౨. పురవగ్గవణ్ణనా

౧౯౮. ఛక్కం నగరే.

‘‘పట్టనఞ్చ అధిట్ఠానం, నగరం పుటభేదనం;

థియో పూ నగరీ పూరియో, ఠానీయం కబ్బటం పుట’’న్తి.

హి సిలోకపరియాయేసు వోపాలితో.

‘‘విచిత్తదేవాయతనం, పాసాదాపణమన్దిరం;

నగరం దస్సయే విద్వా, రాజమగ్గోపసోభిత’’న్తి [చిన్తామణిటీకా ౧.౨.౧]. –

నగరలక్ఖణం. పు పాలనే, పుర పాలనేతి చ, పునాతి పురేతి చ రక్ఖతి పరచక్కా దుగ్గతాయాతి పురం, రో, అ చ, పుర అగ్గగమనేతిపి ధాత్వత్థో. నగా పాసాదాదయో అస్స సన్తి నగరం, రో. వాకారేన నగరసద్దస్స పుల్లిఙ్గత్తం సముచ్చినోతి [నగరియో వా పత్తనం (అమర ౧.౨.౧) పక్ఖే పత్తనసాహచరియా నపుంసకత్తం. (చిన్తామణిటీకా ౧.౨.౧)], పురసద్దస్సాపీత్యాచరియా. అకుతోభయత్తా ఠానాయ హితం ఠానీయం, ఈయో. పణికానం పుటా భిజ్జన్తే అత్రాతి పుటభేదనం.

నిచ్చనివాసనట్ఠానం దస్సేత్వా ఇతరం దస్సేతుమాహ ‘‘థియ’’మిచ్చాది. రాజా తిట్ఠతి ఏత్థాతి రాజఠానీ, యు, నదాది, నిచ్చనివాసనట్ఠానేపి ‘‘చతురాసీతినగరసహస్సాని కుసవతీరాజఠానీపముఖానీ’’త్యాదీసు [దీ. ని. ౨.౨౬౩]. దారుక్ఖన్ధాదీహి ఆ సమన్తతో వరన్తి పరిక్ఖిపీయన్తి ఏత్థాతి ఖన్ధావారో, పత్థనత్థో వరధాతు ఆపుబ్బత్తా పరిక్ఖిపనత్థో హోతి. పఞ్చకం నగరే, ‘‘ఖన్ధావారో’’తి పన ఏకమేవ అచిరనివాసనట్ఠానస్స నామం.

౧౯౯. మూలపురా అఞ్ఞత్ర మూలపురం వజ్జేత్వా యం పురమత్థి యోజనవిత్థిణ్ణపాకారాదిపరిక్ఖిత్తం, తం మూలపురస్స తరుట్ఠానియస్స సాఖాసదిసత్తా సాఖానగరం నామ.

౨౦౦-౨౦౧. సాద్ధపజ్జద్వయేన మూలపురస్స నామాని. వానరసీసం, తంసణ్ఠానో వా పాసాణో ఏత్థ అత్థీతి ‘‘వానరసీస’’న్తి వత్తబ్బే వస్స బత్తం, వణ్ణవిపరియయం, దీఘం, ణత్తం, సస్స లోపఞ్చ కత్వా ‘‘బారాణసీ’’తి వుత్తం. సవత్థస్స ఇసినో నివాసనట్ఠానత్తా సావత్థి, సబ్బం ధనమేత్థ అత్థీతి వా సావత్థి [మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౪], సబ్బస్స సావో, ధనవాచకో అత్థసద్దో, ఇ. తిక్ఖత్తుం విసాలీభూతత్తా వేసాలీ, అస్సత్థుత్థే ఈ. మథి హింసాయం, ఇలో, అస్సిత్తం, మిథిలా. అలం భూసనమేత్థాతి ఆళవీ, వీ, ళత్తఞ్చ. కుస అవ్హానే, ‘‘ఖాదథ పివథా’’త్యాదీహి దసహి సద్దేహి కోసన్తి ఏత్థాతి కోసమ్బీ, బో, నదాది, కుసమ్బరుక్ఖవన్తతాయ వా కోసమ్బీ, కుసమ్బస్స ఇసినో అస్సమతో అవిదూరే మాపితత్తాతి ఏకే [ఉదా. అట్ఠ. ౩౫; మ. ని. టీ. ౧.౧౪; ౨.౨౮౪]. ఉగ్గం రిపుం జయతి యత్థ, సా ఉజ్జేనీ, యు, నదాది. తక్క ఊహే, ఊహో ఊనపూరణం, తక్కనం తక్కో, సో సీలం సభావో యత్థ సా తక్కసీలా, యో హి పురిసకారేన ఊనో, సో తత్థ గన్త్వా తమూనం పూరేతీతి. చమ అదనే, పో, చమ్పా. సానం ధనానం ఆకరం ఉప్పత్తిట్ఠానం సాకరో, సో ఏవ సాగలం. సంసుమారసణ్ఠానో గిరి ఏత్థాతి సంసుమారగిరం, సంసుమారో గాయతి ఏతస్స మాపితకాలేతి వా సంసుమారగిరం, గే సద్దే, ఇరో. రాజూనమేవ ఆధిపచ్చవసేన పరిగ్గహితబ్బత్తా రాజగహం. ఆదికాలే కపిలనామస్స ఇసినో నివాసనట్ఠానత్తా కపిలవత్థు, పుమనపుంసకే.

సాకో రాజూనం యుద్ధాదీసు సత్తి సఞ్జాతా ఏత్థాతి సాకేతం, ‘‘సాకో సత్తిమ్హి భూపాలే, దుమదీపన్తరేసు చే’’తి నానత్థసఙ్గహే. సఞ్జాతత్థే ఇతో, సాకో నామ రాజా, దుమో వా ఏత్థ ఆదికాలే సఞ్జాతోతి వా సాకేతం. ఇన్దం పరమిస్సరియభావం పాపుణన్తి ఏత్థాతి ఇన్దపత్తం, ఇన్దో వా సక్కో దేవరాజా, సో పత్తో ఏత్థాతి ఇన్దపత్తం. ఉక్కం ధారయతి ఏతస్స మాపితకాలేతి ఉక్కట్ఠా, వణ్ణవికారో. యస్స మాపితట్ఠానే పాటలీనామకో ఏకో తరుణరుక్ఖో అత్థీతి తం పాటలిపుత్తకం, అథ వా పటలి నామ ఏకో గామణీ, తస్స పుత్తో ఏత్థ వసతిఆదికాలేతి పాటలిపుత్తకం. చేతియరట్ఠే ఉత్తమత్తా చేతుత్తరం, ‘‘జేతుత్తర’’న్తి పాఠే పన వణ్ణవికారో, వేరిజయట్ఠానత్తా జేతఞ్చ తం ఉత్తమత్తా ఉత్తరఞ్చేతి వా జేతుత్తరం. యస్స మాపితకాలే దీపో దిప్పతి, తం సఙ్కస్సం, కాస దిత్తియం, ద్విత్తం, సమ్మా కసన్తి ఏత్థాతి వా సఙ్కస్సం, కస విలేఖనే, యస్స మాపితకాలే నిమిత్తమోలోకేన్తా బ్రాహ్మణా కుసహత్థం నరం పస్సిత్వా మాపేన్తి, తం కుసినారం. ఆదినా మథుర [మధుర, మాధుర (క.)] పాసాణపురసోణికాదయోప్యనేకపురవిసేసా సఙ్గహితా.

౨౦౨. చతుక్కం అబ్భన్తరగామమగ్గే. రథస్స హితా రచ్ఛా, పబ్బజ్జాది. విసయన్తే పకాసయన్తే విక్కయేన దబ్బాని యస్సం, సా విసిఖా, విపుబ్బో సి సేవాయం, ఖో, విసన్తి ఏత్థాతి వా విసిఖా, విస పవేసనే, ఖో. రథస్స హితా రథికా, ఇకో. వీ గమనే, థి, వీథి.

అనిబ్బిద్ధా రచ్ఛన్తరేన మజ్ఝే అనిబ్బిద్ధా రచ్ఛా బ్యూహో నామ. బ్యూహేతి సమ్పిణ్డేతి జనే అఞ్ఞత్ర గన్తుమప్పదానవసేనాతి బ్యూహో, ఊహ సమ్పిణ్డనే విపుబ్బత్తా. న నిబ్బిజ్ఝతే రచ్ఛన్తరేనాతి అనిబ్బిద్ధో, విధ సమ్పహారే, అ. నిబ్బిద్ధా రచ్ఛన్తరేన రచ్ఛా పథో, అద్ధీతి చ వుచ్చతి. పథ గమనే, పథో. అద గమనే,తి, అద్ధి.

౨౦౩. చతుక్కం చచ్చరే. చతున్నం పథానం సమాహారో చతుక్కం, చర గతిభక్ఖనేసు, చరో, రస్స చో, చచ్చరం, అఙ్గణవాచకో చాయం. ద్విన్నం, చతున్నం వా మగ్గానం సన్ధి మగ్గసన్ధి. సిఙ్ఘ ఘాయనే, ఆటకో.

ద్వయం వప్పస్సోపరి ఇట్ఠకాదిరచితే వేఠనే. వప్పం నామ దుగ్గనగరే పరిఖామత్తికం కూటం [కుటిం (క.)] కత్వా గోహి, హత్థీహి చ విమద్దాపేత్వా తింసహత్థప్పమాణం పాకారస్స హేట్ఠిమతలం, తథా హత్థసతం తతో ఉద్ధరిత్వా పంసునా వప్పం కారయే, తస్సోపరి పాకారన్తి, పకుబ్బన్తి తన్తి పాకారో, సమన్తతో కరీయతేతి వా పాకారో, అకత్తరి చ కారకే సఞ్ఞాయం ణో, రస్సస్స దీఘతా. వు సంవరణే, వుణోతీతి వరణో, యు, రాగమో చ. ‘‘సాలో’’తిపి పాకారస్స నామం.

ద్వయం రాజభవనసామఞ్ఞే. సబ్బగేహానం విసేసేన పకాసనతో ఉద్దాపో, దీప పకాసనే, ఈస్సాకారో. సఙ్గమ్మ కరోన్తి తన్తి ఉపకారికా, ణ్వు. కే పచ్చయే థీకతాకారపరే పుబ్బో అకారో దీఘం [కాతన్త ౨.౨.౬౫], అకాదేసోపి హి ‘‘కో’’తి వుచ్చతి, యథా దేవదత్తో ‘‘దత్తో’’తి. కపచ్చయో వా.

౨౦౪. ద్వయం గేహాదినో మత్తికేట్ఠకాదిమయభిత్తియం. కుట ఛేదనే, కుటతి ఛిన్దతి మగ్గన్తి కుట్టం. భిది ద్విధాకరణే,తి, భిత్తి. గున్నం వాచానం పురం గోపురం. ద్వారసమీపే కతో కోట్ఠకో ద్వారకోట్ఠకో, కుస అక్కోసే, ఠకో, కోట్ఠకోతి గేహవిసేసో.

ద్వయం ఇన్దఖీలే. ఇస ఇచ్ఛాయం, ఏస గవేసనే వా, ఇకో. ఇన్దస్స సక్కస్స ఖీలో కణ్టకో ఇన్దఖీలో. ద్వయం ద్వారపస్సోపసాలాయం’హమ్యాదిపిట్ఠే చ వాతకుటికాయం. అడ్డ అతిక్కమహింసాసు, అ. ఆలకపచ్చయే అట్టాలకో.

౨౦౫. ఉపరి మాలాదియుత్తం సోభనథమ్భద్వయముభయతో నిఖనిత్వా యం బహిద్వారం కప్పీయతే, తం తోరణం. తుర వారణే, యు, థవన్తా వా రణన్త్యత్రాతి తోరణం, తు అభిత్థవే. రణ సద్దత్థో, వణ్ణవికారో. ద్వారస్స బహి బహిద్వారం. పరి సమన్తతో ఖఞ్ఞతేతి పరిఖా. దీఘభావేన యుత్తా దీఘికా.

౨౦౬-౨౦౭. సదుమన్తం గేహే. మన్ద మోదనథుతిజళత్తేసు, మన్దన్తే యత్థాతి మన్దిరం, ఇరో. సీదన్తి తత్థాతి సదనం, యు. సద విసరణగత్యావసానేసు. న గచ్ఛన్తీతి అగా, థమ్భాదయో, తే రాతి గణ్హాతీతి అగారం. రస్సస్స దీఘత్తే ఆగారం. చి చయే, నిచీయతే ఛాదీయతేతి నికాయో, యమ్హి చిస్స కాదేసో నిపాతనా. లీ సిలేసనే, ణో, నిలయో, ఆలయో చ. వస నివాసే, ఆవసన్త్యత్రాతి ఆవాసో, ణో. భూ సత్తాయం, భవన్త్యత్రాతి భవనం. విసన్తి తన్తి వేస్మం, మో. కిత నివాసే, అధికరణే యు, నికేతనం. నివిసన్తి, నివసన్తి వా యత్ర, తం నివేసనం. ఘర సేచనే, ఘరతి కిలేసమేత్థాతి ఘరం, గయ్హతీతి వా ఘరం, ణో. గహస్స ఘరాదేసో. గణ్హాతి పురిసేన ఆనీతం ధనన్తి గహం. అధికరణే థో, ఆవసథో. సర గతిచిన్తాహింసాసు, సరన్తి చిన్తేన్తి ఏత్థ సుభాసుభకమ్మాని, సరతి వా సూరియసన్తాపాదికన్తి సరణం. సి సేవాయం, ణో, పతిస్సయో. ఉచ సమవాయే, ఓకం. సల గమనే, ‘‘ఇత్థియమతియవో వా’’తి అ, సాలా, సరధాతుమ్హి సతి లత్తమేవ విసేసో. చి చయే, కమ్మని ణో, చయో. కుట ఛేదనే, ఇ. వస నివాసే,తి. ఉపధస్స ఏత్తే గేహం. సదధాతుమ్హా ఉమో, సదుమం.

ద్వయం ముఖరహితదేవకులసదిసే యఞ్ఞాయతనే. చిత పూజాయం, కమ్మని ఇయో. యత యతనే, ఆయతన్తి వాయమన్తి ఏత్థ ఫలకామాతి ఆయతనం, అథ వా ఆయన్తీతి ఆయాని, తాని తనోతీతి ఆయతనం, ఫలకారకన్త్యత్థో. ఏత్థ తుసద్దో సమాగతానం ద్విన్నం పుబ్బాపరగమనత్థో. ‘‘చేతియాయతనాని చా’’తిపి పాఠో.

౨౦౮. ద్వయం దేవానం, నరపతీనఞ్చ ఇట్ఠకాదిమయే భవనే. అఞ్ఞస్సాపి సాదిస్యా. పసీదన్తి నయనమనాన్యత్రాతి పాసాదో. యు మిస్సనే, పో, దీఘో చ, దీఘవిధానసామత్థియా ఓత్తాభావో.

ద్వయం రాజతో అఞ్ఞేసం ధనీనం బ్యవహారకాదీనం భవనే. ముణ్డో ఛదనమేతస్స, న పాసాదస్స వియాతి ముణ్డచ్ఛదో, ద్విత్తం. హర హరణే, యో, యమ్హి మిఆగమో చ.

దుగ్గపురద్వారే వా, యత్థ కత్థచి వా మత్తికాదిమయే గజకుమ్భమ్హి యో యూపో పాసాదో పతిట్ఠితో, సో హత్థినఖో నామ, హత్థిస్సేవ నఖో యస్సాతి హత్థినఖో, నఖసద్దేన వా నఖసహితో పాసాదో గయ్హతే.

౨౦౯. సుపణ్ణస్స గరుళస్స వఙ్కేన పక్ఖేన సదిసఛదనం గేహం సువణ్ణవఙ్కచ్ఛదనం. వఙ్క గమనే. ఏకపస్సేయేవ ఛదనతో అడ్ఢయోగో.

ఏకేనేవ కూటేన యుత్తో అనేకకోణో పతిస్సయవిసేసో మాళో నామ, వట్టాకారేన కతసేనాసనన్తి కేచి. మా మానే, ళో, మాళో.

చతురస్సో పతిస్సయవిసేసో పాసాదో నామ, ఆయతచతురస్సపాసాదోతి కేచి.

౨౧౦. సన్తేహి భాతి దిబ్బతీతి సభాయం, సభా చ, పురిమే యపచ్చయో, సన్తస్స సాదేసో తూభయత్ర. మణ్డా రవిరంసయో, తే పివతి నాసయతీతి మణ్డపో, వాసద్దేన మణ్డపపదస్స పుల్లిఙ్గత్తం సముచ్చినోతి, జనానం ఆలయో సన్నిపాతట్ఠానం జనాలయో. ఆసనత్థాయ కతా సాలా ఆసనసాలా. పటిక్కమన్తి ఏత్థాతి పటిక్కమనం, కము పదవిక్ఖేపే, అధికరణే యు.

౨౧౧. జినస్స వాసభూతం భవనం గన్ధకుటి నామ, దిబ్బగన్ధేహి పరిభావితా కుటి గన్ధకుటి.

తికం పాకట్ఠానే. రసాని సన్త్యస్సం రసవతీ, పచనం పాకో, తస్స ఠానం పాకట్ఠానం. మహన్తాని బహూని అసితబ్బాని సన్తేత్థ మహానసం, అస భక్ఖనే, యు, వణ్ణవిపరియయో.

౨౧౨. సువణ్ణకారాదిసిప్పీనం కమ్మసాలా ఆవేసనం. ఆవిసన్త్యస్మిం ఆవేసనం, యు. పానమన్దిరం సురాపానత్థం కతమన్దిరం సోణ్డా నామ, కత్తబ్బాకత్తబ్బం విచారేత్వా అత్తనా ఇచ్ఛితవత్థుకారణా సబ్బం దేయ్యధమ్మం సనోన్తీతి సోణ్డా, సన దానే, తనాది. డో, అస్సోత్తం, వణ్ణవికారో చ, తేసం ఏసా వసతి సోణ్డా. పానసద్దసన్నిధానా సురాసోణ్డాయేవిధ గహితా. వచ్చస్స గూథస్స విసజ్జనట్ఠానం వచ్చట్ఠానం. వచ్చస్స విసజ్జనట్ఠానా కుటి వచ్చకుటి. మునీనం ఇసీనం వసనట్ఠానం అస్సమో నామ, ఆ కోధం సమేన్తి ఏత్థాతి అస్సమో, ఆ భుసో సమేన్తి ఏత్థ రాగాదయోతి వా అస్సమో.

౨౧౩. తికం పణ్యవిక్కయసాలాయం. పణ బ్యవహారే, పణితబ్బాతి పణ్యా, వత్థాదయో, తే ఏత్థ విక్కిణన్తీతి పణ్యవిక్కయో, కీ దబ్బవినిమయే, సో ఏవ సాలా గేహన్తి పణ్యవిక్కయసాలా. ఆపణయన్తే బ్యవహరన్తే అస్మిన్తి ఆపణో, ణో. పణ్యానం విక్కయాయ నీయమానానం వీథి పన్థో పణ్యవీథికా. వస అచ్ఛాదనే, తో, ఉదకం వసితం అచ్ఛాదనం కతమనేనాతి ఉదోసితో, వస్సోత్తం, భణ్డట్ఠపనస్స సాలా భణ్డసాలా. కము పదవిక్ఖేపే, చఙ్కమత్యత్రాతి చఙ్కమనం, చఙ్కమో చ, ద్విత్తాది.

౨౧౪. జలన్తి ఏత్థాతి జన్తా, జల దిత్తియం, అన్తో, ‘‘ఇత్థియమతియవో వా’’తి అ, ఆ, లలోపో, జనేత్యత్ర అగ్గిన్తి వా జన్తా, జన జననే, అన్తో, సా ఏవ ఘరం జన్తాఘరం. అగ్గినో సాలా అగ్గిసాలా. పా పివనే, పపివన్త్యస్సన్తి పపా, అ. పానీయట్ఠా సాలా పానీయసాలా, సా ఏవ పానీయసాలికా.

గస గమనే, భో, సస్స బో. అవతి రక్ఖతీతి ఓవరకో, అరో, సకత్థే కో, అస్సోత్తఞ్చ. వసనం వాసో, తదత్థం అగారం వాసాగారం. సయతి ఏత్థాతి సయనీ, యు, నదాది, సా ఏవ గహం సయనిగ్గహం.

౨౧౫. చతుక్కం రాజిత్థాగారే, తదత్థియతో [తదట్ఠియతో (క.)] ఉపచారేన రాజిత్థీసుపి. రాజిత్థీనమగారం ఇత్థాగారం. అవరున్ధీయన్తే రాజిత్థియో అనేనాతి ఓరోధో, రుధ ఆవరణే. సుద్ధా కామాపగమత్తా పరిసుద్ధా రక్ఖకా అన్తే సమీపే యస్సాతి సుద్ధన్తో. అన్తే అబ్భన్తరే పురం గేహం అన్తేపురం, పురస్స అన్తేతి వా అన్తేపురం. ‘‘అన్తోపుర’’న్తిపి పాఠో.

రఞ్ఞం రాజూనం అసబ్బవిసయట్ఠానం సబ్బేహ్యసాధారణట్ఠానం ‘‘కచ్ఛన్తర’’న్తి మతం కథితం, యం ‘‘పమదవన’’న్తి వుచ్చతి, పమదవనం నామ ఉపకారికాసన్నిహితం వా పురసన్నిహితం వా అన్తేపురోచితం, యత్ర అన్తేపురసహితో ఏవ రాజా విహరతి, నాఞ్ఞజనప్పవేసో [అమర ౧౪.౩]. పమదానం వనం పమదవనం. నిపాతనా యాకారానం [ఈకార ఆకారానన్తి అత్థో] ఇత్థిగతానం రస్సో క్వచీతిరస్సో. కచ్ఛస్స పకోట్ఠస్స అన్తరం అబ్భన్తరం కచ్ఛన్తరం. పకోట్ఠం నామ అబ్భన్తరద్వారం.

౨౧౬. ద్వయం ఇట్ఠకాదిరచితే ఆరోహనే. ఉపానేన సహ వత్తతేతి సోపానో, సోపానం వా నపుంసకేపి. ఆరూయ్హతే యేన తం ఆరోహనం, యు, రుహ జననే.

ద్వయం కట్ఠాదిరచితాయం. నిచ్ఛయేన సయన్తి పాకారాదికమేతాయాతి నిస్సేణీ, సి సేవాయం, ణీ, నదాది. ఉద్ధమారోహతే ఏతాయాతి అధిరోహిణీ, సాసద్దో ద్విన్నమ్పి ఇత్థిలిఙ్గత్తం జోతేతి.

౨౧౭. పఞ్చకం జాలకే. వాతం పివతీతి వాతపానం. గవం అక్ఖి గవక్ఖో, సమాసన్తత్తా అ, సఞ్ఞాసద్దతో పుల్లిఙ్గత్తం, అక్ఖి సద్దే వా, గవం అక్ఖి గవక్ఖీతి విగ్గహో. జల దిత్తియం, జాలం. సీహరూపయుత్తం పఞ్జరం సీహపఞ్జరం. ఆలోకానం ఆతపానం పవిసనట్ఠానం సన్ధి ఛిద్దన్తి ఆలోకసన్ధి, ఆలోకీయన్తి ఏతేనాతి ఆలోకో, సో ఏవ సన్ధీతి వా ఆలోకసన్ధి.

ద్వయం లఙ్గియం. లగి గత్యత్థో, అ, నదాది. పరి పునప్పునం గమనాగమనవసేన హన్తీతి పలిఘో, ణో. కపిరూపమత్థకత్తా కపిసీసో. అగ్గళం నామ కవాటకో [కవాటఫలవిధారణో (క.)], తస్స థమ్భో అగ్గళత్థమ్భో, ‘‘అగ్గళం తీసు కల్లోలే, దణ్డే చాన్తకవాటేసూ’’తి రభసో, ఇత్థియమతో ఆపచ్చయో, అగ్గళా. నిస్సేసతో అబ్బతి వస్సోదకమనేనాతి నిబ్బం, అబ్బ గతిహింసాసు. ఛద్దస్స ఛదనస్స కోటి హేట్ఠిమావసానం ఛద్దకోటి, తస్సం.

౨౧౮. తికం గేహచ్ఛదనే. ఛాదేతి ఏతేనాతి ఛదనం, ఛద సంవరణే, చురాది. పటగమనే, ‘‘పట్యాదీహ్యల’’న్తి అలో. ఛాదేతి ఏతేనాతి ఛద్దం, ద్విత్తాది.

తికం గేహఙ్గణే. అజ గతిమ్హి, ఇరో, అజిరం. చర గతిభక్ఖనేసు, చరో. అఙ్గ గమనే, కరణాధికరణేసు యు, వణ్ణవికారో, ణత్తం.

పఞ్చకం గేహద్వారతో బహిపకోట్ఠకే, వీథియం ద్వారపిణ్డకే చ. అలిన్దో త్వఞ్ఞపిణ్డకేపిచ్ఛతే. పఠమం హనన్తి గచ్ఛన్తి ఏత్థాతి పఘాణో, పఘణో చ, హనస్స ఘణాదేసో. అలి సఖా ఇన్దో ఏత్థాతి అలిన్దో, ‘‘గేహేకదేసే అలిన్దో, పఘాణో పఘణోభవే’’తి [చిన్తామణిటీకా ౧౨.౧౨] అమరమాలాయం. ఆలిన్దో, దీఘాది. పధానం ముఖం పముఖం, గేహస్స హి చతూసు ముఖేసు తదేవ పధానం, యత్థ సాధుజనాపి ఆగన్తుకాపి నిసీదన్తి. ద్వారం బన్ధతి పిదహతి ఏత్థాతి ద్వారబన్ధనం.

౨౧౯. ద్వయం ద్వారబాహాయం. పీఠాని లోహవికతిఆదీహి సఙ్ఘటీయన్తి ఏత్థాతి పీఠసఙ్ఘాటకం, పీఠేహి సఙ్ఘటీయతీతి వా పీఠసఙ్ఘాటకం, ఘట ఘటనే. ద్విభాగేన బాహాసదిసత్తా బాహా, ద్వారస్స బాహా ద్వారబాహా. ‘‘కపాటం, కవాట’’న్తిపి ద్వారబాహాయ నామాని, కం వాతం పాటయతి, వాటయతి చేతి కమ్మని ణో, ఇత్థియం కపాటీ.

ద్వయం గేహాదీనం కూటే. కుట ఛేదనే, కమ్మని ణో. నయ గమనత్థో, కే సీసే నయతీతి కణ్ణీకా, ణ్వు, ఇత్తం, ణత్తఞ్చ.

౨౨౦. ద్వయం ద్వారే. ద్వే అరన్త్యత్రాతి ద్వారం, దుజ్జనే వారయన్త్యస్మా రక్ఖకాతి వా ద్వారం, ఉలోపో. పటిహరన్తి అపనేన్తి ఏతస్మా రక్ఖకా అఞ్ఞాతన్తి పటిహరో, పటిపక్ఖే హరతి ఏతస్మాతి వా పటిహరో, రస్సస్స దీఘత్తే పటిహారో.

చతుక్కం ఉమ్మారే, యం ‘‘ద్వారపిణ్డికా’’తి వుచ్చతి. ఉర గతిమ్హి, మారో కరణే. దేహం నేతి పవేసేనాతి దేహనీ, ‘‘దేహలీ’’తిపి పాఠో, దేహం లాతి పవేసేనాతి దేహలీ. ఇల గతిమ్హి, ణ్వు. ఇన్దో ఏవ పాదం ఖిపతి ఏత్థాతి ఇన్దఖీలో, ఖిప పేరణే. పస్స లోపో, అథ వా ఇం గమనం దదాతీతి ఇన్దో, ద్వారం, తత్థ ఠపితో ఖీలో కణ్టకోతి ఇన్దఖీలో, వేగగభిఘాతనతో హి సో ఖీలో వియ హోతి.

థమ్భ పటిబన్ధనే, థమ్భో, ధారేతీతి వా థమ్భో, ధర ధరణే, రమ్భపచ్చయో, వణ్ణవికారో చ. థు అభిత్థవే, ఉణో, యు వా, ధారేతీతి వా థూణో, యు, రలోపో, అస్సూ.

అడ్ఢేన్దుపాసాణే అద్ధచన్దాకారే పాసాణే పటికాసద్దో వత్తతి. పట గతియం, ణ్వు. ఇత్థికతాకారపరే కే అస్సిత్తం. గజి సద్దే, ణ్వు, అస్సిత్తం, బిన్దాగమో చ. ఇస ఇచ్ఛాయం, ఠకో.

౨౨౧. వలభీతి చూళా, ‘‘సిఖాయం వలభీ చూళే’’తి రుద్దో [రస్సన్తా చ, సిఖాయం వళభియం చూళేతి రుద్దో (చిన్తామణిటీకా ౧౨.౧౫)]. తచ్ఛాదనే దారుమ్హి కట్ఠే గోపానసీ మతా. వఙ్కేతి దారువిసేసనం. గం వస్సోదకం, సూరియాదికిరణఞ్చ పివన్తి వినాసయన్తి అబ్భన్తరమప్పవేసనవసేనాతి గోపానా, ఇట్ఠకాదయో, తాని సినోన్తి బన్ధన్తి ఏత్థాతి గోపానసీ.

సోధాదిగేహేసు ఛేకపక్ఖావాసత్థం యో బహి కరియ కట్ఠేకదేసో ఠపీయతే, సో విటఙ్కో. కపోతే పాలయతీతి కపోతపాలికా, కమ్మని ణ్వు. టకి నివాసగతీసు. వినో పక్ఖినో టఙ్కన్తి ఏత్థాతి విటఙ్కో. ణో.

౨౨౨. ద్వయం కుఞ్చికాఛిద్దే. కుఞ్చికాయ వివరం ఛిద్దం కుఞ్చికావివరం. తాళస్స పవేసనట్ఠానభూతో ఛిగ్గళో ఛిద్దం తాళచ్ఛిగ్గళో.

తికం కుఞ్చికాయం. కుఞ్చ కోటిల్యే, ణ్వు. తాయతి రక్ఖతీతి తాలో. అలో, తలతి తిట్ఠతి ఏతేనాతి వా తాలో, తల పతిట్ఠాయం. అవాపురతి వివరతి యేనాతి అవాపురణం, వర సంవరణే, యు, వస్స పో, ఉత్తం, ఉపసగ్గస్స దీఘతా చ, ‘‘అపారుతా తేసం అమతస్స ద్వారా’’తి [దీ. ని. ౨.౭౧; మ. ని. ౧.౨౮౩] వచనతో పుర, పార సంవరణేతిపి ధాత్వత్థం పఠన్తి. అవపుబ్బో వు సంవరణేతిపి ధాత్వత్థే పన సతి వస్స రత్తం, ఉపసగ్గస్స దీఘతా చ, ‘‘అపారుతా, సఙ్ఘాటిం పారుపిత్వా’’త్యాదీసు పన పకారవణ్ణాగమేన సిద్ధో. విద లాభే, ఇమ్హి వేదికా, సకత్థే కో. ఇతరత్థ ఇయేవ.

౨౨౩. సఙ్ఘాటాదయో మన్దిరఙ్గా గేహఙ్గవిసేసా. సమ్మా ఘటేన్తి ఏత్థ గోపానస్యాదయోతి సఙ్ఘాటో, పుబ్బపచ్ఛిమదక్ఖిణుత్తరాయామవసేన థమ్భానముపరి ఠితో కట్ఠవిసేసో, తే పన పుబ్బపచ్ఛిమయామా తయో కట్ఠా, దక్ఖిణుత్తరయామా పన హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదతో తయో కట్ఠా, ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదేన పన పఞ్చసత్తనవాదయోపి. ద్విన్నం పక్ఖానం అపతనత్థం బన్ధనతో పాసో వియాతి పక్ఖపాసో. తులతి సఙ్ఘాటేసు పతిట్ఠతీతి తులా, తల పతిట్ఠాయం, అస్సుత్తం, పక్ఖానం వా సమవాహితభావకరణతో తులయతి మినాతి ఏతాయాతి తులా, తుల ఉమ్మానే.

తికం సమ్మజ్జనియం. ముజి సోధనే, యు. మజ్జ సంసుద్ధియం, యు. సుధ సుద్ధియం, సబ్బత్ర కరణే యు.

౨౨౪. తికం సఙ్కారఛడ్డనప్పదేసే. కట ఛడ్డనమద్దనేసు, సఙ్కటన్తి ఏత్థాతి సఙ్కటీరం, ఈరో, ‘‘సఙ్కటో’’తి వా సఙ్కారో వుచ్చతి, తం ఈరయన్తి ఖిపన్తి ఏత్థాతి సఙ్కటీరం, ఈర ఖేపే. సఙ్కారస్స ఠానం సఙ్కారట్ఠానం. సఙ్కారం కటతి ఛడ్డేతి ఏత్థాతి సఙ్కారకూటం, అస్సూ, సకత్థే కో.

చతుక్కం సమ్మజ్జనియా నిరాకతే [నిరస్సతే (క.)] థుసాదిమ్హి. నానావిధే సఙ్కారే రాసీకరణవసేన కచతి బన్ధతి ఏతేనాతి కచో, సో ఏత్థ ఇచ్ఛితబ్బోతి కచవరో, వర ఇచ్ఛాయం. ఉచ్ఛిట్ఠో కలాపో సమూహో ఉక్లాపో, కస్సాకారలోపో. నానావిధేహి తిణాదీహి సఙ్కరీయతే మిస్సీకరీయతేతి సఙ్కారో, ణో. అవకరోతిప్యత్ర. అవకరీయతే నిరస్సతేతి, అ. ‘‘సమ్మజ్జో మజ్జనీ చేవ, సఙ్కారో’వకరో మతో’’తి హలాయుధో. కస విలేఖనే, అమ్బు.

౨౨౫. ఘరాదిభూమి ఘరఖేత్తవిహారాదీనం యో భూమిప్పదేసో వత్థు నామ, తం నపుంసకే, వసన్తి ఏత్థాతి వత్థు, రత్థు. గస మదనే, గసన్తి ఏత్థాతి గామో, మో. సంవసన్త్యత్రాతి సంవసథో, అథో.

పాకటో ఖ్యాతో గామో, సో నిగమో నామ, అతిరేకో గామో నిగమో, భుసత్థో ని, సఞ్ఞాసద్దత్తా రస్సో.

ఉపభుఞ్జితబ్బభోగమనుస్సాదీహి ( ) [(ఇభ్యో) (?)] వడ్ఢితో అధికో గామో నిగమతోపి అధికతరత్తా ‘‘అధిభూ’’తి ఈరితో కథితో, అధికో భవతీతి అధిభూ.

౨౨౬. ద్వయం గామాదిపరియన్తభాగే. సి బన్ధనే, మో. పరిచ్ఛిన్దిత్వా ఆదీయతేతి మరియాదా, పస్స మో.

ద్వయం ఆభీరకుటియం [ఘోసో ఆభీరపల్లీ సియా (అమర ౧౨.౨౦)]. ఘు సద్దే, ఘోసన్త్యత్రాతి ఘోసో. గోపాలానం గామో గోపాలగామకో, సకత్థే కో.

పురవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.