౧. భూమివగ్గవణ్ణనా

౧౮౦. ఇధ భూకణ్డే సాఙ్గోపాఙ్గేహి భూమ్యాదీహి దసహి, పాతాలేన చాతి ఏకాదసహి కోట్ఠాసేహి కమతో వగ్గా భూమివగ్గాదినామకా వగ్గా వుచ్చన్తే. సప్పధానోపకారకాని అఙ్గాని ఖారాదీని, అఙ్గానం ఉపకారకాని చ ఉపఙ్గాని అద్ధాదీని.

౧౮౧. సాద్ధపజ్జేన భూమియా నామాని. వసూని రతనాని ధారయతీతి వసున్ధరా. ఖము సహనే, ఖస్స ఛో, ఛమా, అథ వా ఛి ఛేదనే, సత్తానమధోపతనం ఛిన్దతీతి ఛమా, మో, ఇత్థియమా చ. భవన్త్యస్సం భూతానీతి భూమి. భూ సత్తాయం, మి. పుథఇతి పాటిపదికే ఠితే నదాది, ఈ, పుథస్స పుథుఆదేసే, వుద్ధిమ్హి చ కతే పుథవీ. ఉస్సువాదేసే పుథువీ. పథాదేసే తు పథవీ, ఇమస్మిం పక్ఖే అవాగమో, అథ వా థవ గతియం, పథవతి ఏత్థాతి పథవీ, నదాది, సబ్బత్థ పత్థరతీతి వా పథవీ, థర సన్థరణే పపుబ్బో, రస్స వో, నదాది, పుథవీ, అస్సు.

‘‘మధునో కేటభస్సాపి, మేదమంసపరిప్లుతా;

తేనాయం మేదినీ దేవీ, వుచ్చతే బ్రహ్మవాదిభీ’’తి [చిన్తామణిటీకా ౧౧.౩]. –

వచనతో మేదయోగా మేదినీ, ఈ, ఇనీ చ. మిద స్నేహనే వా, యు, నదాది, ఇస్సేత్తఞ్చ. మహ పూజాయం, నదాది. విత్థిణ్ణత్తా ఉబ్బీ, నదాది, అవతి భూతానీతి వా ఉబ్బీ, అస్సు. వసూని సన్త్యస్సం వసుమతీ. గచ్ఛన్తి యస్సం లోకా, సా గో, పుమిత్థియం. కా సద్దే, కాయతి ఏత్థ, కాయతి మారవిజయకాలేతి వా కు, ఉ. వసూని ధారయతీతి వసుధా. సబ్బం లోకం ధరయతీతి ధరణీ, యు, నదాది. ధరతీతి ధరా, ఇత్థియం ఆ. గము గమనే, గచ్ఛన్త్యస్సం జగతీ, అన్తపచ్చయో, గస్స ద్విత్తం, జత్తఞ్చ, నలోపో, నదాది. భూ సత్తాయం, రి, నదాది, క్విమ్హి భూ. భూతే సత్తే ధరతీతి భూతరో. అవ రక్ఖణే, యు, నదాది, అవనీ.

౧౮౨. ఖారా లవణరసా మత్తికా ఊసోత్యుచ్చతే. ఖాదతీతి ఖారా, దస్స రో. పదేసకత్తా మత్తేన పమాణేన యుత్తా మత్తికా. ఊస రుజాయం, ఊసో. ఊసయోగా ఊసవా, వన్తు. రపచ్చయే ఊసరో. ద్వేపి తీసు వత్తన్తే.

థల ఠానే, అధికరణే అ. కిత్తిమం థలం, అకిత్తిమా థలీ, నదాది. థద్ధలూఖమ్హి భూభాగే భూమిప్పదేసే జఙ్గలసద్దో వత్తతి. తత్థ నిజ్జలత్తా కక్ఖళత్తా థద్ధో. తిక్ఖసక్ఖరాదివిదారగవాదిఖురగణ్డుప్పాదవచ్చాదిసహితత్తా లూఖో వేదితబ్బో. గల చవనాధోపతనాదనేసు. జలం గలతి ఏత్థ, జలేన వా గలన్తి ఏత్థాతి జఙ్గలో, నిజ్జలో దేసో, ‘‘జఙ్గలో నిజ్జలే దేసే, తిలిఙ్గో పిసితే థియ’’న్తి [తికణ్డసేస ౩.౩.౩౯౩] హి తికణ్డసేసో, లస్స లోపో, నిగ్గహీతాగమో చ.

౧౮౩. వేదేన పఞ్ఞాయ ఈహన్తి ఏత్థాతి వేదేహో. సో ఏవ విదేహో, ఇమం దీపముపాదాయ సినేరునో పుబ్బదిసాభాగత్తా పుబ్బో చ సో విదేహో చేతి పుబ్బవిదేహో. ఏవమపరుత్తరేసు. గవేన యన్త్యేత్థాతి గోయానో. అపరో చ సో గోయానో చేతి అపరగోయానో. జమ్బుయా లక్ఖితో, కప్పట్ఠాయితాదిప్పభావేన వా తప్పధానోదీపోతి జమ్బుదీపో. ధమ్మతాసిద్ధస్స పఞ్చసీలస్స ఆనుభావేన కం సుఖం ఉరు మహన్తమేత్థాతి కురు, కుం పాపం రున్ధన్తి ఏత్థాతి వా కురు, క్వి. దీప దిత్తిప్పకాసనేసు, జలమజ్ఝే దిప్పన్తీతి దీపా, దిప్పన్తి ఏత్థ సద్ధమ్మాతి వా దీపా, పమాణతో మహన్తా దీపా మహాదీపా.

౧౮౪. కురుఆదయో ఏకవీసతి జనపదన్తరా జనపదవిసేసా, ఆదినా సురమహపచ్చుగ్గతా తలకుటా అస్మాకాదయో చ పుమ్బహుత్తే పుల్లిఙ్గే బహుత్తే చ సియుం. కురు నామ జానపదినో రాజకుమారా, తేసం నివాసో ఏకోపి జనపదో రూళ్హీసద్దేన ‘‘కురూ’’తి బహువచనేన వుచ్చతి, ఏవం సబ్బత్ర. కుం పాపం రున్ధతీతి కురు, ఖత్తియకుమారా, తేసం నివాసో కురూ, పచ్చయలోపతో న వుద్ధి, సబ్బత్రేవం [పాణిని ౧.౨.౫౨ ౪.౨.౮౧ సుత్తేసు పస్సితబ్బం]. అరివిజయలోకమరియాదాతిక్కమాదీసు సక్కోన్తీతి సక్కా. కోసం లన్తి గణ్హన్తి, కుసలం పుచ్ఛన్తీతి వా కోసలా. మగేన సద్ధిం ధావన్తీతి మగధా, క్వి, మంసేసు గిజ్ఝన్తీతి వా మగధా. గిధ అభికఙ్ఖాయం. సేవన్తి యేనాతి సివి, సి సేవాయం, వి. సివం కరోన్తీతి వా సివీ, అఞ్ఞత్థే ఇ. కల సద్దే, ఇఙ్గపచ్చయో, కలిఙ్గా, తేసం నివాసో కలిఙ్గా, ఉత్తరాపథో [‘‘జగన్నాథా పుబ్బభాగే కణ్హాతీరన్తరం సివే కలిఙ్గదేసో సంవుత్తో’’ ఇత్యుత్తదేసే (థోమనిధి)], కలిం గణ్హన్తీతి వా కలిఙ్గా, క్వి, కలం మధురసద్దం గాయన్తీతివా కలిఙ్గా, అస్సిత్తం, కేన సుఖేన లిఙ్గన్తీతి వా కలిఙ్గా, లిఙ్గ గమనత్థో దణ్డకో ధాతు. అత్తనా ఖాదితం లఞ్జం పరాజితేహి యాచితేపి పున న వమన్తీతి అవన్తీ. పఞ్చాలస్స పుత్తా పఞ్చాలా. వజ్జేతబ్బాతి వజ్జీ, ‘‘వజ్జేతబ్బా ఇమే’’త్యాదినా పవత్తవచనముపాదాయ వజ్జీతి లద్ధనామా రాజానో. వజ్జీరట్ఠస్స వా రాజానో వజ్జీ. రట్ఠస్స వా పన తంసమఞ్ఞా తంనివాసిరాజకుమారవసేన వేదితబ్బా. గం పథవిం ధారేన్తీతి గన్ధారా, కిత్తిగన్ధేన అరన్తీతి వా గన్ధారా. చిత ఉస్సాహనే, చేతన్తి ఉస్సహన్తి యుద్ధకమ్మాదీసూతి చేతయో.

౧౮౫. వఙ్గ గమనత్థో దణ్డకో ధాతు. విసిట్ఠాని దేహాని యేసం విదేహా, పుబ్బవిదేహదీపతో ఆగతత్తా వా విదేహా. ఓజ దిత్తియం, కమ్బునా సమ్బుకేన ఓజన్తి తస్సం వోహారకరణతోతి కమ్బోజా, కమ్బుకజో ఓజో బలమేతేసన్తి వా కమ్బోజా. మద మద్దనే, మద్దన్తీతి వా మద్దా, మం సివం దదన్తీతి వా మద్దా, పఞ్చకామగుణాదీహి మోదన్తీతి వా మద్దా, మద హాసే. భఞ్జ అవమద్దనే, భగ్గా. అఙ్గ గమనత్థో దణ్డకో ధాతు. సీహం లన్తీతి సీహళా. కాస దిత్తియం, సమ్పత్తియా కాసన్తీతి కస్మీరా, మీరో. కాస దిత్తియం, ఇ, కాసీ. పడి గతియం, పణ్డు, ఉ. అథ వా కుం పాపం రున్ధతి ఏత్థాతి కురు, ఇతి ఏకోపి జనపదో నిస్సితానం బహుత్తా బహువచనేన వుచ్చతి. ఏవం సబ్బత్థ.

౧౮౬. ద్వయం భువనే. లుజ అదస్సనే, లుజ్జతీతి లోకో, గస్స కో, జస్స వో. భవన్తి ఏత్థాతి భువనం, యు. జగతి, విట్ఠపాదీనిపి భువనపరియాయాని. ద్వయం దేససామఞ్ఞే. దిస అతిసజ్జనే, అతిసజ్జనం పబోధనం, ‘‘అయం ఇత్థన్నామో’’తి దిసతి అపదిసతీతి దేసో. సి సేవాయం, సఞ్ఞాయం అ, విసయో.

సిట్ఠాచారరహితో మిలక్ఖదేసో కామరూపాది పచ్చన్తో నామ. మిలక్ఖ అబ్యత్తియం వాచాయం, మిలక్ఖన్తి అబ్యత్తవాచం భాసన్తీతి మిలక్ఖా. సిట్ఠాచారమగ్గదస్సనత్థాయ పఞ్ఞాచక్ఖునో అభావా రాగాదిమలం అక్ఖిమ్హి యేసన్తి వా మిలక్ఖా, అస్సిత్తం, తేసం నివాసట్ఠానం మిలక్ఖదేసో. పచ్చన్తే మజ్ఝిమదేసస్స బహిద్ధాభాగే జాతో పచ్చన్తో.

బ్యవత్థా చతువణ్ణానం, యస్మిం దేసే న విజ్జతే;

మిలక్ఖదేసో సో వుత్తో, మజ్ఝభూమి తతో పరం [చిన్తామణిటీకా ౧౧.౭].

అరియాచారభూమిత్తా మజ్ఝో చ సో దేసో చేతి మజ్ఝదేసో, నవయోజనసతపరిక్ఖేపో మజ్ఝిమదేసో.

౧౮౭. సలిలప్పాయో బహూదకో దేసో అనూపో నామ, అనుగతా ఆపా అత్రాతి అనూపో, ఆపస్స ఆదినో ఉత్తం, పరలోపో వా. కచ బన్ధనే, ఛో, కచ్ఛం. అనూపదేసో చ. అభినవోగ్గమనేన తిణేన లక్ఖితే హరితే దేసే సద్దలో, దల దిత్తియం, భావే అ. విజ్జతి దలో యత్థ సద్దలో.

౧౮౮. నదియా ఆభతేన అమ్బునా ఉదకేన జీవన్తి ఏత్థాతి నద్యమ్బుజీవనో దేసో నదీ మాతా అస్సాతి నదీమాతికోతి వుచ్చతి, బహుబ్బీహిమ్హి కో. వుట్ఠియా వస్సేన నిప్ఫజ్జతి సస్సమేత్థాతి వుట్ఠినిప్ఫజ్జసస్సకో దేసో దేవో మాతా అస్సాతి దేవమాతికోతి వుచ్చతి, బహుబ్బీహిమ్హియేవ కో, దేవసద్దో చేత్థ వుట్ఠిమాహ.

౧౮౯. అనూపాదయో దేవమాతికాన్తా తీసు లిఙ్గేసు. చన్దసూరాదో చన్దసూరియసినేరుపబ్బతాదిమ్హి సస్సతిసద్దో ఈరితో కథితో. సబ్బదా సరన్తి గచ్ఛన్తీతి సస్సతియో, సర గతియం, సరసద్దస్స సో,తి.

రఠ గతియం, రఠన్తి ఏత్థ నగరాదయోతి రట్ఠం, తో. నాగరేహి విజినితబ్బన్తి విజితం. ఆళియం పవత్తమానో యో సేతు, సో పురిసే పుల్లిఙ్గే వత్తతి. సి బన్ధనే, తు. అల భూసనే, ఇ, ఆళి, తస్సం ఆళియం.

నగరపబ్బతాదినో ఉపాన్తభూ సమీపభూమి పరిసరో పరితో సరన్త్యత్రాతి, ణో.

తికం వజే. గావో తిట్ఠన్త్యత్రాతి గోట్ఠం. కుల సఙ్ఖ్యానే, గావో కులన్త్యేత్థాతి గోకులం, గున్నం కులం ఘరన్తి వా గోకులం. వజ గతియం, వజన్తి యం గావో నివాసనత్థాయాతి వజో. గోట్ఠానకం, గోట్ఠానన్తిపి వజస్స నామాని.

౧౯౦. సిలోకేన మగ్గస్స నామాని. పథికేహి మజ్జతే నిత్తిణం కరీయతేతి మగ్గో, మజ్జ సుద్ధియం, ణో, జస్స గత్తం, పథికేహి మగ్గీయతేతి వా మగ్గో, మగ్గ అన్వేసనే, మం సివం గచ్ఛతి ఏత్థ, ఏతేనాతి వా మగ్గో, ‘‘మో సివే పరిసాయఞ్చే’’తి హి నానత్థసఙ్గహే, సివం గమనం కరోతీత్యత్థో, క్రియావిసేసనమేతం. పథి గతియం, చురాది, నాగమో. పన్థయన్తి యన్త్యనేనాతి పన్థో, అ, కారితలోపో. పథతి యాత్యనేనాతి పథో. అద గమనే, అదతి యత్థ సా అద్ధా, ధో, అద్ధా మగ్గో, అద్ధాసద్దోయం కాలేపి, సమభాగత్థవచనే తు అద్ధం, తస్మా అద్ధసద్దో పుమనపుంసకవసేన ద్విలిఙ్గో, రాజాదిత్తే అద్ధా, అరాజాదిత్తే అద్ధం. అఞ్జ గతియం, అసో. వజ గతియం, ఉమో, జస్స టో. పద గతియం, అ, దస్స జో, ద్విత్తం, పజ్జో. అయ గతియం, యు, పద గతియం, అవో, నదాది. వత్త వత్తనే, వత్తనం గమనాది, అని, నదాది, వత్తనీ. కన్తనదణ్డే పున్నపుంసకం. పథికేహి పాదేహి హఞ్ఞతేతి పద్ధతి. పాదసద్దసమానత్థేన పదసద్దేన నియతప్పయోగతో వుత్తినా సిద్ధో, పదసద్దూపపదో హనధాతు,తి, హనస్స ధో, అలోపో. పద్ధతిసహచరణతో వత్తనీ, తంసహచరణతో పదవీ చ ఇత్థియం.

౧౯౧-౧౯౨. తబ్భేదా తస్స మగ్గస్స విసేసా జఙ్ఘమగ్గాదయో అపథన్తా. జఙ్ఘాహి గతో మగ్గో జఙ్ఘమగ్గో. సకటేహి గతో మగ్గో సకటమగ్గో. తే జఙ్ఘమగ్గసకటమగ్గా మహామగ్గే వత్తన్తి.

ఏత్థ చ ‘‘తేథా’’తి అథసద్దో న వత్తబ్బో, ‘‘తే చా’’తి పన వత్తబ్బో. ‘‘మతాద్ధనీ’’తి పాఠే పన సతి ‘‘తేథా’’తి వత్తబ్బోయేవ, తదా ఏకపదికే అద్ధని మగ్గే ఏకపదీ మతాతి యోజనా కాతబ్బా. గచ్ఛతం ఏకో అసహాయో పాదో యస్సం, న నిసిన్నస్సేవ యమకోతి ఏకపదీ, సమాసన్తే నిచ్చమీపచ్చయో, కపచ్చయే ఏకపదికో, ఈస్స రస్సత్తం.

చోరకణ్టకాదిదోసే దుగ్గమే పథే కన్తారో, పున్నపుంసకే, కేన పానీయేన తరన్తి అతిక్కమన్తి యన్తి కన్తారో, తర తరణే, చోరకన్తారాదీసు పనాయం రూళ్హివసేన వుత్తో, అథ వా కతి ఛేదనే, సప్పటిభయత్తా కన్తతి నిచ్చగమనాగమనమేత్థాతి కన్తారో, ఆరో, నాగమో చ. దుక్ఖేన గచ్ఛన్త్యేత్థాతి దుగ్గమో.

౧౯౩. ద్వయం పటిమగ్గే. పటి అభిముఖేన గన్తబ్బో మగ్గో, పథో చ పటిమగ్గో, పటిపథో చ. దీఘమఞ్జసం అతిదూరో మగ్గో అద్ధానన్తి వుచ్చతే. అద్ధానం అయనం అద్ధానం, అచ్చాయతో మగ్గో, యథా ‘‘పదట్ఠాన’’న్తి, యలోపో.

ద్వయం పసత్థేద్ధని. సోభనో పథో, పన్థో చాతి విగ్గహో. గన్తబ్బపథభావతో అపేతం ఉప్పథం, అపథఞ్చ, అబ్యయీభావసమాసో, అసద్దో అత్ర నిపాతో.

౧౯౪-౧౯౬. పరమాణూనం ఛత్తింస ఏకో అణు నామ, అణుతోపి అణుతరత్తా పరమో అణు, అణుతో వా పరమోతి పరమాణు, అణ సద్దత్థో దణ్డకో ధాతు, ఉ. తే అణవో ఛత్తింస తజ్జారీ నామ, తం తం అత్తనో నిస్సయం మలీనకరణవసేన జరాపేతీతి తజ్జారీ, జర జీరణే, జర వయోహానిమ్హి వా, అ, నదాది. తాపి తజ్జారియో ఛత్తింస రథరేణు నామ, రథానం సఞ్చరణవసేన పవత్తో రేణు రథరేణు. తే రథరేణవో ఛత్తింస లిక్ఖా నామ. లక్ఖ దస్సనే, పకతిచక్ఖునాపి లక్ఖ్యతేతి లిక్ఖా, అస్సిత్తం.

తా లిక్ఖా సత్త ఊకా నామ, ఊకాతి వుచ్చతి సిరోవత్తకిమి, తప్పమాణత్తా ఊకా. తా సత్త ఊకా ధఞ్ఞమాసో నామ, ధఞ్ఞో వీహియేవ పరిమాణితబ్బత్తా మాసో చాతి ధఞ్ఞమాసో, మసి పరిమాణే. తే సత్త ధఞ్ఞమాసా అఙ్గులం నామ, అఙ్గ గమనత్థో, ఉలో, అఙ్గులం, పమాణం, ఉలిపచ్చయే అఙ్గులి, కరసాఖా. అముద్విచ్ఛేతి అదుం ద్వాదసఙ్గులం విదత్థి నామ, కణిట్ఠసహితేనఙ్గుట్ఠేన విత్థారీయతే, విధీయతేతి వా విదత్థి, విపుబ్బో తను విత్థారే. ధా ధారణే, ఉభయత్రాపితి, పుబ్బపక్ఖే తస్స థో, నస్స తో, తస్స దో. పచ్ఛిమే ధస్స దో, తస్స థో, అసరూపద్విభావో చ. తా దువే విదత్థీ రతనం సియుం, రము కీళాయం, తనో, మలోపో. తాని సత్తేవ రతనాని యట్ఠి నామ, యత పయతనే,తి, తస్స ఠో, తస్స టో. తా వీసతి యట్ఠియో ఉసభం నామ, ఉస దాహే, అభో. ఏత్థ పన ఉసభనదన్తరం ఉసభం. ఉసభానం అసీతిప్పమాణం గావుతం నామ, గవం, గవేహి వా యుతం గావుతం. యుజ సమాధిమ్హి, గోనదన్తరేహి గహితప్పమాణసమాధానన్త్యత్థో, తం చతుగావుతం యోజనం నామ, యుజ సమాధిమ్హి, యు, ‘‘ఏత్తకం యోజనం నామ హోతూ’’తి చతుగావుతేహి సమాధానన్త్యత్థో.

౧౯౭. ఆరోపితానం ఆచరియధనూనం పఞ్చసతం కోసో నామ, అనారోపితానన్త్యపరే. కుస అవ్హానే, ణో, కుసనం అవ్హానం కోసో, ఇధ పన కోసప్పమాణత్తా కోసో, ద్విసహస్సకరప్పమాణో. అఞ్ఞత్థ పన –

‘‘చతుక్కాధివీసతియా, అఙ్గులేహి కరో భవే;

ఖ్యాతమట్ఠసహస్సేహి, కోసమానం విభావినా’’త్యుత్తం.

చతురమ్బణన్తి చతురమ్బణవీహిబీజజాతరోపనయోగ్యో భూమిప్పదేసో కరీసం నామ, కరోన్తి ఏత్థ కసనరోపనాదికన్తి కరీసం, ఈసో. చతురమ్బణబీజజాతాని రోపేన్త్యేత్థాతి చతురమ్బణం, అమ్బణం ఏకాదసదోణమత్తం, అఞ్ఞే పన ‘‘చతురమ్బణం చతుయట్ఠికం ఠానం కరీసం నామా’’తి వదన్తి, తం కరీసబ్భన్తరానం పరియాయభావప్పసఙ్గా న గహేతబ్బం.

పమాణతో హత్థానమట్ఠవీసప్పమాణం ఠానం అబ్భన్తరం నామ, అబ్భన్తరే అన్తోకోట్ఠాసే జాతం, న బహికోట్ఠాసేతి అబ్భన్తరం. యత్థ యత్థ హి యో యో ఠితో, నిసిన్నో వా, తత్థ తత్థ సమన్తా అట్ఠవీసతిహత్థప్పమాణం ఠానం తస్స తస్స అబ్భన్తరం ఠానం నామ. భూమ్యాదిత్తా భూమివగ్గో, అథ వా అఙ్గాపేక్ఖాయ భూమియేవ పధానం, పధానేన చ బ్యప్పదేసో భవతీతి భూమివగ్గబ్యప్పదేసో.

భూమివగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.