రహో, వణ్ణవికారో. ‘‘రహో నిధువనే చాపి, రహో గుయ్హే నపుంసక’’న్తి [బ్యాఖ్యాసుధా ౨.౮.౨౨] రభసో. దుతియో రహోసద్దో అబ్యయం. నిస్సలాకా, ఉపాసుప్యత్ర. నిస్సలాకా థీ, ఉపాసు అబ్యయం.

ద్వయం విస్సాసే. సస పాలనే, ణో. సమ్భ విస్సాసే. ‘‘విస్సమ్భో కేలికలహే, విస్సాసే’పణయేపి చే’’తి [చిన్తామణిటీకాయమ్పి] రుద్దో.

ద్వయం న్యాయే. యుజ సమాధిమ్హి, సమాధి అభ్యుపగమో, తో. ఉపగన్తబ్బత్తా ఉపాయికం. ఉపాయా సకత్థే ఇకో, ఓపాయికం, ఓపయికమ్పి [పాణిని ౫.౪.౩౪ (గణ)], లబ్భం, భజమానం, అభినీతం, న్యాయం, ఞాయంప్యత్ర.

౩౫౪. సిలోకం ఓవాదే. అవపుబ్బో వద వియత్తియం వాచాయం, భావే ణో. సాస అనుసిట్ఠిమ్హి,తి, ఆస్సి, అనుసిట్ఠి. అనుసాసతే అనుసాసనం. పుమవజ్జే ఇత్థియం, నపుంసకే చ. ఏత్థ చ ఏకస్సేవత్థస్స భిన్నలిఙ్గేహి తీహి నామేహి కథనం న కేవలం వాచ్చలిఙ్గోయేవ సద్దో, అథ ఖో వాచకలిఙ్గోప్యత్థీతి దీపనత్థం.

ద్వయం ఆణాయం. ఆణ పేసనే, భావే అ, ఆణా, ఇత్థీ. అవవాదో, నిద్దేసో, సిట్ఠిప్యత్ర. ద్వయం బన్ధనే. దా దానే, భావే యు, దా అవఖణ్డనే వా, వియోగదానతో ఉద్దానం.

౩౫౫-౩౫౬. ద్వయం అపరాధే. అపగచ్ఛన్త్యనేనాతి ఆగు, ణు, పలోపో, రస్సస్స దీఘతా, నపుంసకే ఆగు. అపగతో రాధో యేన అపరాధో, రాధ సంసిద్ధిమ్హి. ద్వయం రాజగయ్హే. కిర వికిరణే, కత్తరి అ, అత్తం. బల పాణనే, ఇ. కరసాహచరియతో బలి పుల్లిఙ్గే. భాగధేయ్యోప్యత్ర. భాగాసకత్థే ధేయ్యో [పాణిని ౫.౪.౩౬ (వా.)], భాగత్తేన తిట్ఠతీతి వా భాగధేయ్యో, ఇయో.

ద్వయం తుట్ఠిదాయే. మనోరథపుణ్ణత్తా పత్తబ్బో భాగో పుణ్ణపత్తో. తుస్సనం తుట్ఠో, సోస్సత్థీతి తుట్ఠీ, తేన దాతబ్బో దాయో తుట్ఠిదాయో, ఆకారన్తానమాయో.

ఛక్కం పాభతే. తథా హి –

‘‘హేమం సీహాసనం వేసం, వుత్తం భద్దాసనం తథా;

ఉపాయన’ముపగ్గయ్హం, పాభతఞ్చో’పదా థియ’’న్తి.

సిలోకాద్ధం నామ అమరమాలా.

ఉపగన్త్వాదాతబ్బాతి ఉపదా, అ, ఇత్థీ, తం తమత్థం పత్థేన్తేహి ఆభరీయతే ఆనీయతేతి పాభతం, పత్థనత్థజోతకోయం పసద్దో. ఉపేయ్యతేతి ఉపాయనం, ఇతో యు, ఉపగచ్ఛతి యేనాతి వా ఉపాయనం. కుచ సఙ్కోచనే, ణో, విగతో కోచో యేన ఉక్కోచో. పణ్ణేన సత్థపణ్ణేన సద్ధిం ఆకరీయతే ఆనీయతేతి పణ్ణాకారో, అఞ్ఞత్ర ఉపచారా. పహిణన్త్యనేనేతి పహేణకం, హి గతియం, యు, సకత్థే కో. పదేసనం, ఉపగ్గయ్హం, ఉపహారోప్యత్ర.

గుమ్బాదిదేయ్యో గుమ్బఘటాదికో [గుమ్బఘటాదితో (?)] దేయ్యోసుఙ్కం, అనిత్థీ, గుమ్బో నామ జలథలమగ్గాదీసు లద్ధబ్బభాగో, తథా ఘట్టోపి, సమానత్థా హేతే. ఆదినా పాభతమ్పి సఙ్గణ్హాతి. సుఙ్క గమనే, సుఙ్కతి యేన, తం సుఙ్కం. గము గమనే, బో, అస్సు, గుమ్బో. ద్వయం గామజనపదాదితో లద్ధబ్బభాగే. అయ గమనే, ణో, ఆయో. అపచ్చయే అయో. ధనానం సమ్పత్తకాలే ఆగమో ధనాగమో.

౩౫౭. ద్వయం ఛత్తసామఞ్ఞే. ఆతపతో సూరియాలోకతో తాయతీతి ఆతపత్తం, తో. ఛాదయతీతి ఛత్తం, ఛద అపవారణే, తో, త్రణపచ్చయే ఛత్రం, హేమం సువణ్ణఖచితం రఞ్ఞం రాజూనం ఆసనం సీహాసనాఖ్యం. సీహాకతిప్పధానత్తా సీహాకతిప్పధానం ఆసనన్తి విగ్గహో.

ద్వయం చామరే. వాలేన కతా బీజనీ వాలబీజనీ. చమరో మిగో తస్సేదం చామరీ. ‘‘చామరా చామరం రోమం, గుచ్ఛకఞ్చావచూలక’’న్తి [తికణ్డసేస ౨.౮.౪౦౬] తికణ్డసేసో. పకిణ్ణకంప్యత్ర. పకరీయతే విక్ఖిపతే పకిణ్ణకం, సకత్థే కో.

౩౫౮. ఖగ్గాదయో ఇమే పఞ్చ రాజూనం కకుధభణ్డాని భవన్తి. కుక ఆదానే, ధో, వణ్ణవిపరియయో. రఞ్ఞో గమనకాలే సదా ఆదాతబ్బతో కకుధాని చ తాని రాజధనత్తా భణ్డాని చేతి కకుధభణ్డాని.

౩౫౯. ద్వయం పుణ్ణఘటే. జలపుణ్ణత్తా భద్దో కల్యాణో కుమ్భో భద్దకుమ్భో. ద్వయం హేమభాజనే. భర భరణే, భరణం ధారణం పోసనఞ్చ, ధారణత్థస్స భరతిస్స భిఙ్గాదేసో, భరతి దధాతి ఉదకన్తి భిఙ్గారో, ఆరో. కరకో, కుణ్డికాప్యత్ర.

హత్థీ చ అస్సో చ రథో చ పత్తి చ, తేసం సమూహో హత్థిస్సరథపత్తి చతురఙ్గినీ సేనాత్యుచ్చతే, సేనఙ్గత్తా సమాహారద్వన్దోయం. చత్తారి అఙ్గాని యస్సం సంవిజ్జన్తి, సా చతురఙ్గినీ, ఈ, ఇనీ.

౩౬౦. దన్త్యన్తం హత్థిని. కుఞ్జో హను, దన్తో చ, తంయోగా కుఞ్జరో, అతిసయే రో, కుం పథవిం జరాపేతీతి వా కుఞ్జరో, అలుత్తసమాసో, కుఞ్జే వా గిరికూటే రమతి, కోఞ్చనాదం నదన్తో వా చరతి, కుం వా పథవిం తదాఘాతేన జరయతీతి కుఞ్జరో. వారయతి పరబలం వారణో, నన్దాదీహి యు. హత్థయోగా హత్థీ. మతఙ్గస్స ఇసినో అపచ్చం మాతఙ్గో, మహన్తం అఙ్గం సరీరమేతస్సాతి వా మాతఙ్గో, హ నలోపో, అస్సాకారో చ. ద్వే రదా దన్తా యస్స ద్విరదో, ‘‘రద విలేఖనే దన్తే’’తి హి నానత్థసఙ్గహే. గజ సద్దే, గజతీతి, అ. నగో పబ్బతో, సో వియ దిస్సతీతి నాగో, ణో. కరేన, ముఖేన చాతి ద్వీహి పివతీతి ద్విపో. ఇ గమనే, భో. దన్తయోగా దన్తీ. సట్ఠిహాయనో, దన్తావలో, అనేకపో, మతఙ్గజో, కరీ, థమ్భేరమో, పద్మీ, మహామిగో, పీలు, సిన్ధురో, దీఘమారుతో, రాజీవో, జలకక్ఖో, నిల్లురో, కరటీ, వరఙ్గో, సుప్పకణ్ణో ఇచ్చాదీనిపి హత్థినో నామాని. సట్ఠివస్సికత్తా, జాతియా సట్ఠివస్సకాలే థామేన హాయనతో వా సట్ఠిహాయనో.

వనకరీనం యో యూథజేట్ఠో, సో సయూథానం జేట్ఠత్తా యూథజేట్ఠో. సయూథే పాతి రక్ఖతీతి యూథపోతి చోచ్చతే.

౩౬౧. కాళావకాదీని ఏతాని హత్థిరాజానం కులాని. కలమ్బతే సద్దాయతేతి కాళావకో, ణ్వు, మలోపో. గఙ్గాయం జాతో గఙ్గేయ్యో, ఠానవసేన సా సఞ్ఞా. పణ్డరవణ్ణతాయ పణ్డరో. వణ్ణవసేన తమ్బవణ్ణతాయ తమ్బో. పిఙ్గలవణ్ణతాయ పిఙ్గలో. గన్ధయుత్తతాయ గన్ధో. మఙ్గ గమనత్థో, సోభనగమనయుత్తతాయ మఙ్గలో, అతిసాయనే, పసంసాయం వా లో. హేమవణ్ణతాయ హేమో. ఉపోసథకులే జాతత్తా ఉపోసథో, ఉపగన్త్వా అరయో ఉసతీతి వా ఉపోసథో, థో, ఉస దాహే, ఉపపుబ్బో వస నివాసే వా, వస్సో, ఉపోసథో, తిథీవిసేసో చ. ఛబ్బణ్ణదన్తతాయ ఛద్దన్తో. ఏతేసఞ్చ కాళావకో దసన్నం పురిసానం బలం ధారేతి, గఙ్గేయ్యో దసన్నం కాళావకానం, ఏవం యావఛద్దన్తా నేతబ్బో, సమ్మాసమ్బుద్ధో పన దసన్నం ఛద్దన్తానం బలం ధారేతి, తేనేవ భగవా కాళావకహత్థిగణనాయ కోటిసహస్సబలం ధారేతి, పురిసగణనాయ దసన్నం పురిసకోటిసహస్సానం బలం.

౩౬౨. పాదో కరిపోతే. పఞ్చవస్సాని యావ కలభో, కల సఙ్ఖ్యానే, అభో, కలభో, ళత్తే కళభో, మాతాపితూహి భరితబ్బత్తా భిఙ్కో, భరతిస్స భిఙ్కో. కరిసావకోప్యత్ర. పాదో మత్తమాతఙ్గే. దానం పభిన్నో యస్స పభిన్నో. మజ్జతీతి మత్తో, మద ఉమ్మాదే. గజే జాయతీతి గజ్జో, ణ్యో, మదో. సో సఞ్జాతో యస్స గజ్జితో.

ద్వయం హత్థిసమూహే. హత్థీనం సమూహో హత్థిఘటా. గజానం సమూహో గజతా, గామజనబన్ధుసహాయాదీహి తా. పాదో హత్థినియం. హత్థయోగా హత్థినీ, ఈ, ఇనీ. కణ సద్దే, ఇరు, సకత్థే కో. కరేణుకాతిపి, తదా కరయోగా కరేణుకా, ఇణు. కరిణీ, ధేనుకా, వసా, కరేణుప్యత్ర.

౩౬౩. హత్థిసిరోపిణ్డా హత్థినో సిరసి ద్వే పిణ్డా కుమ్భాఖ్యా. కే సిరసి భవతీతి కుమ్భో, అస్సు, నిగ్గహీతాగమో చ. ద్విన్నం పన కుమ్భానం మజ్ఝిమం విదు నామ [అమర ౧౮.౩౭]. అఙ్కుససఙ్ఘాతం విన్దత్యస్మిన్తి విదు, పుమే, ఉ. ద్వయం కణ్ణమూలే. చూళ నిమజ్జనే, ణ్వు, చూళికా, చుద సఞ్చోదనే వా, చోదేన్తి ఏత్థ అఙ్కుసాదీహి అదన్తన్తి చూళికా, దస్స ళో, ణ్వు.

ఆసతే అస్మిన్తి ఆసనం, ఖన్ధదేసో. ఖన్ధో ఏవ దేసో ఖన్ధదేసో, తస్మిం. ద్వయం పుచ్ఛమూలే. పుచ్ఛస్స మూలం హేట్ఠిమభాగో.

౩౬౪. తికం గజబన్ధనథమ్భే. ఆలన్త్యస్మిం, అనేన వా బన్ధన్తి ఆలానం, యు. ఆపుబ్బో బన్ధనత్థో లాధాతు. ఆహనన్తి బన్ధన్త్యస్మిం, అనేన వా ఆళ్హకో, హనధాతు, నస్స ళో, వణ్ణవిపరియయో చ, ణ్వు. థమ్భ పటిబన్ధనే. బన్ధోప్యత్ర.

తికం సఙ్ఖలే. అనిత్థీ తూతి త్వన్తం లిఙ్గపదం. గల సేచనే. నిగళతి బన్ధతి యేనాతి నిగళో, అ, కత్తుసాధనం వా. అది బన్ధనే, అన్దతీతి అన్దుకో. ణ్వు, అస్సు. భుసం ఖలత్యనేన సఙ్ఖలం, కటి వత్థబన్ధనేపి, ‘‘థీకటీవత్థబన్ధేపి, నిగళే సఙ్ఖలం తిసూ’’తి [చిన్తామణిటీకా ౧౮.౪౧] రభసో. సఙ్ఖలికాప్యత్ర.

ద్వయం గజగణ్డే. గణ్డ వదనేకదేసే, అధాతూనమ్పి ధాతూసు పాఠో, ధాతు హి క్రియత్థో. గణ్డో కపోలసామఞ్ఞేపి. కట వస్సావరణేసు, అ. ద్వయం కరిమదజలే. దీయతేతి దానం. మద ఉమ్మాదే, కరణే అ.

౩౬౫. ద్వయం హత్థికరే. సోణ వణ్ణగతీసు, డో, సోడ గబ్బే వా, నిగ్గహీతాగమో, ణో చ. ద్వీసు ద్వేపి.

ద్వయం సోణ్డగ్గే. కరస్స సోణ్డస్స అగ్గం. పుస పోసనే. ఖరో, సస్స కో, ఉస్సోత్తం, పుస వుడ్ఢిమ్హి వా, భూ, పుస స్నేహసేచనపూరణేసు వా, కియాది, పుస ధారణే వా, చురాది.

హత్థిస్స కాయమజ్ఝమ్హి బన్ధనరజ్జు కచ్ఛా నామ. కచ బన్ధనే, ఛో. దూసా, వరత్రాప్యత్ర. కుథో నామ హత్థిపిట్ఠత్థరితచిత్రకమ్బలం, సో ఆది యేసన్తే కుథాదయో. కుథాదయో ఏవ కప్పనో నామ భవన్తి. కప్ప సామత్థియే, సజ్జనాయఞ్చ, కరణే యు. కప్పనాపి. కచ సజ్జనాయం, థో, కుథో, తీసు. ‘‘నపుంసకమత్థరణం, థీ పవేణీ కుథం తిసూ’’తి [చిన్తామణిటీకా ౧౮.౪౨] హి వోపాలితో. పవేణీ, అత్థరణం, వణ్ణో, పరిత్థోమోతి ఏతే కుథపరియాయా.

౩౬౬. ద్వయం రాజారహే హత్థిని. రాజానముపగన్త్వా వహితుమరహతీతి ఓపవయ్హో, అరహత్థే ణ్యో. రాజానం వహితుం అరహతీతి రాజవయ్హో, ణ్యో. ద్వయం కప్పితహత్థిని. సజ్జా సజ్జనా సఞ్జాతా యస్మిం సజ్జితో. కప్పా కప్పనా సఞ్జాతా యస్మిం కప్పితో. ఏతస్మాయేవ పాఠా సజ్జకప్పా సజ్జనాకప్పనానం పరియాయాతి ఞేయ్యా.

హత్థినో పాదే విజ్ఝనకణ్టకో ‘‘తోమరో’’త్యుచ్చతే. తుజ్జతేనేనేతి తోమరో, తుద బ్యథనే, అరో, దస్స మో, ఓత్తం. వేణుకంప్యత్ర [కోత్రం వేణుకమాలానం (అమర ౧౮.౪౧)], క్వచి వేళుకన్తిపి పాఠో.

౩౬౭. హత్థినో కణ్ణమూలమ్హి విజ్ఝనకణ్టకో ‘‘తుత్త’’మిత్యుచ్చతే. తుజ్జతేనేనేతి తుత్తం, తో. హత్థినో మత్థకమ్హి విజ్ఝనకణ్టకో ‘‘అఙ్కుసో’’త్యుచ్చతే. అఙ్కతే అనేనేతి అఙ్కుసో, అఙ్క లక్ఖణే, సో, అస్సు.

పజ్జద్ధం హత్థారోహే. మడి భూసాయం, హత్థిం మణ్డయతి రక్ఖతీతి హత్థిమణ్డో, సోవ హత్థిమేణ్డో, మి హింసాయం వా, డో, నిగ్గహీతాగమో. హత్థిం పాతి రక్ఖతీతి హత్థిపో, కమ్మని ణో. హత్థిం గోపయతి రక్ఖతీతి హత్థిగోపకో. గుప రక్ఖణే, సకత్థే కో. ఆధోరణో, నిసాదినోప్యత్ర.

౩౬౮. మాతఙ్గహయాదీనం గమనాదిక్రియాసిక్ఖాపకో ఆచరియో ‘‘గామణీయో’’త్యుచ్చతే. గమనం గామో, భావే ణో. హత్థాదీనం గమనక్రియా గామో, తం నేతి సిక్ఖాపేతీతి గామణీయో, అఞ్ఞక్రియాసిక్ఖాపనేతూపచారా, గామం వా హత్థాదిసమూహం నేతీతి గామణీయో, గమనం వా సిక్ఖాపేతీతి గామణీయో, సబ్బత్ర నస్స ణత్తం.

పాదద్వయం అస్సే. హయ గతియం, అ. తురం సీఘం గచ్ఛతీతి తురఙ్గో, క్వి, బిన్దాలోపో, లోపే సతి తురగో. వాహ పయతనే, అ. అస భక్ఖనే, అ. సిన్ధూనమదూరభవో జనపదోపి సిన్ధవో, తత్ర భవో సిన్ధవో, సంయోగన్తత్తా న వుద్ధి. ఘోటకో, పీతి, తురఙ్గమో, వాజీ, గన్ధబ్బో, సత్తిరిచ్చాదీనిపి అస్సే. ఘుట పరివత్తనే, ణ్వు. పా పానే,తి. ‘‘పానే థీ పీతి అస్సే సో’’తి రుద్దో. వాజయోగా వాజీ, ఈ. ‘‘ఏసఞ్చ పుబ్బం పక్ఖో ఆసి, స తు దేవేత్యత్యత్థితేన సాలీభూతమునినా సక్కం పయోజేత్వా వజిరఛేదితో’’తి నికాయన్తరియా. సప సమవాయే,తి, సత్తి, సామత్థియేపి.

౩౬౯. తస్స అస్సస్స భేదో విసేసో అస్సతరో, అస్సం తరతీతి అస్సతరో, తర అతిక్కమనే, తరపచ్చయేనాపి సిద్ధం. పధానస్సభూమిభవో సుజాతికో అవికారీ కులీనకో అస్సో ఆజానీయో నామ, ఆ భుసో కారణాకారణం జానాతీతి ఆజానీయో, అనీయో, ణ్యపచ్చయేన వా సిద్ధం, తదా ‘‘కియాదితో నా’’తి నాగమో, ఈకారాగమో చ [చిన్తామణిటీకా ౧౮.౪౪ గాథాయమ్పి పస్సితబ్బం]. కులే సమ్భూతో కులీనకో, ఈనో, సకత్థే కో. సఙ్గామే గరుసత్థప్పహారేన నిహతో సన్తో పియో సామికం న జహతి సుఖం వహనసీలో యో అస్సో, సో వినీతసద్దేనోచ్చతే. విసేసేన దమ్మతం నేతి యన్తి వినీతో.

ద్వయం అస్సపోతే. కస గమనే, ఓరో, అస్సి, కిఞ్చి సరతీతి వా కిసోరో, బిన్దులోపో, అస్సో చ, హయో ఏవ బాలత్తా హయపోతకో, అప్పత్థే కో.

౩౭౦. ద్వయం అథామస్సే. ఘుట పరివత్తనే, ణ్వు, ఘోటకో, అస్ససామఞ్ఞేప్యయం, ఖరం గచ్ఛతీతి ఖలుఙ్గో, సో ఏవ ఖళుఙ్కో, గకారస్స కకారం కత్వా, రస్స లో, ళత్తముత్తఞ్చ, ఖళుకోతిపి. జవేన సబ్బేసమధికో అస్సో జవనో, యు.

ద్వయం కవీతిఖ్యాతే ముఖబన్ధనే. ముఖమాతిట్ఠతీతి ముఖాఠానం. ఖే ముఖవివరే లీనో ఖలీనో. ‘‘కవికా తు ఖలీనోతి [ఖలీనే థీ (?)], కవియం కథనంత్యపీ’’తి రభసో. కవి, కవికాప్యత్ర. కు సద్దే. ఇ, ఈ చ, సకత్థే కో. వాసద్దేన నపుంసకత్తం సముచ్చినోతి. వుత్తఞ్చ అమరకోసే ‘‘కవికా తు ఖలీనో’నిత్థీ’’తి [అమర ౧౮.౪౯].

అస్సాభితాళినీ వేత్తవికతాది కసా నామ. కస గమనే, అ, కరణసాధనం.

౩౭౧. అస్సస్స నాసాగతరజ్జుమ్హి కుసా, కుస సిలేసనే. ద్వయం అస్సాయం. వల సంవరణే, వో, ళత్తం, ఆ, వళవా. అసతీతి అస్సా, ‘‘ఇత్థియమతియవో వా’’తి అ, ఆ చ, అస్సా. వామీప్యత్ర. ద్వయం ఖురే. ఖుర ఛేదనే. సం సుఖం ఫరత్యనేన సఫం, నేరుత్తో. ‘‘సఫం క్లీవే ఖురో పుమా’’తి [అమర ౧౮.౪౯] అమరకోసో.

ద్వయం పుచ్ఛమత్తే. పుచ్ఛ పమాదే. న గచ్ఛతీతి నఙ్గుట్ఠో, అఙ్గ గమనే, ఠో, అస్సు, ద్వేపి అనిత్థియం. లూమంప్యత్ర. ద్వయం కేసవతి నఙ్గుట్ఠమత్తే, న తు హత్థినో ఏవ. వాలసమూహయోగా వాలహత్థో, యథా కేసహత్థో చయే, తథాత్రాపి. వాలో ధియ్యతే అస్మిన్తి వాలధి, ఇ.

ఏత్థానాగతాపి అస్సస్స ధారాఖ్యా [ధావాఖ్యా (క.)] పఞ్చ గతియో కథేతబ్బా. యథా –

అక్కన్దితం ధోరితకం, రేచితం వగ్గితం ప్లుతం;

గతియోమే పఞ్చ ధారా [ధావా (క.)], అస్సానం విఞ్ఞునా మతా [అమర ౧౮.౪౮-౯].

తత్థ విత్థమ్భా సమావగతి అక్కన్దితం, కన్ది గతిసోసనేసు, తో. తతో అధికా చతురాగతి ధోరితకం, ధోర గతిచాతురియే, తో, సకత్థే కో. మణ్డలికాయానేన గమనం రేచితం, రిచ వియోజనసమ్బజ్ఝనేసు, సమ్బజ్ఝనం మిస్సనం. వేగేన పరిక్ఖిత్తో పరిచరణం వగ్గితం, వగ్గ గమనత్థో. తురం సమేన గమనం ప్లుతం, ప్లు గతియం. త’దుత్త’మస్ససత్థే ‘‘సమో’ధికో లయో వేగీ, తురితస్సో భవే కమా’’తి.

౩౭౨. ద్వయం యుద్ధత్థే చక్కయుత్తయానే. సన్ద గమనే, సన్దతే గమ్యతేనేనేతి సన్దనో, యు. రమతేనేనేతి రథో, థో, మలోపో. సతఙ్గోప్యత్ర. సతమఙ్గాన్యస్స.

యం న రణాయ యుద్ధత్థం చక్కయుత్తం యానం, అపి తు కీళాభమనాద్యత్థం, సో పుస్సరథో. వుత్తఞ్చ అమరకోసే ‘‘అయం పుస్సరథో చక్క-యానం న సమరాయ య’’న్తి [అమర ౧౮.౫౧]. పుస పాసనే, సో, పుసనామకేన ఫలవిసేసేన యుత్తో రథో పుస్సరథో, పుస్సనక్ఖత్తేన కతో, సజ్జితో వా రథోతి పుస్సరథో.

బ్యగ్ఘస్స చమ్మావుతో పరిక్ఖిత్తో రథో వేయ్యగ్ఘో నామ, బ్యగ్ఘస్స వికారో చమ్మం వేయ్యగ్ఘం, ణో, తేన పరివుతో రథో వేయ్యగ్ఘో, ణో, ఉభయత్రాపి వుడ్ఢాగమో. ‘‘పచ్చత్తం [పచ్చత్థం (క.)] అయన్తి గచ్ఛన్తీతి పచ్చయా’’తి వచనత్థతో పచ్చత్తమేవ [పచ్చత్థమేవ (?)] పచ్చయా భవన్తి, యథా కారితన్తస్మాపి పయోజకవసేన అనేకకారితపచ్చయా. దీపినో చమ్మావుతో రథో దీపో నామ, దీపినో వికారో చమ్మం దీపం, ణో, తేన పరివుతో రథో దీపో, ణో.

౩౭౩. ద్వయం పురిసయుత్తయానే. సి సేవాయం. సుఖత్థికేహి సేవీయతేతి సివికా, ణ్వు, వాగమో, ఇత్తం, కితపచ్చయా హి యేభుయ్యేన కమ్మాదీసుపి వత్తన్తి, కిచ్చపచ్చయా చ కత్తరిపి, యథా ‘‘వినయో, నిస్సయో, తపనీయా ధమ్మా’’త్యాదీసు, మహాపదేసేన వా కితకిచ్చపచ్చయానం కత్తుకమ్మాదీస్వపి పవత్తి వేదితబ్బా, సివం కరోతీతి వా సివికా, ఇకో. యాప్యేహి అధమేహి యాయతే నియ్యతేతి యాప్యయానం. ‘‘యాప్య పానీయకే నిన్ద్యే’’తి హి నానత్థసఙ్గహే.

ద్వయం సకటే. అనిత్థీ తూతి త్వన్తం లిఙ్గపదం. సక సత్తియం, అటో. అన పాణనే, కరణసాధనం, నత్థి నాసా యస్సాతి వా అనం, సాలోపో, రస్సో చ. క్లీవే’నం, సకటో, నిత్థీత్యమరకోసో [అమర ౧౮.౫౨].

ద్వయం చక్కే. కరోతి గమనమనేనేతి చక్కం, ద్విత్తం, చక్కాది. రథస్స అఙ్గం రథఙ్గం. తస్స చక్కస్స అన్తో అవసానం నేమి, సా నారియం ఇత్థియం. నయతి చక్కం నేమి. యా భూమిం ఫుసతి, నీ నయే, మి, ఈపచ్చయే నేమీ చ. పధిప్యత్ర.

౩౭౪. తమ్మజ్ఝే తస్స రథస్స, చక్కస్స వా మజ్ఝే చక్కాకారో పిణ్డికా, యస్సం సబ్బాని కట్ఠాని ఆసజ్జన్తే. పిణ్డికాసాహచరియా నాభి ఇత్థీ, ఈపచ్చయే నాభీ చ. సబ్బాని కట్ఠాని పిణ్డేతీతి పిణ్డికా, పిణ్డ సఙ్ఘాతే, అ, సకత్థే కో. పిణ్డీపి, నాభి వియాతి నాభి.