౩. నరవగ్గవణ్ణనా
౨౨౭-౨౨౮. పోరిసన్తాని మనుస్సజాతియా నామాని. మనో ఉస్సన్నమస్సాతి మనుస్సో, సతిసూరభావబ్రహ్మచరియయోగ్యతాదిగుణవసేన ఉపచితమానసా ఉక్కట్ఠగుణచిత్తా, కే పన తే? జమ్బుదీపవాసినో సత్తవిసేసా. తేనాహ భగవా – ‘‘తీహి, భిక్ఖవే, ఠానేహి జమ్బుదీపకా మనుస్సా ఉత్తరకురుకే మనుస్సే అధిగ్గణ్హన్తి దేవే చ తావతింసే. కతమేహి తీహి, సూరా సతిమన్తో ఇధ బ్రహ్మచరియవాసో’’తి [అ. ని. ౯.౨౧]. తథా హి బుద్ధా భగవన్తో పచ్చేకబుద్ధా అగ్గసావకమహాసావకచక్కవత్తినో చ అఞ్ఞే చ మహానుభావా సత్తా తత్థేవ ఉప్పజ్జన్తి. సమానరూపాదితాయ పన సద్ధిం పరిత్తదీపవాసీహి ఇతరమహాదీపవాసినోపి మనుస్సాత్వేవ పఞ్ఞాయింసూతి ఏకే, అపరే పన భణన్తి ‘‘లోభాదీహి, అలోభాదీహి చ సహితస్స మనస్స ఉస్సదతాయ మనుస్సా, యే హి సత్తా మనుస్సజాతికా, తేసు విసేసతో లోభాదయో, అలోభాదయో చ ఉస్సదా, తే లోభాదీహి ఉస్సదతాయ అపాయమగ్గం, అలోభాదీహి ఉస్సదతాయ సుగతిమగ్గం, నిబ్బానగామిమగ్గఞ్చ పూరేన్తి, తస్మా లోభాదీహి, అలోభాదీహి చ సహితస్స మనస్స ఉస్సదతాయ పరిత్తదీపవాసీహి సద్ధిం చతుమహాదీపవాసినో సత్తవిసేసా మనుస్సాతి వుచ్చన్తీ’’తి. లోకియా పన మనునో అపచ్చభావేన మనుస్సాతి వదన్తి, మను నామ పఠమకప్పికో లోకమరియాదాయ ఆదిభూతో హితాహితవిధాయకో సత్తానం పితుట్ఠానియో, యో సాసనే ‘‘మహాసమ్మతో’’తి వుచ్చతి, పచ్చక్ఖతో, పరమ్పరతాయ చ తస్స ఓవాదానుసాసనియం ఠితా తస్స పుత్తసదిసతాయ మనుస్సాతి వుచ్చన్తి, తతో ఏవ హి తే ‘‘మానవా, మనుజా’’తి చ వోహరీయన్తి, ఉస్సపచ్చయో. మనునో అపచ్చం మానుసో, ఉసో. మర పాణచాగే, చో, మచ్చో, పబ్బజ్జాదినా వా త్యపచ్చయో, ధాత్వన్తస్స లోపో చ. తతో ‘‘యవత’’మిచ్చాదినా చో, ద్విత్తం. మనునో అపచ్చం మానవో. మాణవోప్యత్ర, ణవో. మనుమ్హా జాతో మనుజో. నీ నయే, నేతీతి నరో, అరో. పుస పోసనే, ణో, పురేతీతి వా పోసో. పుర పూరణే, సో, ఉస్సోత్తం, రలోపో. పునాతీతి పుమా,పు పవనే, మో, సిస్సా. పురేతీతి పురిసో, పోరిసో చ, ఇసో, రస్సస్స దీఘతాయ పూరిసో చ. ఏత్థ చ మనుస్సాదిపఞ్చకం ఇత్థియమ్పి వత్తతే, నరాదయో తు పుమేయేవ విసిట్ఠలిఙ్గత్తా. తత్ర మనుస్స మానుస మనుజ మాణవేహి నదాదిత్తా ఈపచ్చయో, ఏకసకారలోపో, మనుసీ, మానుసీ, మనుజీ, మాణవీ. మచ్చా, ఇత్థియమతో ఆపచ్చయో.
విద్దసుపరియన్తం పణ్డితే. పణ్డా బుద్ధి సఞ్జాతా అస్సాతి పణ్డితో, తరత్యాది. పడి గతియం వా, తో. బుజ్ఝతీతి బుధో. విదతి జానాతీతి విద్వా, విద ఞాణే, వో, సిస్సా. భూ సత్తాయం, అత్థే విభావేతి పకాసేతి సీలేనాతి విభావీ, ణీ. రాగాదయో సమేతీతి సన్తో, తో, సున్దరో అన్తో అవసానమేతస్సాతి వా సన్తో. సున్దరా పఞ్ఞా యస్స సప్పఞ్ఞో. కిన్నామ న విన్దతీతి కోవిదో, నేరుత్తో, కుం పాపం విన్దతీతి వా కోవిదో. ధీ పఞ్ఞా యస్సత్థీతి సో ధీమా, సోభనం ఝాయతీతి సుధీ, ఝే చిన్తాయం. ఝస్స ధో, ఈ, సున్దరా ధీ యస్సాతి వా సుధీ. కవి వణ్ణే, ఇ, ఇత్థియం కవీ చ, కు సద్దే వా, ఇ, కవి. బ్యఞ్జయతీతి బ్యత్తో, అఞ్జ గతియం, తో. భుజాదీనమన్తో నో ద్వి చ. విసిట్ఠో అత్తా యస్సాతి వా బ్యత్తో. చక్ఖ దస్సనే, యు, విచక్ఖణో, విచారేతీతి వా విచక్ఖణో, నేరుత్తో. విగతో సారదో ఏతస్మాతి విసారదో.
౨౨౯. మేధా ధారణా మతి పఞ్ఞా యస్సాతి మేధావీ, వీ. అతిసయమతియుత్తతాయ మతిమా. పఞ్ఞాయ యోగతో పఞ్ఞో. విసేసం జానాతి సీలేనాతి విఞ్ఞూ, రూ. విద ఞాణే, ఉరో, విదురో [విదూరో (క.)]. రూపచ్చయే విదూ. ధీయోగా ధీరో, రో. విసిట్ఠదస్సనసీలతాయ విపస్సీ, ణీ. దోసం జానాతీతి దోసఞ్ఞూ, రూ. బుజ్ఝతీతి బుద్ధో, తో. దు గతియం, అ, ఉస్సావో [దు గతియం అబ్బో (సూచి)], దబ్బో. విద ఞాణే, దసు.
౨౩౦-౨౩౧. మహిలాన్తం ఇత్థిసామఞ్ఞే. ఇసు ఇచ్ఛాయం, తో, నదాది. సీమస్స అన్తో సీమన్తో, కేసవేసో, తంయోగా సీమన్తినీ, ఇనీ. నరస్సాయం నారీ, ఇదమత్థే ణో. తిట్ఠతి గబ్భో యస్సం, సా థీ. ధా ధారణే వా, వణ్ణవికారో, ఈ. బన్ధ బన్ధనే, ఊ, బన్ధస్స వధాదేసో చ [ణ్వాది ౩], వధూసద్దో సుణిసాభరియానమ్పి వాచకో. వన సమ్భత్తియం, తో, ఇకారాగమో చ. అఙ్గ గమనత్థో, యు, అఙ్గనా, విసిట్ఠనారియమ్పి అఙ్గనా, తదా కల్యాణఙ్గనారీలక్ఖణోపేతం పసత్థం హత్థపాదాదికమఙ్గమస్సత్థీతి అస్సత్థ్యత్థే అఙ్గా కల్యాణే నపచ్చయో [మోగ్గల్లాన ౪.౯౨]. విరూపేసుపి మదో రాగమదో యస్సా సా పమదా, విసిట్ఠనారియంప్యత్ర పమదా, తదా పకట్ఠో మదో రూపసోభగ్గజనితో చేతోవికారో యస్సా సా పమదా. రూపలావణ్యసమ్పన్నతాయ సున్దరీ, విసిట్ఠాయమ్పి. కమనీయవుత్తితాయ కన్తా, కము కన్తియం, తో. కన్తియోగా వా కన్తా, విసిట్ఠాయమ్పి. రమయతి వినోదయతి నాయకం, సా రమణీ, నన్దాదీహి యు, నదాది, విసిట్ఠాయమ్పి. దయ రక్ఖణే, కమ్మని తో. అప్పం బలం యస్సా సా అబలా, అప్పత్థోయం అకారో. మాతుయా గామో వియ గామో యస్సా సా మాతుగామో, మాతా వియ గచ్ఛతీతి వా మాతుగామో, గము గమనే, ణో, మాతా వియ గసతీతి వా మాతుగామో, గస అదనే, మో, మాతా వియ గాయతీతి వా మాతుగామో, గా సద్దే, మో. మహీ వియ సుచిం అసుచిమ్పి లాతీతి మహిలా, మహన్తేసు బహూసుపి రత్తచిత్తేసు ఇలతి గచ్ఛతీతి వా మహిలా, ఇల గమనే, మహ పూజాయం వా, ఇరో, లత్తం, ఆ, మహిలా. మహేలాప్యత్ర.
తికం విసిట్ఠనారియమేవ. లల విలాసే, నన్దాదీహి యు. లల ఇచ్ఛాయన్తి చురాదిగణతో వా యు. భయపకతి భీరు, భీ భయే, రు, ‘‘భీరు అత్తే జనే’త్థియ’’న్తి రభసో. అతిసయితకామా కామినీ, కామో సిఙ్గారరూపో మదో యస్సాత్థీతి ఇనీ, సబ్బత్రేవం. వామలోచనా, భావినీ, నితమ్బినీ, రామాఇచ్చాదీనిపి విసిట్ఠనారీనామాని.
ద్వయం పఠమవయసి వత్తమానాయం.
అట్ఠవస్సా భవే గోరీ, దసవస్సా తు కఞ్ఞకా;
సమ్పత్తే ద్వాదసే వస్సే, కుమారీత్య’భిధీయతే [చిన్తామణిటీకా ౧౬.౮].
ఇహ త్వభేదోపచారేనేకత్తం. అఞ్ఞే పనాహు ‘‘కఞ్ఞాసద్దోయం పుమునాభిసమ్బన్ధపుబ్బకే సమ్పయోగే నివత్తేతీ’’తి. కుమార కీళాయం, చురాది, కుమారయతీతి కుమారీ, అ, నదాది, సకత్థే కో, ణ్వునా వా సిద్ధో. కమనీయతేతి కఞ్ఞా, కన దిత్తికన్తిగతీసు, యో, న్యస్స ఞత్తం, అ, ఆ.
యువసద్దతో పాటిపదికతోతి, యువతి. వరిత్థిపరియాయసామఞ్ఞేపి యువతిసద్దో పకత్యన్తరమత్థీతి. తర తరణే, యు, ఉత్తం, ఈ చ.
౨౩౨. సాభిసేకా లద్ధాభిసేకా రాజిత్థీ మహేసీ నామ, మహ పూజాయం, కమ్మని ఇసో, ఇస్సే, తతో ఈ, మహతియో రాజిత్థియో ఈసతి అభిభవతీతి వా మహేసీ, ఈస ఇస్సరియే, ఈ. మహేసితో అఞ్ఞా రాజనారియో భోగినియో భోగయోగా, ఈ, ఇనీ చ. యానారీ పురిసస్స సఙ్కేతం యాతి, సా ‘‘ధవత్థినీ, అభిసారికా’’తి చోచ్చతే. ధవం పతిం అత్థయతి ఇచ్ఛతీతి ధవత్థినీ, అత్థ యాచనిచ్ఛాసు, ఇనీ, అసతీవిసేసో. సర గతియం, అభిసరతి సఙ్కేతన్తి, ణ్వు.
౨౩౩. ఛక్కం వేసియం. చతుసట్ఠికలాకుసలతాయ, సీలరూపాదిమత్తాయ చ గణ్యతే ఆదీయతే గణికా, గణ సఙ్ఖ్యానే, ణ్వు. వేసో ఆకప్పో, తేనాతిసోభతే, కమ్మవేసేహి వా ఇచ్ఛీయతేతి. అతిసోభనే, ఇచ్ఛత్థే వా యపచ్చయో. వణ్ణసమ్పన్నా దాసీ వణ్ణదాసీ, దాసిమ్పి హి వణ్ణసమ్పన్నం కేచి సామికా ధనలోభేన గణికం కరోన్తి. నగరం సోభేతీతి నగరసోభినీ. రూపేన ఉపజీవతీతి రూపూపజీవినీ. అతిసయవేసయుత్తతాయ వేసీ.
ద్వయం అసతీసామఞ్ఞే. కులాని అటతి నాసయతీతి కులటా. బన్ధమనుబన్ధం కాయతీతి బన్ధకీ, నదాది.
౨౩౪. చతుక్కం ఉత్తమనారియం. వరో ఆరోహో సోణి యస్సా సా వరారోహా. ఉత్తమగుణయోగా ఉత్తమా. సోణిగారవేన మత్తగజో వియ బన్ధనగామినీ మత్తకాసినీ, కస గతియం. వరవణ్ణయోగా వరవణ్ణినీ, ఇనీ.
‘‘సీతే సుఖోణ్హసబ్బఙ్గీ, గిమ్హే యా సుఖసీతలా;
భత్తు భత్తా చ యా నారీ, సా భవే వరవణ్ణినీ’’తి. రుద్దో;
ద్వయం అఖణ్డితచరిత్రాయం. పతి సామికోవ కమనీయో యస్సా పతిబ్బతా, పతిమ్హి వతమస్సాతి వా పతిబ్బతా. అస భువి, అన్తో, ఈ, ఆదిలోపో. సమేతీతి వా సతీ, సము ఉపసమే, అన్తో, ఈ.
ద్వయం కామరత్తరాజపుత్తాదినో కులస్స నియతపతియం. కులానురూపా ఇత్థీ కులిత్థీ, కులం పాలేతి రక్ఖతీతి కులపాలికా, ణ్వు.
౨౩౫. ద్వయం మతభత్తికాయం. విగతో ధవో భత్తా యస్సా విధవా. పతి సుఞ్ఞో నట్ఠో యస్సాతి పతిసుఞ్ఞా.
ద్వయం అత్తిచ్ఛాయ పత్యన్వేసినియం కఞ్ఞాయం. పతిం వరతి గవేసతీతి పతిమ్బరా, దుతియాయాలోపో. సయమేవ పతిం వరతీతి సయమ్బరా, పఠమాయాలోపో, వర పత్థనాయం.
చతుక్కం విజాతాయం. విజనీ గబ్భవిమోక్ఖనే, తో, విజాయిత్థాతి విజాతా. సూ అభిసవే, తో. జాతం అపచ్చం పుత్తో ఏతిస్సాతి జాతాపచ్చా. పసూతావ పసూతికా, కపచ్చయో, ఇత్తఞ్చ.
౨౩౬. ద్వయం దూతియం. యా పేసీయతే, సా దూతీ, దు గమనే,తి, ఈమ్హి దూతీ. సఞ్చారయతి యథాభిమతన్తి, ణ్వు.
తికం దాసియం. దు కుచ్ఛితం అసతి భక్ఖతీతి దాసీ, ఈ, దీయన్తే తాయాతి వా దాసీ, దా దానే, సో, ఈ చ. చిట పేసనే, కమ్మని ణో, ఈ. కుటం ఉదకకుమ్భం ధారేతీతి కుటధారికా, ణ్వు.
ద్వయం సుభాసుభనిరూపినియం సంవరికాదిమ్హి. వర గతియం, కత్తరి ఇనీ. సుభాసుభస్స ఇక్ఖణం నిరూపనం యస్సాత్థీతి, ఇ, సకత్థే కో. ఇమే ద్వే సద్దా తుల్యత్థా.
యా సయం ఖత్తియజాతి యస్స కస్సచి భరియా, సా ఖత్తియానీ, ఖత్తియా చ. ఖత్తియస్సాపచ్చం ఖత్తియానీ, ఆనో, ఈ. ణమ్హి ఖత్తియా.
౨౩౭. పజ్జం అగ్గిసక్ఖిపుబ్బకతపాణిగహితాయం భరియాయం, అఞ్ఞత్ర తూపచారా. దారయన్తే యేనాతి దారో, దర విదారణే, అకత్తరి చ కారకే సఞ్ఞాయం ణో. జాయతి పుత్తో యాయాతి జాయా, జన జననే, యో, జనిస్స జా చ, ఆ, జయతీతి వా జాయా, జి జయే, యో, జిస్స జా, ఆ, జాయా. కల సఙ్ఖ్యానే, అత్తో. ఘరం నేతీతి ఘరణీ, ణత్తం. భరితబ్బతో భరియా, భర భరణే, యో. పియాయితబ్బతో పియా,పీ తప్పనకన్తీసు, యో. పజం పుత్తం పాలేతీతి పజాపతి, పా పాలనే,తి, ఆత్తం, రస్సత్తఞ్చ. ద్విన్నం పూరణీ దుతియా. పఠమో భత్తా, భరియా దుతియా. సామికస్స పాదే పరిచరతీతి పాదపరిచారికా, ణ్వు. పతినీ, పాణిగహితా, సహధమ్మినీతిపి తస్సాయేవ నామాని.
౨౩౮. తికం సఖియం. తేసు తేసు కిచ్చేసు సహ ఖాయతి పకాసతీతి సఖీ, సహపుబ్బో ఖా పకాసనకథనేసు, ఈ. అల భూసనే ఆపుబ్బో, ఇ. వయసా తుల్యా వయసా, తుల్యే సఞ్ఞాయం సో [పాణిని ౪.౪.౯౧ సుత్తే యపచ్చయో దిస్సతి].
జరోవుచ్చతి చోరస్సామికో, తస్సాయం జారీ, ణో, ఈ. సామికం అతిక్కమ్మ అఞ్ఞత్ర చరతీతి, ఇనీ.
౨౩౯. పుమే తూతి లిఙ్గన్తో తుసద్దో న పుబ్బం భజతే. అర గమనే, తు, అరస్సుత్తం. రతియా జాయతీతి రజో, తిలోపో. పుప్ఫ వికసనే, పుప్ఫం.
తికం రజస్సలాయం. ఉతుయోగాఉతునీ, ఇనీ. రజయోగా రజస్సలా, సలో. పుప్ఫవన్తతాయ పుప్ఫవతీ. థీధమ్మినీ, అవీ, అత్తేయీ, మలినీ, ఉతుమతీ, ఉదకీఇచ్చాదీనిపి తస్సా నామాని.
తికం గబ్భినియం. గరు అలహుకో గబ్భో కుచ్ఛి ఏతిస్సాతి గరుగబ్భా. ఆపన్నో పత్తో గబ్భట్ఠో సత్తో ఏతాయాతి ఆపన్నసత్తా. గబ్భయోగా గబ్భినీ.
తికం యేన వేఠితో గబ్భో కుచ్ఛియం తిట్ఠతి, తత్రాసయేతి ఖ్యాతే. గబ్భో ఆసయతే తిట్ఠత్యత్రాతి, ణో. జరం ఏతీతి జలాబు. ఉ, రస్స లో, యస్స బో, జరాపుబ్బో ఇ గతియం. కలం జరతం లాతీతి కలలో, కల సఙ్ఖ్యానే వా, అలో.
౨౪౦-౨౪౧. సత్తకం భత్తరి. ధూ కమ్పనే, సన్తాసం ధునోతీతి ధవో, అ. సం ఏతస్సత్థీతి సామికో, ఆమిపచ్చయో, సకత్థే కో, ఇపచ్చయో వా, నిగ్గహీతస్స మో, అస్స చ దీఘో, సామికో. భర భరణే, భరతీతి భత్తా, రితు. కము ఇచ్ఛాయం, తో, ‘‘పక్కమాదీహి న్తో చా’’తి న్తత్తం. పా రక్ఖణే, అతి, పతి. వర ఇచ్ఛాయం, అ, వరో. పీ తప్పనకన్తీసు, యో.
రతికారణత్తా పతినో ఉప ఉపపతి, సమాసే కతే అభిధానతో పుబ్బనిపాతో, అప్పధానభూతో వా పతి ఉపపతి. జర వయోహానిమ్హి, జీయన్తే అనేనాతి జారో, దారో చ.
సత్తకం పుత్తే. నరకే న పతన్త్యనేన జాతేనాతి అపచ్చం, పత గతియం, యో, త్యస్స చో, న పతతి న విచ్ఛిన్దతి వంసో ఏతేనాతి వా అపచ్చం, పుత్తే, ధీతరి చ నిచ్చనపుంసకోయం. పూ పవనే. పునాతి పితరో తేనాతి పుత్తో. ‘‘ఛదాదీహి తత్రణ’’తి తో. పూరేతీతి వా పుత్తో. అత్తతో జాతో అత్రజో, ‘‘అత్తజో’’తిపి పాఠో. సుయతేతి సుతో. సు అభిసవే, సుణాతీతి వా సుతో, తో, సు సవనే. తనుమ్హా జాతో తనుజో, తనయో చ, యో, తనోతి ముదన్తి వా తనయో, అయో. సూయతేతి సూను, కమ్మని ను, సూ పసవే.
పుత్తాదయో సూనుపరియన్తా ధీతరి వత్తమానా ఇత్థియం వత్తన్తి. దుహితా, ధీతా చ సదా నారియమేవ. దుహ పపూరణే, రాతు, ఓత్తాభావో, ఇకారాగమో చ. ధా ధారణే, రాతు, ఆస్సీ. పుత్తాదయో చ తే సామఞ్ఞేనేవ కుణ్డగోలకాదీనం వాచకా. సవణ్ణాయం తు ఊఢాయం సజాతో సయం జనితో సుతో ఓరసో నామ. సజాతసద్దేన కుణ్డకగోలకఖత్తాదిబ్యవచ్ఛేదో. జీవతి భత్తరి జారజో సుతో కుణ్డాఖ్యో. మతే భత్తరి జారజో గోలకాఖ్యో. అరియాసుద్దజో సుతో ఖత్తా నామ [ఖత్తా అరియాసుద్దానం (అమర ౨౦.౩)]. ఆదినా మాగధాదీనం గహణం. వుత్తఞ్హి –
‘‘అమతే జారజో కుణ్డో,
మతే భత్తరి గోలకో’’తి [అమర ౧౬.౩౬].
‘‘మాగధో సుద్దఖత్తాజో’’తి [అభిధాను ౫౦౩ గాథా] చ.
ఉరసా మనసా నిమ్మితో, ఉరసద్దా తతియన్తా నిమ్మితత్థే ణో, నివిట్ఠత్తా తేన నిమ్మితోతి వుచ్చతి. ఉరసి భవోతి వా ఓరసో.
౨౪౨. చతుక్కంపతిపతినీనం యుగే, ‘‘దారా పుమే బహుత్తే చ, దం కలత్రే నపుంసకే’’తి [చిన్తామణిటీకా ౧౬.౩౮] అమరమాలా, జంసద్దో త్వబ్యయో దారవచనో. తస్మా ‘‘జమ్పతి, దమ్పతీ’’తిపి భవితబ్బం, ఇధ పన కచ్చాయనమతేనోదాహటా. జాయా చ పతి చ జాయాపతి. ఇతరీతరయోగద్వన్దో. జాయా చ పతి చ జానిపతి, తథా జాయమ్పతిఆదయో, జాయాసద్దస్స పతిమ్హి పరే జాని, తుదఞ్చ, జాయఞ్చ యదాదినా.
తికం నపుంసకే. విగతో రాగస్సవో యస్మా వస్సవరో. సు సవనే, అరో. పణ బ్యవహారే, డో, పడి లిఙ్గవేకల్యే వా, భూవాది. న ఇత్థీ న పుమా నపుంసకం, నిరుత్తినయేన ఇత్థిపుమానం పుంసకభావో, నస్స చ పకతి. తతియాపకతి, సణ్డో, కలీబన్తిపి తస్స నామాని. తతియా పకతి తతియప్పకారో, సమజాతికే ఇత్థిపురిసే అపేక్ఖిత్వా తతియత్తం పకారస్స. పఠమా హి పకతి ఇత్థీ, దుతియా పకతి పురిసో, ఇతరపకతి తతియా పకతి.
౨౪౩. ఛక్కం ఞాతిమత్తే, బన్ధుయేవ బన్ధవో, అ, ఉస్సావో. బన్ధతీతి బన్ధు, ఉ. సస్స అత్తనో జనో సజనో. సమానం గోత్తం కులం అస్సాతి సగోత్తో, సమానస్స సభావో. ఞా అవబోధనే, కమ్మేతి, ఞాతియేవ ఞాతకో, అత్తం, సకత్థే కో చ. సుసద్దోప్యత్ర [స్వ (అమర ౧౬.౩౬)].
ద్వయం సత్తపురిసావధికేసు నికటఞాతీసు. లోహితేన సమ్బన్ధో సాలోహితో, సమ్బన్ధస్స సాదేసో, పుబ్బనిపాతో చ, సమానం పిణ్డదానం యస్స సపిణ్డో, సనాభయోప్యత్ర [నాభి సత్తపురిసావధికకులే (చిన్తామణిటీకా ౧౬.౩౩)]. తికం పితరి. తా పాలనే, తో కత్తరి. జనయతీతి జనకో, ణ్వు. పా రక్ఖణే, రితు, అస్సిత్తం.
౨౪౪. ఛక్కం మాతరి. అమ పూజాయం, కమ్మని మో, బో చ, అమ్మా, అమ్బా. జనయతీతి జననీ, యు, నదాది. మాన పూజాయం, పుత్తం మానేతీతి మాతా, రాతు, పాతీతి వా మాతా, పాతిస్స మో. జనేతీతి జనేత్తి,తి. జనేతీతి జనికా, ణ్వు, ఇత్తం.
అప్పధానభూతా మాతా ఉపమాతా, కుమారే ధారేతీతి ధాతి. ధా ధారణే,తి. జాయాయ భరియాయ భాతికో కనిట్ఠో చ జేట్ఠో చ సాలో నామ, సస్స అత్తనో ఏసా సా, భరియా, తస్సా భాతా సాలో, జాయాయ భాతరి అలో. సర గతిచిన్తాహింసాసు వా, ణో, లత్తం, సాల వితక్కే వా, చురాది.
౨౪౫. సామినో భత్తు భగినీ ననన్దా నామ, న నన్దతీతి ననన్దా, అత్తాభావో నస్స విభాసాధికారా. నన్ద సమిద్ధియం, భూవాది.
ద్వయం అయ్యికాయం. మాతుయా మాతా మాతామహీ. పితూనం పితరి చ మాతరి చ ఆమహం యదాదినా, నదాది. అరహ పూజాయం, ణ్వు, రహస్స యో, అయ గతిమ్హి వా, ణ్వు, అయ్యికా.
మాతుయా భాతా మాతులో నామ, మాతుయా భాతా మాతులో, మాతు భాతరి ఉలపచ్చయో. అస్స మాతులస్స పజాపతి జాయా మాతులానీ నామ, మాతులస్స భరియా మాతులానీ, మాతులభరియాయం ఆనో, నదాది, అథ వా మాతులస్స ఏసా మాతులానీ, ఈ, అస్స ఆనో.
౨౪౬. జాయాపతీనం ద్విన్నం జననీ మాతా సస్సు వుత్తా, సస గతిహింసాపానేసు. తప్పితా తేసం జాయాపతీనం పితా పన ససురో నామ, ససధాతుమ్హా ఉరో. భగినియా పుత్తో పన భాగినేయ్యో నామ, భగినియా అపచ్చం భాగినేయ్యో, ణేయ్యో.
౨౪౭. ద్వయం సుతస్స, సుతాయ చ పుత్తేసు. నహ బన్ధనే, రితు, నీ నయే వా. పుత్తస్స పుత్తో పపుత్తో, త్తలోపో, ఉస్సత్తఞ్చ. సామిభాతా దేవరో నామ, అథ వా సామిభాతా కనిట్ఠో సామినో భాతా దేవరో నామ. జేట్ఠో తు ససురో ఏవోచ్చతే. దివు కీళాయం, అరో.
ద్వయం ధీతుపతిమ్హి. జన జననే, రితు, అస్సాత్తం, నస్స మాదేసో చ. ద్వయం పితుపితరి. పితునో పితా పితామహో.
౨౪౮. హుసాన్తాని పదేన పదేన నామాని. మాతుయా భగినీ మాతుచ్ఛా, చ్ఛో. పితునో భగినీ పితుచ్ఛా, పితుభగినీ పితుచ్ఛా భవేత్యత్థో.
పితామహసద్దో న కేవలం జనకపితరమేవ వదతి, అథ ఖో జనకపితుపితాదయోపీతి ఏత్థాపి ‘‘పపితామహో’’ ఇచ్చుదాహటో. పితునో అయ్యకో పయ్యకో, తులోపో. సు సవనే, ణ్హా. ణిసమ్హి సుణిసా. సమ్హి హుసా, హత్తం. సబ్బత్ర ‘‘ఇత్థియమతో ఆపచ్చయో’’తి ఆ.
౨౪౯. చతుక్కం ఏకోదరే భాతరి. సమానోదరే ఠితో సోదరియో, సమానస్స సో. సమానో గబ్భో సగబ్భో, తత్ర భవో సగబ్భో, ణో. సమానోదరే జాతో సోదరో. సమానోదరే జాతో సహజో. సహసద్దో తుల్యవచనో.
మాతాపితూ తే ద్వే జనా పితరో వుచ్చన్తే. ఉభిన్నమ్పి జనకబ్యప్పదేసనియతత్తా అభేదవచనిచ్ఛాయం పితుత్తమత్థేవ. నన్వభేదా జాతి, తస్సా చోభయత్ర సత్తాదేకత్తం, న చ జాతియా లిఙ్గసఙ్ఖ్యా భవన్తి, అదబ్బత్తా బహువచనం న సియాతి? నేస దోసో, న హి జాతిపదత్థికస్స న దబ్బం, దబ్బపదత్థికస్స వా న జాతీతి. కిన్తుభయేసంప్యుభయపదత్థో ఇహాత్థవిసేసో. జాతిపదత్థికస్స జాతి పధానభూతా దబ్బం గుణభూతం, దబ్బపదత్థికస్స తు విపరియయో, తత్ర జాతివచనిచ్ఛాయం దబ్బే వియ లిఙ్గసఙ్ఖ్యా వత్తబ్బా, తస్స చ బహుత్తా బహువచనం. పుబ్బే వియాభేదవచనిచ్ఛాయం పుత్తో చ ధీతా చ పుత్తా వుచ్చన్తే, జఞ్ఞత్తఞ్హి పుత్తబ్యపదేసనియతం ధీతరిప్యత్థి, విపరియయే తు న భవత్యనభిధానతో. భేదవచనిచ్ఛాయం పుత్తధీతరోతి భవతి.
౨౫౦. సస్సు చ ససురో చ ససురాతి వుచ్చన్తే. తదపచ్చోహనసమ్బన్ధినిబన్ధనా హి బ్యప్పదేసో సస్సుయమ్పి ఠితో. భేదవచనిచ్ఛాయం తు పుబ్బే వియ పచ్చత్థం సద్దనివేసో. భాతా చ భగినీ చ భాతరో వుచ్చన్తే. ఏకగబ్భోసితత్తం భాతుబ్యప్పదేసనియతం భగినియంప్యత్థి. తతో ఏకగబ్భోసితత్తస్సాభేదవచనిచ్ఛాయం ఉభో భాతరో వుచ్చన్తే. ఏత్థ చ సబ్బత్రాపి విరూపేకసేసో దట్ఠబ్బో. దువిధో హి ఏకసేసో సరూపాసరూపవసేన. తత్ర సరూపేకసేసే బహువచనమేవ, ఇతరత్ర పన ద్వివచనం, యథా పురిసో చ పురిసో చ పురిసా, నామఞ్చ రూపఞ్చ నామరూపఞ్చ నామరూపం, మాతా చ పితా చ పితరోతి.
బాల్యయోబ్బనవుడ్ఢత్తాని తీణి వయాని. తత్ర తికం బాల్యే. ద్వయం యోబ్బనే. బాలస్స భావో బాలత్తం, త్తం. తాపచ్చయే బాలతా. ణ్యమ్హి బాల్యం, అథ వా బల పాణనే, బలన్తి అస్ససితపస్ససితమత్తేన పణన్తీతి బాలా, బల్యన్తే సంవరీయన్తేతి వా బాలా, బల సంవరణే. తేసం భావో బాలత్తాది. యువస్స భావో యోబ్బఞ్ఞం, యోబ్బనఞ్చ, భావే ణ్యో, ణో చ, అథ వా యు మిస్సనే, యు, ఉస్స ఉవాదేసో, వుద్ధి. తేసం భావో యోబ్బఞ్ఞాది.
౨౫౧. యే జరాకతా సుక్కా కేసాదయో, తే పలితం నామ సియుం, తేసం వా యం సుక్కత్తం, తం పలితం నామ. పచ పాకే, ఇతో, చస్స లత్తఞ్చ.
ద్వయం వలిపలితాదిమతి కాయపరిపాకే. జీయన్తి వుడ్ఢా భవన్తి అస్సం జరా, జర వయోహానిమ్హి, జరా ఏవ జరతా, సకత్థే తాపచ్చయో. విస్ససాతిపి జరాయ నామం. విసేసేన సంసతే అధో పాతయతీతి విస్ససా. సంసతి’రయం పమాదత్థో, అవసంసనత్థో చ, ఇహ అవసంసనత్థో, నిగ్గహీతలోపో, ద్విత్తఞ్చ.
బాల్యయోబ్బనవుడ్ఢత్తాని పుబ్బే వుత్తాని. ఇదాని తబ్బతినామాన్యాహ. తత్ర అద్ధం ఛాపసామఞ్ఞే. పుథ, పథ విత్థారే, ఉకో, పుథుకో, పల గమనే, ణ్వు, అస్సిత్తం, ద్విత్తఞ్చ, పిల్లకో. ఛుప సమ్ఫస్సే, ఉస్సాత్తం, ఛాపో. కుమార కీళాయం, కుమారో. బల పాణనే, ణో, బాలో, పూ పవనే, తో, సకత్థే కో, పోతకో, ఇత్థియం పోతకీ. పోతో, సావో, సావకో, అబ్భకో, డిమ్భో, సుసుకో, సుసుఇచ్చాదీనిపి ఛాపసామఞ్ఞత్థాని.
౨౫౨. బాలసామఞ్ఞవాచకాని దస్సేత్వా విసేసబాలనామాని దస్సేతుమాహ ‘‘అథు’’చ్చాది. ఉత్తానో, ఉత్తానం వా సయతీతి ఉత్తానసయో. కపచ్చయే ఉత్తానసేయ్యకో. థనం పివతీతి థనపో, డిమ్భసద్దోప్యత్ర.
౨౫౩. సత్తకం తరుణే.
ఆసోళసా భవే బాలో,
తరుణో తు తతో భవే;
వుద్ధో తు సత్తత్యాయుమ్హా,
తీణి వయాని లక్ఖయే.
తర తరణే, ఉణో. వయసి యోబ్బనే తిట్ఠతీతి వయట్ఠో, తో, ‘‘వయో బాల్యాది పక్ఖీ చ, యోబ్బనఞ్చ వయో క్వచీ’’తి [చిన్తామణిటీకా ౧౬.౪౨] రుద్దో, దహ భస్మీకరణే, అరో, యు మిస్సనే, అ, ఉవాదేసో, సిస్సాకారో. సస ప్లుతగతిమ్హి, ఉ, అస్సుత్తం, సుసు, తరుణస్స వా పాటిపదికస్స సుస్వాదేసో. మనునో అపచ్చం మానవో, వణ్ణవికారో, నస్స ణత్తం, మాణవో. కుచ్ఛాయం కపచ్చయో, మాణవకోతి సిద్ధం. వుత్తఞ్చ –
‘‘అపచ్చే కుచ్ఛితే మూళ్హే, మనుతోస్సగ్గికో మతో’’తి [మహాభాస్స ౪.౧.౧౬౧] దర విదారణే, ణ్వు.
ద్వయం సుఖవడ్ఢితే కుమారే, సుఖో కుమారో సుకుమారో, ఖలోపో, సుఖేన ఏధతి వద్ధతీతి సుఖేధితో. ‘‘సుఖోచితో’’తిపి పాఠో, సుఖం ఉచితం సమ్పిణ్డితం ఏత్థాతి సుఖోచితో, ఉచ సమవాయే.
౨౫౪-౨౫౫. ద్విపాదేన వుడ్ఢస్స నామాని. ఆయుమహత్తం లాతీతి మహల్లకో, ణ్వు, ద్విత్తం. వడ్ఢ వడ్ఢనే, కత్తరి తో, తస్స ఢో, డ్ఢస్స డో, అస్సుత్తం, ధా గతినివత్తియం, ఇరో, ధస్స థత్తం, ఇస్స ఏత్తం. జర వయోహానిమ్హి, కత్తరి తో, తస్స ఇన్నాదేసో, ధాత్వన్తలోపో, ణత్తఞ్చ, జిణ్ణో, సకత్థే కమ్హి జిణ్ణకో. పకతం వయో యోబ్బనమస్సాతి పవయోతిపి వుడ్ఢస్స నామం.
వలినన్తాని పాదేన నామాని. తత్ర తికం జేట్ఠభాతరి. అగ్గే పురే కాలే, పుబ్బే చ కాలే జాయతీతి అగ్గజో, పుబ్బజో చ. అయఞ్చ వుడ్ఢో అయఞ్చ వుడ్ఢో, అయమిమేసం విసేసేన వుడ్ఢోతి జేట్ఠో, వుడ్ఢసద్దా ఇట్ఠపచ్చయో, ‘‘వుడ్ఢస్స జో ఇయిట్ఠేసూ’’తి వుడ్ఢస్స జో. అలోపే పరస్సాసవణ్ణత్తం.
తికం పచ్ఛాజాతే భాతరి. అయఞ్చ యువా అయఞ్చ యువా, అయమిమేసం విసేసేన యువాతి కనిట్ఠో, కనియో [కణిట్ఠో కణియో (క.)] చ. ఇయిట్ఠేసు యువసద్దస్స కనాదేసో [కణాదేసో (క.)]. అను పచ్ఛాకాలే జాతో అనుజో. జఘఞ్ఞే పచ్ఛాకాలే జాతో జఘఞ్ఞజో. అపరస్మిం పచ్ఛాకాలే జాతో అపరజోతి ద్వేప్యత్ర.
వలి సిథిలం తచో చమ్మం యస్స వలిత్తచో, ద్విత్తం. వలి చమ్మమేతస్సత్థీతి వలినో, ఇనో. ఉత్తానసయాదయో వలినన్తా వాచ్చలిఙ్గత్తా తీసు లిఙ్గేసు వత్తన్తి, యథా – ఉత్తానసయో బాలో, ఉత్తానసయా కుమారీ, ఉత్తానసయం నపుంసకం.
౨౫౬. పఞ్చకం మత్థకే. సి సయే, సో, దీఘో చ, అఙ్గేసు ఉత్తమఙ్గత్తా ఉత్తమఙ్గం, ఉత్తమో చ తం అఙ్గఞ్చాతిపి ఉత్తమఙ్గం. సీసఞ్చ ఉత్తమఙ్గఞ్చ సీసోత్తమఙ్గాని. సి సేవాయం, రో, సేవన్తి ఏతేనాతి సిరో. ముద తోసే, ధో. సిస్సాకారో. మస ఆమసనే, త్థో, సకత్థే కో చ, మసి పరిమాణే వా.
పజ్జద్ధం కేసే. కే మత్థకే సేతి తిట్ఠతీతి కేసో. సత్తమియాలోపో, కతి ఛేదనే, అలో, అస్సుత్తం. వల సంవరణే, కమ్మని ణపచ్చయో, వాలో. ఉత్తమఙ్గే సీసే రుహతీతి ఉత్తమఙ్గరుహో. ముద్ధని జాయతీతి ముద్ధజో. వాలో చ ఉత్తమఙ్గరుహో చ ముద్ధజో చేతి ఇతరీతరయోగద్వన్దో. చికురో, కచోతిప్యత్ర. చి చయనే, కుర సద్దే, అనేకత్థత్తా ఛేదనే. వడ్ఢమానో చికరీయతేతి చికురో, కచ బన్ధనే, అ.
౨౫౭. కుసుమగబ్భా కేసా కేసచూళా ముత్తికాదినా బహి సంయతా సన్థతా ధమ్మిలో నామ. ఏకతో కత్వా ధరీయతి బన్ధీయతీతి ధమ్మిలో, కమ్మని ఇలో. ధమ్మేన నానాదేసియమనుస్సానం సమాచారేన ఇలతీతి వా ధమ్మిలో, ఇల గమనే.
ద్వయం కుమారానం సిఖాపఞ్చకే, చూళత్తయేతి కేచి. కాకానం పక్ఖసణ్ఠానత్తా కాకపక్ఖో. సిఖా ఏవ సిఖణ్డకో, సకత్థే కో. సిఖాసిఖణ్డసద్దానమభేదత్తాయేవ హి ‘‘సిఖణ్డీ, సిఖీ చా’’తి మోరో వుత్తో.
పాసో, హత్థో చ ఇమే ద్వే కేసచయే కేసపరియాయతో పరే హుత్వా కేసానం కలాపే వత్తన్తి, న కేవలా, యథా – కేసపాసో కేసహత్థో ఇచ్చాది. పా రక్ఖణే, పాతి రక్ఖతి అవయవేతి పాసో, సో, పస బన్ధనేతి కేచి, ణో. హన గతియం, అవయవా నిహనన్తి ఏత్థాతి హత్థో, థో, పక్ఖోప్యత్ర.
తాపసానం వతీనం తహిం కేసచయే జటాసద్దో వుచ్చతి, జట జటనే, జట సఙ్ఘాతే వా, ‘‘ఇత్థియమతియవో వా’’తి అ.
౨౫౮. పోసితభత్తాదీహి యా బన్ఝతే, తత్ర వేణీ, పవేణీ చ. వీ పజనే, పజనం గబ్భవిమోక్ఖో, వీ తన్తసన్తానే వా, ణీ. పక్ఖే పవేణీ.
ద్వయం సీసమజ్ఝట్ఠచూళాయం. చూళ సఞ్చోదనే, చూళ హావకరణే వా, అ. సిఖా వుత్తా. కేసపాసీప్యత్ర, నదాది.
నారీనం కేసమజ్ఝమ్హి పద్ధతి ఉజుగతమగ్గో సీమన్తోతి మతో కథితో. సీమస్స అన్తో సీమన్తో, సీ సయే వా, అన్తో, మజ్ఝే మకారవణ్ణాగమో.
౨౫౯. తికం లోమే. లూ ఛేదనే, వడ్ఢమానం లూయతేతి లోమం, మో. తనుమ్హి రుహతీతి తనురుహం, అ. రుహ జననే, రూహ పాతుభావే వా, మో, హలోపో, ఓత్తఞ్చ, లూ ఛేదనే వా, మో, లస్స రత్తం, రోమం. అక్ఖిమ్హి జాతం లోమం పమ్హం, పఖుమఞ్చోచ్చతే. పమినోతి తేనాతి పమ్హం,పపుబ్బో మా పరిమాణే, హపచ్చయో. అక్ఖినో పక్ఖద్వయే జాతం పఖుమం, ఉమో, కలోపో చ.
పుమముఖే పురిసానం ముఖే వుత్తం [పవుట్ఠం (క.)] లోమం మస్సు నామ, మస ఆమసనే, సు, మస్సు.
తికం భముమ్హి. భమ అనవట్ఠానే, ఊ, మలోపో, భూ. ఉమ్హి భము, కపచ్చయే భముకో. భముకసహచరణతో భము పుల్లిఙ్గో.
౨౬౦. తికం నేత్తోదకే. ఖిప పేరణే, పో, ఇస్సత్తం. నేత్తే జాతం జలం నేత్తజలం. అస అధోపతనే, సు, అస్సు. నేత్తజలఞ్చ అస్సు చాతి ద్వన్దో. అస్సు నపుంసకే.
ద్వయం అక్ఖిపుత్తలికాయం. నేత్తే దిస్సమానా తారా నేత్తతారా. కఞ్ఞాసద్దతో తద్ధితో అపచ్చయో, కఞ్ఞాసద్దస్స కనీనాదేసో, ఇత్థికతాకారపరే కే పుబ్బో అకారో ఇకారమాపజ్జతే [కాతన్త ౨.౨.౬౫], కనీనికా. తారకాప్యత్ర.
ఛక్కం ముఖవివరే, కవయో పన తదుపలక్ఖితేపి సముదాయే యుజ్జన్తే. వద వియత్తియం వాచాయం, కరణే యు. ము బన్ధనే, ఖో, ఓత్తాభావో నిపాతనా, ముఖం. సబ్బధరకతే పన ఖఞ్ఞతేతి ధాతునా ముఖన్తి నిపాతితం, ఖను అవదారణే. తుడి తోడనే, అ. తను విత్థారే వా, డో, అస్సుత్తం. వదతి తేనాతి వత్తం, తో, వుచ్చతే అనేనాతి వా వత్తం. వద వియత్తియం వాచాయం, తో. లప వచనే, కరణే యు. ఆనన్తి అసన్తి అనేనాతి ఆననం, అన పాణనే, యు. అస్సంప్యత్ర. అస భక్ఖనే. కరణే సో.
౨౬౧. అడ్ఢం దన్తే. ద్వీసు ఠానేసు ద్విక్ఖత్తుం వా జాయతేతి ద్విజో. లపనే ముఖే జాయతీతి లపనజో. దా అవఖణ్డనే, దాయతి భక్ఖమనేనాతి దన్తో, అన్తో, దస అదనే వా, దసన్తి భోజ్జమనేనాతి దన్తో, అన్తో, ధాత్వన్తలోపో. దము దమనే వా, తో. దంస దంసనే, దంసతే విలిఖ్యతే భక్ఖమనేనాతి దంసనో, యు. రద విలేఖనే, యు, రదనో. అమ్హి రదో.
దన్తభేదస్మిం దన్తవిసేసే దాఠాసద్దో. ఇత్థిలిఙ్గోయం. దంసధాతుతో ఠో, దంసిస్స చ దా, దాఠా, ముద్ధజదుతియోయం. అక్ఖికోటీసు వామదక్ఖిణనేత్తానం అన్తేసు అపాఙ్గో వత్తతి, సరీరఙ్గసఙ్ఖాతస్స కణ్ణస్స అప సమీపం అపాఙ్గో.
౨౬౨. చతుక్కం ఓట్ఠే. దన్తే ఆవరతి ఛాదయతీతి దన్తావరణం. ఉస దాహే, తో, ‘‘సాదిసన్తపుచ్ఛభన్జహంసాదీహి ట్ఠో’’తి సహాదిబ్యఞ్జనేన ట్ఠో, ఓత్తద్విత్తాని, ఓట్ఠో. గద్రభేప్యయం. అథ వా ఉస దాహే, ట్ఠో, ఓత్తద్విత్తాది, ఉభయత్రాపి ముద్ధజదుతియో, ఈసం కిఞ్చి కాలం ధారేతి భక్ఖమేత్థాతి అధరో, ఈసత్థో హ్యత్ర అకారో.
‘‘అ పుమే మాధవే ఞేయ్యో,
పటిసేధే తదబ్యయం;
ఈసత్థే చ విరుద్ధత్థే,
సదిసత్థే పయోగతో’’తి. –
హి ఏకక్ఖరకోసే వుత్తం. దసనే దన్తే ఛాదయతీతి దసనచ్ఛదో. ఏత్థ కేచి అధరసద్దేన హేట్ఠిమోట్ఠమేవాహు, తేసం వచనం ‘‘నేత్తన్తాధరపాణిపాదయుగలేహి’’చ్చాదీహి మహాకవిపయోగేహి అసంసన్దనతో న గహేతబ్బం.
తికం కపోలే. గడి వదనేకదేసే, అ, ధాతుప్పక్రియత్థఞ్హి ధాతుపాఠవచనం, సబ్బత్రాప్యేవం. కేన జలేన పూరియతేతి కపోలో, అలో, కప అచ్ఛాదనే వా, ఓలో, కపోలో, నదాది. గణ్డీ. అధరా అధోభాగో చుబుకం నామ, చిబుకంప్యత్ర. చిబు ఓలమ్బకే, ణ్వు, అస్సుత్తం.
౨౬౩. ద్వయం గీవాయ పురోభాగే. గల అదనే, కరణే అ, గిల గిలనే వా, గిలతి అనేనాతి గలో, ఇస్సత్తం. కణ సద్దత్థో దణ్డకో ధాతు, ఠో, కణ్ఠో, ముద్ధజదుతియోయం.
తికం ఏకత్థం. గా సద్దే, ఈవో. కం సీసం ధరతీతి కన్ధరా. సిరం ధరతీతి సిరోధరా, సిరో ధియ్యతే అస్సన్తి వా సిరోధరా, ధా గతినివత్తియం, అరో.
సువణ్ణమయో ఆలిఙ్గో మురజభేదో, తేన సన్నిభా సదిసా యా గీవా, సా కమ్బుగీవా మతా, మహాపురిసలక్ఖణమేతం. అథ వా యా గీవా తీహి లేఖాహి అఙ్కితా లక్ఖితా, సా కమ్బుగీవా మతా, మహాపురిసలక్ఖణమేతఞ్చ. కమ్బు వుచ్చతి సువణ్ణం, కమ్బుమయేన ఆలిఙ్గేన సన్నిభా గీవా కమ్బుగీవా, కమ్బ సంవరణే, ఉ, కమ్బు.
౨౬౪. తికం ఖన్ధే. అన గతియం, సో. భుజానం సిరో మత్థకం భుజసిరో. కం మత్థకం దధాతీతి కన్ధో, సో ఏవ ఖన్ధో కకారస్స ఖకారకరణవసేన, ఖమతి భారన్తి వా ఖన్ధో, ఖము సహనే, తో, తస్స ధో, మస్స నో, నిగ్గహీతం వా. తస్సన్ధి తస్స ఖన్ధస్స మజ్ఝం జత్తు నామ, యం ఖన్ధానం మజ్ఝే తిట్ఠతి. జన జననే, జర వయోహానిమ్హి వా, తు, జత్తు, తం నపుంసకం.
ద్వయం బాహుమూలే. బాహూనం భుజానం మూలం బాహుమూలం. కచ బన్ధనే, ఛో. అస్స కచ్ఛస్స అధోభాగట్ఠానం పస్సం వుచ్చతి, దిస పేక్ఖనే, అపచ్చయో, దిసస్స పస్సాదేసో.
౨౬౫. తికం బాహుమ్హి. వహతి అనేనాతి వాహు, వాహు ఏవ బాహు, కు [ణ్వాది ౬]. భుఞ్జతే అనేనాతి భుజో. భుజ పాలనజ్ఝోహారేసు. బాహు చ భుజో చేతి ద్వన్దో, ఏతే ద్వే ద్వీసు, ఇత్థియం భుజా. వహతి యాయాతి బాహా. అపరోసద్దోప్యత్ర [అ పారోసద్దోప్యత్ర (క.), అ పవేట్ఠసద్దోప్యత్ర (?)].
తికం హత్థే. హస హసనే, థో. హర హరణే వా. నక్ఖత్తేప్యయం. కర కరణే, అ. పణ బ్యవహారథుతీసు, ఇ. పా రక్ఖనే వా, ణి. కరో చ పాణి చ కరపాణయో. పఞ్చసాఖో, సయోప్యత్ర.
పకోట్ఠన్తో హత్థగణ్ఠి మణిబన్ధో నామ. పకోట్ఠో నామ ఆమణిబన్ధం కప్పరస్స అధోభాగో. మణివికతిం బన్ధతి ఏత్థాతి మణిబన్ధో. కుస అక్కోసే, ఠో, పకోట్ఠో.
ద్వయం భుజమజ్ఝగణ్ఠిమ్హి. కపు హింసాయం, అరో. కుప్పరోతిపి పాఠో, తదా అస్సుత్తం. కపు హింసాయం, ఓణి, కపోణి, ఇత్థియం. కఫోణీప్యత్ర, తత్థ పస్స ఫత్తం.
౨౬౬. పాణిస్స పాణితలస్స సమ్బన్ధీనం మణిబన్ధకనిట్ఠానం ద్విన్నం అన్తరం బహిట్ఠానం కరభో వుచ్చతి, యేన కుమారకా సత్థం కత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం పహరన్తి, కర హింసాయం, అభో, కర కరణే వా.
ద్వయం అఙ్గులిమత్తే. కరస్స పాణిస్స సాఖా కరసాఖా. అగి గత్యత్థో, అఙ్గ గమనత్థో వా, ఉలి. ఇత్థిలిఙ్గోయం [(నదాది) (క.)], అఙ్గులి.
తా అఙ్గులియో పఞ్చప్పభేదా, యథా – అఙ్గుట్ఠో తజ్జనీ మజ్ఝిమా అనామికా కనిట్ఠా చేతి కమా సియుం. అఙ్గ గమనత్థో, అస్సుత్తం, అగ్గే పురే తిట్ఠతీతి వా అఙ్గుట్ఠో, నిగ్గహీతాగమో, అస్సుత్తఞ్చ. తజ్జ హింసాయం, తజ్జేతి యాయ, సా తజ్జనీ, యు, నదాది. మజ్ఝే తిట్ఠతీతి మజ్ఝిమా. నత్థి నామమస్సాతి అనామికా, సకత్థే కో. అతిసయేన ఖుద్దకాతి కనిట్ఠా. యువప్పానం కన, కణ వా ఇయిట్ఠేసు.
౨౬౭. తజ్జన్యాదీహి యుతే అఙ్గుట్ఠే తతే పసారితే సతి పదేసాదికా చతస్సో సఞ్ఞా కమతో సియుం, యథా – తజ్జనీయుతే అఙ్గుట్ఠే తతే పదేసో. దిస పేక్ఖనే. మజ్ఝిమయుతే అఙ్గుట్ఠే తతే తాలో, తల పతిట్ఠాయం. అనామికాసహితే అఙ్గుట్ఠే తతే గోకణ్ణో, గోకణ్ణసదిసత్తా, తప్పమాణత్తా వా గోకణ్ణో, అథ వా గోకణ్ణో నామ ఏకో మిగవిసేసో, తక్కణ్ణసదిసప్పమాణత్తా గోకణ్ణో, తాలో చ గోకణ్ణో చ తాలగోకణ్ణా. లిఙ్గభేదా ‘‘తాలగోకణ్ణవిదత్థీ’’తి న వుత్తం, కనిట్ఠాయుతే అఙ్గుట్ఠే తతే విదత్థి, వితనోతీతి వితత్థి, వితత్థి ఏవ విదత్థి, తను విత్థారే,తి, తస్స థో. విదత్థి. ‘‘కమా తతో’’తిపి పాఠో.
కుఞ్చితో సఙ్కోచితో పాణి పసతాఖ్యో, పపుబ్బో సర గతియం, తో. పమాణప్పకరణతో వితతఞ్జలియేవాయం కవీహి ఇచ్ఛితో. సమ్పుటఞ్జలి పనాయం, పసారితసహితా [పసారితసహితత్తా (క.)] యస్స అఙ్గులియో భవన్తీతి.
కుఞ్చితో చ తతఙ్గుట్ఠో, సపతాకోతి సమ్మతో;
పతాకేహి తు హత్థేహి, సమ్పుటఞ్జలి ఇచ్ఛితో.
దేవతానం గరూనఞ్చ, పితూనఞ్చే’చ్ఛితో పురే;
అత్థప్పకరణాదీహి, భేదో ఞేయ్యో తహిం తహిం.
యథా జలఞ్జలిం దదాతి, అఞ్జలినా పివతి, దేవోయం కతఞ్జలిరితి. పుటఞ్జలిస్స వా వక్ఖమానత్తా ఇధ వితతఞ్జలియేవ.
౨౬౮. తికం సప్పకోట్ఠే వితతకరే. రము కీళాయం, తనో, మలోపో, రతనం, మణిబుద్ధాదీసు చ. కుక ఆదానే, ఉ, ద్విత్తం. హస ధాతుమ్హా థో, తో వా, హత్థో, హత్థసహితత్తా వా పకోట్ఠో హత్థో.
ద్వయం సమ్పుటఞ్జలిమ్హి. కరమయో పుటో కరపుటో, అఞ్జ బ్యత్తిగతికన్తీసు, అలి, అఞ్జలి. కరపుటో చ అఞ్జలి చేతి కరపుటఞ్జలీ.
ద్వయం నఖే. కరే జాయతి రుహతీతి కరజో. నత్థి ఖం ఇన్ద్రియం ఏత్థాతి నఖో, సఞ్ఞాసద్దత్తా న అత్తం, అవిసయత్తా వా. పునబ్భవో, కరరుహో, నఖరోతిపి నఖస్స నామాని.
ద్వయం పుటఙ్గులికరేతిఖ్యాతే ముట్ఠిమ్హి. ఖట ఇచ్ఛాయం, ణ్వు, ఖద హింసాయం వా, దస్స టో. ము బన్ధనే,తి, తస్స ఠో, ద్విత్తం.
౨౬౯. పస్సద్వయవిత్థతా పస్సద్వయేపి వితతా పసారితా సహకరా సపాణయో ద్వే బాహూ బ్యామో నామ, బ్యామీయతే అనేనాతి బ్యామో, విపుబ్బో యామ అఞ్ఛే. ఉద్ధం ఉపరి తతా వితతా భుజా చ పోసో చ తేసం సముదితానం పమాణసదిసం పమాణం యస్స తస్మిం ఉద్ధన్తతభుజపోసప్పమాణే పోరిససద్దో వత్తతి. భుజసద్దేన సహకరా భుజా గయ్హతే, ఏకస్స పమాణసద్దస్స లోపో, పురిసస్స పమాణం పోరిసం. పురిససద్దో చేత్థ సకరభుజపురిసం వదతి, తీసు, యథా – పోరిసం జలం, పోరిసో హత్థీ, పోరిసీ యట్ఠి.
౨౭౦. ద్వయం ఉరసి. ఉస దాహే, రో, సలోపో, అర గతిమ్హి వా, అస్సుకారో. హర హరణే, యో, రస్స దో. కోళం [కోట్ఠ (క.)], భుజన్తరం, వక్ఖోతిపి ఉరోనామాని. తికం ఉరోజే. తను విత్థారే, తనోతి ఇచ్ఛన్తి థనో, తస్స థో, థన దేవసద్దే, థన చోరియే వా. కుచ సఙ్కోచనే, కుచో. పయో ఖీరం ధారేతీతి పయోధరో. కుచో చ పయోధరో చాతి ద్వన్దో.
థనగ్గస్మిం థనస్స అగ్గే చూచుకం, నపుంసకే. ‘‘చూచుకో సో కుచానన’’న్తి [చిన్తామణిటీకా ౧౬.౭౭] తు రతనకోసో, చు చవనే, ఉకో, ద్విత్తం, దీఘో చ, చూచుకం, చన్చు గతియం వా, ఉకో, నలోపో, అస్సూకారో, చూచుకం.
ద్వయం పిట్ఠే కాయస్స పచ్ఛాభాగే. పిట సద్దసఙ్ఘాతేసు, తో. ఇతరత్ర తి, పిసు సేచనే వా.
౨౭౧. తికం తనుమజ్ఝే. మజ్ఝే భవో మజ్ఝో. లగ సఙ్గే, అ. మజ్ఝే భవం మజ్ఝిమం. చతుక్కం ఉదరే. కుస అక్కోసే, ఛి, సస్స చో. గహ ఉపాదానే, అని, ఈమ్హి గహణీ, గబ్భం గణ్హాతి ధారేతీతి వా గహణీ, గబ్భాసయసఞ్ఞితో మాతుకుచ్ఛిప్పదేసో, తేజోధాతుమ్హి పన యథాభుత్తాహారస్స విపాచనవసేన గణ్హనతో అఛడ్డనతో గహణీ. ఉపుబ్బో దర గమనే. ఉదరతి ఉద్ధం గచ్ఛతి వాయు యత్రాతి ఉదరం. గు సద్దే, అభో, ద్విత్తాది, గబ్భో. పిచణ్డ జఠర తున్దాప్యత్ర.
కుచ్ఛిసమ్భవే కుచ్ఛిట్ఠే కోట్ఠో, అన్తో చాతి ఇమే ద్వే వత్తన్తి, కుస అక్కోసే, తో, ఠో వా. అమ గమనత్థో, తో.
౨౭౨. చతుక్కం కటియం. హనధాతుమ్హా యు, హస్స ద్విత్తం, హస్స జో, హనస్స ఘో చ, జఘనం. నిచ్ఛయేన తమతీతి నితమ్బో, తముధాతుమ్హా బో. సూ పసవే, ణి. కట వస్సావరణేసు, కట్యతే ఆవరీయతే వత్థాదీహి కటి, ఇ, ఏతే ద్వే నారియం. ఏత్థ చ జఘనసద్దేన ఇత్థికటియా అగ్గభాగో, నితమ్బసద్దేన ఇత్థికటియా పచ్ఛాభాగో, సేసద్వయేన కటిసామఞ్ఞం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం, వుత్తఞ్చ ‘‘పచ్ఛా నితమ్బో థీకట్యా, జఘనం తు పురో భవే’’తి [అమర ౧౬.౭౪].
౨౭౩. లిఙ్గన్తం లిఙ్గసామఞ్ఞే. అఙ్గే సరీరే జాయతీతి అఙ్గజాతం, అఙ్గసద్దో సరీరవాచకో, అఙ్గమేతస్సత్థీతి కత్వా. రహసి ఠానే జాతం అఙ్గం రహస్సఙ్గం, సత్తమియాలోపో, ఇస్సత్తం, సస్స ద్విత్తఞ్చ. వత్థేన గుయ్హితబ్బన్తి వత్థగుయ్హం. మిహ సేచనే, కరణే యు, మిహతి రేతోముత్తాని యేనాతి మేహనం. నిపుబ్బో మిహ సేచనే, తో, నిమిత్తం. ఉత్తమఙ్గత్తా వరఙ్గం. వజ గతియం, అస్సీకారో, పచ్చయేహి వినా జాయతీతి వా బీజం, విరహత్తజోతకో హ్యేత్థ వికారో. ఫల నిప్ఫత్తియం, ఫలతి ఏతేన పుత్తన్తి ఫలం. లిఙ్గతి ‘‘ఇత్థీ, పురిసో’’తి విభాగం గచ్ఛతి యేనాతి లిఙ్గం.లిఙ్గ గమనే, లీనం అపాకటం అఙ్గన్తి వా లిఙ్గం. ఏతేసు బీజఫలసద్దా అణ్డేపి వత్తన్తి.
ద్వయం పురిసలిఙ్గపసిబ్బకే. అమ గమనే, డో, అణసద్దత్థో వా, డో, అడి అణ్డత్థే వా, తో. కుస అక్కోసే, ణో. అణ్డసద్దో చేత్థ బీజేపి, అణ్డకోసోతి సముదితమ్పి కోసస్స నామం, ‘‘కుక్కుటచ్ఛాపకస్సేవ అణ్డకోసమ్హా’’తి [పారా. ౧౩, ౧౪] హి వుత్తం, అమరకోసేపి [అమరకోసే ౧౬.౭౬] అణ్డకోసోతి సముదితేనేవ నామం వుత్తం. ఏత్థ చ అణ్డస్స బీజస్స కోసో అణ్డకోసోతి విగ్గహో కాతబ్బో.
ద్వయం ఇత్థియా అఙ్గజాతే. యు మిస్సనే, అధికరణేని, యోని, ఇత్థియం పుమే చాయం, ఇత్థీ చ పుమా చ ఇత్థిపుమం, తస్మిం. భజన్తి అస్మిన్తి భగం. మారమన్దిర మారకూపా చాత్ర.
౨౭౪-౨౭౫. తికం ఇత్థిపురిసానం సమ్భవే. సుచిస్స పటిపక్ఖో అసుచి, ఇకారన్తో, ద్వీసు, సమ్భవలిఙ్గో వా. సంపుబ్బా భూధాతుమ్హా అ. సక సామత్థియం, తో, తస్స కో, అస్సుత్తం, సుచ సోకే వా, కో.
ద్వయం వచ్చమగ్గే. పునన్తి అనేనాతి పాయు. పూ పవనే, ఉ, ఊస్సాయో, పయ గమనత్థో వా, పయతి వచ్చమనేనాతి పాయు, కరణే ఉ, అయం పురిసే పుల్లిఙ్గే వత్తతి. గుద కీళాయం, అ. అపానంప్యత్ర.
అట్ఠకం వచ్చే. గూథ కరీసోస్సగ్గే, గుప గోపనే వా, థో. కిర వికిరణే, ఈసో, కరీసం. వర వరణసమ్భత్తీసు, చో, గూథఞ్చ కరీసఞ్చ వచ్చఞ్చేతి ద్వన్దో, తాని వికప్పేన పుమే వత్తన్తి, నిచ్చం నపుంసకే, పుల్లిఙ్గత్తం తేసం కత్థచియేవ, సబ్బత్ర నపుంసకత్తమేవ బహులన్త్యత్థో. మల చలనే, అ, మల ధారణే వా. సక సత్తియం, సస్స ఛో. ఉచ్చారీయతే జహ్యతేతి ఉచ్చారో, ఉపుబ్బో చరధాతు చజనే, ఉక్ఖిపనే చ వత్తతి. మిహ సేచనే, లో, వణ్ణవిపరియయో, ళత్తఞ్చ. అవకరీయతేతి ఉక్కారో, అవస్సుత్తం, కిర విక్ఖిపనే. సమలంప్యత్ర. సము ఉపసమే, అలో.
ద్వయం ముత్తే. సు సవనే, సవనం సన్దనం, చురాది, ణో. ముచ మోచనే, తో, ముత్త పస్సావే వా. ఉచ్చతే కథీయతే. గోముత్తే గవం సమ్బన్ధిని ముత్తే పూతిముత్తసద్దో వత్తతి. అజ్జ పవత్తమ్పి హి తం దుగ్గన్ధభావేన పూతిముత్తన్త్వేవ వుచ్చతి, యథా ‘‘పూతికాయో’’తి. అస్సాదీనం మలే ఛకణసద్దో, సక సత్తియం, యు, సస్స ఛో.
౨౭౬. నాభియా అధోభాగో వత్థి నామ, సో ద్వీసు. వత్థి ముత్తపుటం. ‘‘ముత్తాసయపుటో వత్థి’’రితి [చిన్తామణిటీకా ౧౬.౭౩] రతనమాలా. వసతి ముత్తమేత్థాతి వత్థి, వస నివాసే,తి, తస్స థో, త్థిపచ్చయేన వా సిద్ధం. ఉచ్ఛఙ్గం అఙ్కఞ్చ ఇమే ద్వే ఉభో సద్దా పుమే వత్తన్తి. ఉస్సజ్జతి ఏత్థాతి ఉచ్ఛఙ్గం, సజ సఙ్గే, సస్స ఛో, ద్విత్తం. అఙ్క గమనత్థో, అ, అఙ్కో, అథ వా అఙ్క లక్ఖణే, అ, అఙ్కో, ‘‘ఉచ్ఛఙ్గచిహనేస్వ’ఙ్కో’’తి అమరకోసే [అమర కోసే ౨౩.౪].
ద్వయం జాణూపరిభాగే. అర గమనే, ఉ, అస్సూకారో. సన్జ సఙ్గే, ఆసజ్జతి వత్థమత్రాతి సత్థి, థి. ఊరు చ సత్థి చేతి ద్వన్దో, నపుంసకేపి.
తికం జాణుమ్హి, ఊరునో పబ్బం గణ్ఠి ఊరుపబ్బం. జన జననే, ణు. ద్విత్తే జణ్ణు.
౨౭౭. ద్వయం పాదగణ్ఠిమ్హి. గుప రక్ఖణే ఫో, సకత్థే కో. పాదస్స గణ్ఠి పాదగణ్ఠి. ఘుటికాప్యత్ర. ఘుట పరివత్తనే, ఘుట్యతే అనేనేతి ఘుటికా, ణ్వు.
ద్వయం పాదస్స పచ్ఛాభాగే గోప్ఫకస్సాధో భాగే. పుమే తూతి త్వన్తం లిఙ్గపదం. పస బాధనఫుసనేసు,తి, తస్స ణో, సస్స హో, వణ్ణవిపరియయో, ణిపచ్చయేన వా సిద్ధం. సకారవణ్ణాగమే వుద్ధియఞ్చ పాసణ్హి. ఏలిప్యత్ర, ఇల గతియం,తి, తలోపో.
ద్వయం పాదగ్గే. పాదస్స అగ్గం పాదగ్గం. పకట్ఠం పదం పపదన్తి కమ్మధారయో. ‘‘పపదో’’తిపి పాఠో. తికం పాదే. పద గతిమ్హి, ణో, పజ్జతేతి పాదో. పజ్జతే గచ్ఛతీతి, అ. చరమ్హా కరణే యు, చరణం, ఇదం పుమే వికప్పేన, నిచ్చం నపుంసకే. అఙ్ఘిప్యత్ర, అహి గతియం. ఇ, హస్స ఘో.
౨౭౮. ద్వయం హత్థాద్యవయవే. అఙ్గి గత్యత్థో, అ. అవపుబ్బో యు మిస్సనే, అ. పతీకో, అపఘనోప్యత్ర. పతిపుబ్బా ఇమ్హా కో. అపపుబ్బా హనిమ్హా అ, ఘనాదేసో చ.
ద్వయం పస్సట్ఠిమ్హి. పా రక్ఖణే, సు, ళికారవణ్ణాగమో, సకత్థే కో, పస్స ఫో. అళాగమే ఫాసుకా. ‘‘పాసుళికా, పాసుకా’’తిపి పాఠో. ఫుస సమ్ఫస్సేతిపి ధాతు, తదా ఉపచ్చయాది.
ద్వయం అట్ఠిమత్తే. అసు ఖేపనే, ఇ, సస్స ట్ఠో, అట్ఠి, ఇదం పణ్డకే నపుంసకే వత్తతి. ధా ధారణే, తు, ఇత్థీ. కీకసం, కుల్లంప్యత్ర. గలస్స కణ్ఠస్స హేట్ఠిమన్తే జాతమట్ఠి గలన్తట్ఠి. అక గమనే, ఖో, సకత్థే కో.
౨౭౯-౨౮౦. ద్వయం సిరసోట్ఠిఖణ్డే. సముదితే తు కరోటి, ఇత్థీ [అమర ౧౬.౬౯]. కపు సామత్థియే, అరో, కం సీసం పాలేతీతి వా కప్పరో, రస్సో, లస్స రత్తఞ్చ. కం పాలయతీతి, కమ్మాదిమ్హి ణో. ‘‘సిరోట్ఠిమ్హి కపాలో’థీ, ఘటాదిసకలేపిచే’’తి రుద్దో [చిన్తామణిటీకా ౧౬.౬౮]. కపాలో అథీతి [అనిత్థీతి అత్థో] ఛేదో. కపాలసద్దో వికప్పేన పుల్లిఙ్గో. కడి ఛేదే, అరో. మహతీ సిరా మహాసిరా, సిరాతి చ. సి బన్ధనే, రో.
తికం సుసిరవత్యం వాయువహన్తసిరాయం. తివిధా హి కాయసిరా ఏకా వాయువహా, అపరా సుత్తమివాట్ఠిబన్ధినీ, అఞ్ఞా ఆహారవాహినీ అన్తఖ్యా. తత్ర తతియేన పఠమా, పఠమదుతియేహి దుతియా చ దీపితా, తతియా పన పరతో వక్ఖతి. నహ బన్ధనే, అరు. సి బన్ధనే, రో. ధమ సద్దే, యు. నదాది, అని వా, ధమనీ.
తతియం దస్సేతుమాహ ‘‘రసగ్గసా’’త్యాది. రసం గసతీతి రసగ్గసా, గస అదనే. రసం హరతి నేతీతి రసహరణీ, యు, నదాది.
తికం మంసే. మన ఞాణే, సో. మిస సద్దే, ఆపుబ్బో ఆమసనే వా. పిస అవయవే, తో. పలలం, కబ్బంప్యత్ర.
ద్వయం ఆతపాదినా సుక్ఖమంసే. తిలిఙ్గకన్తూతి త్వన్తం లిఙ్గపదం. వల, వల్ల సంవరణే, ఊరో, ఇత్థియం ‘‘ఇత్థియమతో ఆపచ్చయో’’తి ఆ, వల్లూరా. ఉద్ధం తత్తం ఉత్తత్తం. తప సన్తాపే, తో.