7. පඤ්හාවාරවිභඞ්ගවණ්ණනා

401-403. තෙ පච්චයෙති තෙ හෙතුආදිකෙ පච්චයෙ. පටිපාටියාති එත්ථ පච්චයපටිපාටියා කුසලාදිපදපටිපාටියා වාති ආසඞ්කායං උභයවසෙනපි අත්ථො යුජ්ජතීති දස්සෙන්තො පඨමං තාව සන්ධායාහ ‘‘යථාක්කමෙනා’’තිආදි. තස්සත්ථො – ‘‘හෙතුපච්චයො ආරම්මණපච්චයො’’තිආදිනා නයෙන දෙසනාක්කමෙන යාය පටිපාටියා පටිච්චවාරෙ පච්චයා ආගතා, තදනුරූපං තෙ දස්සෙතුන්ති. දුතියං පන දස්සෙතුං ‘‘කුසලො කුසලස්සා’’තිආදි වුත්තං. සා පනායං පදපටිපාටි යස්මා න කුසලපදදස්සනමත්තෙන දස්සිතා හොති, තස්මා තං එකදෙසෙන සකලං නයතො දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කුසලො කුසලස්සාති…පෙ… හොතී’’ති. තෙනාති නිදස්සනමත්තෙන ‘‘කුසලො කුසලස්සා’’ති පදෙන. සබ්බො පභෙදොති යං තත්ථ තත්ථ පච්චයෙ ‘‘කුසලො කුසලස්සා’’තිආදිකො යත්තකො පභෙදො විස්සජ්ජනං ලභති, සො සබ්බො පභෙදොති අත්ථො. තෙ පච්චයෙ පටිපාටියා දස්සෙතුන්ති තෙ හෙතුආදිපච්චයෙ කුසලාදිපදපටිපාටියා දස්සෙතුං.

404. ඵලවිසෙසං ආකඞ්ඛන්තා පටිග්ගාහකතො විය දායකතොපි යථා දක්ඛිණා විසුජ්ඣති, එවං දානං දෙන්තීති ආහ ‘‘විසුද්ධං කත්වා’’ති. තෙසන්ති වත්තබ්බතාරහන්ති ඉමිනා වොදානස්ස සකදාගාමිආදීනං ආවෙණිකතං දස්සෙති. කාමං අග්ගමග්ගපුරෙචාරිකම්පි වොදානමෙව, අසෙක්ඛො පන හුත්වා තං පච්චවෙක්ඛතීති න තං ඉධ ගහිතං. තන්ති වොදානං. ගොත්‍රභුචිත්තන්ති අට්ඨමකස්ස උප්පජ්ජනකාලෙ ‘‘ගොත්‍රභූ’’ති වත්තබ්බතාරහං චිත්තං. ගොත්‍රභුසදිසන්ති වා සොතාපන්නාදිගොත්‍රාභිභාවීති වා ගොත්‍රභුචිත්තන්ති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. පච්චයුප්පන්නං භූමිතො වවත්ථපෙති, ‘‘තෙභූමකකුසලමෙවා’’ති එත්ථ විය න පච්චයධම්මන්ති අත්ථො. දෙසනන්තරත්තාති ‘‘කුසලචිත්තසමඞ්ගිස්සා’’තිආදිනා පුග්ගලාමසනදෙසනතො අඤ්ඤත්තා, අඤ්ඤථා ගහිතං පුන න ගණ්හෙය්‍යාති අධිප්පායො.

405. රාගරහිතස්ස විය සොමනස්සරහිතස්ස ච රාගස්ස න ආරම්මණෙ අස්සාදනවසෙන පවත්ති අජ්ඣුපෙක්ඛනතොති වුත්තං ‘‘අස්සාදනං…පෙ… කිච්ච’’න්ති. සහසාකාරප්පවත්තාය උප්පිලාවිතසභාවාය පීතියා ආහිතවිසෙසාය තණ්හාය තං තණ්හාභිනන්දනන්ති වුච්චතීති තං සන්ධායාහ ‘‘පීතිකිච්චසහිතාය තණ්හාය කිච්ච’’න්ති. යථා ච යථාවුත්තකිච්චවිසෙසාය පීතියා ආහිතවිසෙසා තණ්හා තණ්හාභිනන්දනා, එවං දිට්ඨාභිනන්දනා වෙදිතබ්බා. යස්මා පන සා අත්ථතො පච්චයවිසෙසවිසිට්ඨා දිට්ඨියෙව, තස්මා වුත්තං ‘‘දිට්ඨාභිනන්දනා දිට්ඨියෙවා’’ති. එත්ථ පනාති ‘‘අභිනන්දතී’’ති පදස්ස තණ්හාදිට්ඨිවසෙන වුත්තෙසු එතෙසු පන ද්වීසු අත්ථෙසු. අභිනන්දන්තස්සාති ඉදං දිට්ඨාභිනන්දනංයෙව සන්ධාය වුත්තන්ති අධිප්පායෙන ‘‘පච්ඡිමත්ථමෙව ගහෙත්වා’’ති වුත්තං. අභිනන්දන්තස්සාති පන අවිසෙසතො වුත්තත්තා තණ්හාවසෙන දිට්ඨිවසෙන අභිනන්දන්තස්සාති අයමෙත්ථ අත්ථො අධිප්පෙතො, තස්මා ‘‘අභිනන්දනා…පෙ… න සක්කා වත්තු’’න්ති ඉදමිධ වචනමනොකාසං. කස්මා? දිට්ඨිරහිතෙපි සන්තානෙ අභිනන්දනස්ස වුත්තත්තා. තණ්හාවසෙන නන්දතීති තණ්හාභිනන්දනවසෙනෙව වුත්තො අත්ථො පුරිමො අත්ථො. ද්වීසු පන සොමනස්සසහගතචිත්තුප්පාදෙසූති දිට්ඨිරහිතානි සොමනස්සසහගතචිත්තානි සන්ධායාහ. යථාවුත්තෙනාති ‘‘සරාගස්ස සොමනස්සස්සා’’තිආදිනා වුත්තෙන සොමනස්සෙන අස්සාදෙන්තස්ස, රාගෙන ච තෙසුයෙව යථාවුත්තෙසු ද්වීසු චිත්තෙසු අස්සාදෙන්තස්ස, චතූසුපි සොමනස්සසහගතචිත්තෙසු සප්පීතිකතණ්හාය අභිනන්දන්තස්ස, චතූසුපි දිට්ඨිසම්පයුත්තෙසු දිට්ඨාභිනන්දනාය අභිනන්දන්තස්ස දිට්ඨි උප්පජ්ජතීති එවමෙත්ථ යොජනා වෙදිතබ්බා. තෙන වුත්තං ‘‘ඉතිපි සක්කා යොජෙතු’’න්ති. යථා දිට්ඨූපනිස්සයතො දිට්ඨාභිනන්දනා සම්භවති, එවං තණ්හූපනිස්සයතො තණ්හාභිනන්දනාපි සම්භවතීති දට්ඨබ්බං. ‘‘අභිනන්දති රාගො උප්පජ්ජතී’’ති වචනතො සප්පීතිකතණ්හාය අභිනන්දන්තස්ස රාගුප්පත්තිපි වත්තබ්බා, න වා වත්තබ්බා තණ්හාභිනන්දනාය එව රාගුප්පත්තියා වුත්තත්තා.

406. ‘‘තදාරම්මණතායා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘තදාරම්මණතා’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘විභත්තිලොපො හෙත්ථ කතො’’ති. තදාරම්මණතාති එත්ථ තා-සද්දාභිධෙය්‍යො අත්ථො භාවො නාම, සො පන තදාරම්මණසද්දාභිධෙය්‍යතො අඤ්ඤො නත්ථීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘භාවවන්තතො වා අඤ්ඤො භාවො නාම නත්ථී’’ති. එතෙන සකත්ථෙ අයං තා-සද්දොති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘විපාකො තදාරම්මණභාවභූතොති අත්ථො’’ති. එතස්මිඤ්චත්ථෙ ‘‘තදාරම්මණතා’’ති පච්චත්තෙකවචනං දට්ඨබ්බං. විඤ්ඤාණඤ්චායතන…පෙ… න වුත්තන්ති යදිපි කාමාවචරවිපාකානම්පි කම්මං ආරම්මණං ලබ්භති, තං පන විඤ්ඤාණඤ්චායතනනෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනවිපාකානං විය න එකන්තෙන ඉමස්ස විපාකචිත්තස්ස ඉදං කම්මං ආරම්මණන්ති වවත්ථිතං කාමාවචරවිපාකචිත්තානං බහුභෙදත්තා, තස්මා තං ලබ්භමානම්පි න වුත්තන්ති අත්ථො. යදි එවං කිං තං ලබ්භමානම්පි න දස්සිතමෙවාති ආසඞ්කායං ආහ ‘‘තදාරම්මණෙන පනා’’තිආදි. අනුලොමතො සමාපජ්ජනෙ යෙභුය්‍යෙන ආසන්නසමාපත්තියා ආරම්මණභාවො දස්සිතො, අඤ්ඤථා ‘‘පටිලොමතො වා එකන්තරිකවසෙන වා’’ති වචනං නිරත්ථකං සියාති අධිප්පායො. භවෙය්‍යාති අනාසන්නාපි සමාපත්ති ආරම්මණං භවෙය්‍ය, න සක්කා පටික්ඛිපිතුන්ති අත්ථො. තෙනෙව හි ‘‘යෙභුය්‍යෙනා’’ති වුත්තං. එවං සතීති යදි ආවජ්ජනාය එව ආරම්මණභාවෙන කුසලානං ඛන්ධානං අබ්‍යාකතාරම්මණතා අධිප්පෙතා, එවං සන්තෙ. වත්තබ්බං සියාති ‘‘ඉද්ධිවිධඤාණස්සා’’ති ච පාළියං වත්තබ්බං සියා තස්සාපි ආවජ්ජනාය ආරම්මණභාවතො. තං න වුත්තන්ති තං අබ්‍යාකතං ඉද්ධිවිධඤාණං ‘‘කුසලා ඛන්ධා ඉද්ධිවිධඤාණස්සා’’ති න වුත්තං. හොන්තීති ආරම්මණං හොන්ති. තානීති චෙතොපරියඤාණාදීනි. යාය කායචීති චෙතොපරියඤාණාදීනං අඤ්ඤෙසඤ්ච කුසලානං ආරම්මණකරණවසෙන ආවජ්ජන්තියා.

407-409. ආදීනවදස්සනෙන සභාවතො ච අනිට්ඨතාමත්තවසෙන ච දොමනස්සස්ස උප්පත්ති වෙදිතබ්බාති යොජෙතබ්බං. ආඝාතවත්ථුආදිභෙදෙන අක්ඛන්තිභෙදා වෙදිතබ්බා.

410. සබ්බස්සාති පකරණපරිච්ඡින්නෙ ගය්හමානෙ සබ්බස්ස අබ්‍යාකතස්ස, අත්ථන්තරවසෙන පන ගය්හමානෙ සබ්බස්ස ඤෙය්‍යස්සාති අත්ථො. අසක්කුණෙය්‍යත්තාති ඉදං වත්තබ්බස්ස අනන්තාපරිමෙය්‍යතාය වුත්තං, න අඤ්ඤාණපටිඝාතතො.

417. වොදානසඞ්ඛාතං වුට්ඨානං අපුබ්බතො න හොතීති වුත්තං ‘‘අපුබ්බතො චිත්තසන්තානතො වුට්ඨානං භවඞ්ගමෙවා’’ති. තඤ්හි යථාලද්ධස්ස විසෙසස්ස වොදාපනං පගුණභාවාපාදනං අපුබ්බං නාම න හොති. තථා හි වුත්තං ‘‘හෙට්ඨිමං හෙට්ඨිමඤ්හි පගුණජ්ඣානං උපරිමස්ස උපරිමස්ස පදට්ඨානං හොති, තස්මා වොදානම්පි වුට්ඨානන්ති වුත්ත’’න්ති. අවජ්ජෙතබ්බත්තා වත්තබ්බං නත්ථීති කුසලභාවෙන සමානත්තා වජ්ජෙතබ්බතාය අභාවතො විභජිත්වා වත්තබ්බං නත්ථි, තස්මා යදෙත්ථ විසෙසනං ලබ්භති, තං දස්සෙන්තො ‘‘නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං…පෙ… සමාපත්තියා’’ති ආහ. චිත්තුප්පාදකණ්ඩෙ වුත්තමෙවාති පට්ඨානෙ පන ‘‘කුසලෙ නිරුද්ධෙ විපාකො තදාරම්මණතා උප්පජ්ජතී’’තිආදිනා ‘‘කිරියානන්තරං තදාරම්මණභාවෙ’’ති යං වත්තබ්බං, තං චිත්තුප්පාදකණ්ඩවණ්ණනායං වුත්තමෙව.

තා උභොපීති යා ‘‘කුසලවිපාකාහෙතුකසොමනස්සසහගතා උපෙක්ඛාසහගතා චා’’ති ද්වෙ මනොවිඤ්ඤාණධාතුයො වුත්තා, තා උභොපි සොමනස්සසහගතමනොවිඤ්ඤාණධාතුවසෙන වුත්තා. කස්මා? දසන්නං කාමාවචරභවඞ්ගානං අත්තනො තදාරම්මණකාලෙ සන්තීරණකාලෙ ච වොට්ඨබ්බනස්ස අනන්තරපච්චයභාවතො. උපෙක්ඛාසහගතා පන යථාවුත්තානං දසන්නං විපාකානං මනොවිඤ්ඤාණධාතූනං අත්තනො තදාරම්මණාදිකාලෙ වොට්ඨබ්බනකිරියස්ස සන්තීරණකාලෙ මනොධාතුකිරියස්ස භවඞ්ගකාලෙති යොජෙතබ්බං.

423. පටිවිජ්ඣිත්වාති ජානිත්වා. දළ්හං න ගහෙතබ්බන්ති දළ්හග්ගාහං න ගහෙතබ්බං. බලවතො…පෙ… විපච්චනතොති එතෙන බලවතා දුබ්බලතා ච අප්පමාණං, කතොකාසතා පමාණන්ති දස්සෙති. කතොකාසතා ච අවසෙසපච්චයසමවායෙ විපාකාභිමුඛතාති දට්ඨබ්බං. යං කිඤ්චීති ච බලවං දුබ්බලං වාති අත්ථො. විපාකජනකම්පි කිඤ්චි කම්මං උපනිස්සයපච්චයො න හොතීති සක්කා වත්තුං. සති හි කම්මඋපනිස්සයපච්චයානං අවිනාභාවෙ විපාකත්තිකෙ උපනිස්සයපච්චයෙ ගහිතෙ කම්මපච්චයො විසුං න උද්ධරිතබ්බො සියා, වෙදනාත්තිකෙ ච උපනිස්සයෙ පච්චනීයතො ඨිතෙ කම්මපච්චයෙන සද්ධිං අට්ඨාති න වත්තබ්බං සියාති අධිප්පායො. පච්චයද්වයස්ස පන ලබ්භමානතප්පරාය දෙසනාය උපනිස්සයෙ ගහිතෙපි කම්මපච්චයො උද්ධරිතබ්බොයෙවාති සක්කා වත්තුං. ලබ්භමානස්ස හි උද්ධරණං ඤායාගතං, තථා උපනිස්සයෙ පච්චනීයතො ඨිතෙපි කම්මපච්චයො වත්තබ්බොව උපනිස්සයස්ස අනෙකභෙදත්තා, විපාකං ජනෙන්තං කම්මං විපාකස්ස උපනිස්සයො න හොතීති න වත්තබ්බමෙවාති වෙදිතබ්බං.

පරස්ස පවත්තං ඔමානන්ති පරසන්තානෙ අත්තානං උද්දිස්ස පවත්තං අවමානං. තෙසූති යො අනෙන පුබ්බෙ හතො, තස්ස ඤාතිමිත්තෙසු. මාතුඝාතනත්ථං පවත්තිතතාය පුරිමචෙතනාය මාතුඝාතකම්මෙන සදිසතා, යථා ච ආණත්තියං පහාරෙපි එසෙව නයො. තෙන වුත්තං ‘‘එස නයො ද්වීහි පකාරෙහීති එත්ථාපී’’ති.

වට්ටනිස්සිතො දානාදිවසෙන සද්ධං උප්පාදෙන්තො රාගං උපනිස්සාය දානාදිවසෙන සද්ධං උප්පාදෙති නාම, න විවට්ටනිස්සිතො අවිසෙසෙන වුත්තත්තාති ආහ ‘‘ඉමිනා අධිප්පායෙන වදතී’’ති. එතෙසන්ති කායිකසුඛදුක්ඛානං. එකතොපීති ඉදං යදිපි එකස්මිං සන්තානෙ සුඛදුක්ඛානං එකස්මිං ඛණෙ උප්පත්ති නත්ථි, පච්චයසමායොගො පන තෙසං එකජ්ඣම්පි හොතීති කත්වා වුත්තං.

425. පුරිමවාරෙසු වියාති පටිච්චවාරාදීසු පුරිමෙසු විය. ඉමස්මින්ති පඤ්හාවාරෙ. පච්චයෙන උප්පත්ති වුච්චතීති හෙතුආදිනා තෙන තෙන පච්චයෙන තංතංපච්චයුප්පන්නස්ස උප්පත්ති න වුච්චති. තෙසං තෙසං ධම්මානන්ති හෙතුආදීනං තෙසං තෙසං පච්චයධම්මානං. තංතංපච්චයභාවොති හෙතුආදීනං තංතංපච්චයභාවො වුච්චති. තෙනෙව පුරිමෙසු ඡසු වාරෙසු ‘‘කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජතී’’තිආදිනා තත්ථ තත්ථ උප්පාදග්ගහණං කතං, ඉධ පන ‘‘කුසලස්ස ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදිනා පච්චයභාවො ගහිතො. තෙනාති උපත්ථම්භකත්තෙන පච්චයභාවෙන. ඉධාති පඤ්හාවාරෙ.

427. පතිට්ඨාභූතස්සාති නිස්සයභූතස්ස. කම්මපච්චයොති සහජාතකම්මපච්චයො. දුකමූලකදුකාවසානාති ‘‘කුසලො ච අබ්‍යාකතො ච ධම්මා කුසලස්ස ච අබ්‍යාකතස්ස ච ධම්මස්සා’’ති එවං දුකමූලකදුකාවසානා කත්වා වුත්තපඤ්හා. තත්ථාති පච්චයවාරෙ. කුසලො ච අබ්‍යාකතො ච ධම්මාති කුසලාබ්‍යාකතප්පභෙදා පච්චයුප්පන්නා ධම්මා. යතො තතො වාති පච්චයධම්මනියමං අකත්වා යතො තතො වා කුසලාබ්‍යාකතවසෙන උභයපච්චයතො උප්පත්තිමත්තමෙව තත්ථ පච්චයවාරෙ අධිප්පෙතං, උභයස්ස යථාවුත්තස්ස පච්චයුප්පන්නස්ස උභින්නං යථාවුත්තානංයෙව පච්චයධම්මානං පච්චයභාවො න අධිප්පෙතො උප්පාදපධානත්තා තස්සා දෙසනායාති අධිප්පායො. නිස්සයාදිභූතාති නිස්සයඅත්ථිඅවිගතභූතා පච්චයධම්මා න ලබ්භන්ති, තස්මා කුසලො ච…පෙ… න වුත්තන්ති යොජනා.

පඤ්හාවාරවිභඞ්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පඤ්හාවාරස්ස ඝටනෙ අනුලොමගණනා

439. එත්ථාති අබ්‍යාකතමූලකෙ. යදි එවන්ති යදි කුසලාකුසලමූලෙහි අලබ්භමානම්පි ලබ්භති, එවං සන්තෙ. ගණනමත්තසාමඤ්ඤතො, න පච්චයසාමඤ්ඤතොති අධිප්පායො.

440. නිදස්සනවසෙන දට්ඨබ්බො යෙභුය්‍යෙන ඉන්ද්‍රියමග්ගපච්චයානඤ්ච හෙතුපච්චයස්ස විසභාගත්තා. ඉන්ද්‍රියමග්ගපච්චයා ච විසභාගාති විසෙසනෙන යො තත්ථ සභාගභාවො, තං නිවත්තෙති. තථා භාවාභාවතොති තස්මිං හෙතුපච්චයාකාරෙ සති භාවතො, හෙතුධම්මානං හෙතුපච්චයභාවෙ සති සහජාතාදිපච්චයභාවතොති අත්ථො. අධිපතිපච්චයාදීනන්ති අධිපතින්ද්‍රියමග්ගපච්චයානං. විසභාගතා හෙතුපච්චයස්ස. කුසලාදිහෙතූනන්ති කුසලාකුසලකිරියාබ්‍යාකතහෙතූනං. හෙතුපච්චයභාවෙති හෙතුපච්චයත්තෙ හෙතුභාවෙන උපකාරකත්තෙ. විපාකපච්චයභාවාභාවතොති විපාකපච්චයභාවස්ස අභාවතො. න හි විපාකානං විපාකපච්චයතා අත්ථි. විපාකහෙතූනං ඉතරහෙතූහි හෙතුපච්චයතාය අත්ථි සභාගතාති ආහ ‘‘හෙතුවජ්ජාන’’න්ති. විපාකානං විසභාගතාය භවිතබ්බං, න හි විපාකධම්මධම්මනෙවවිපාකනවිපාකධම්මධම්මානං විපාකෙහි සභාගතා අත්ථි රාසන්තරභාවතොති අධිප්පායො. උභයපච්චයසහිතෙති හෙතුවිපාකපච්චයසහිතෙ. හෙතුපච්චයභාවෙ විපාකම්හීති හෙතුපච්චයභාවෙන වත්තමානෙ විපාකධම්මෙ. විපාකපච්චයත්තාභාවාභාවතොති විපාකපච්චයභාවාභාවස්ස අභාවතො. න හි විපාකො විපාකස්ස විපාකපච්චයො න හොති, තස්මා නත්ථි හෙතුවිපාකපච්චයානං විසභාගතාති අධිප්පායො.

ඉදානි වුත්තමෙවත්ථං උදාහරණෙන සමත්ථෙන්තො ‘‘යථා හී’’තිආදිමාහ. හෙතුසහජාතපච්චයසහිතෙති හෙතුපච්චයසහජාතපච්චයසහිතෙ, උභයපච්චයයුත්තෙති අත්ථො. හෙතූනන්ති ඉදං ‘‘සහජාතපච්චයත්තාභාවො’’ති ඉමිනාපි සම්බන්ධිතබ්බං. හෙතූනඤ්හි හෙතුපච්චයසහිතෙ රාසිම්හි හෙතුපච්චයභාවො විය සහජාතපච්චයභාවොපි අත්ථීති. තත්ථ හෙතුවජ්ජානං සහජාතධම්මානං හෙතුධම්මස්ස ච න සභාගතා වුච්චති සහජාතපච්චයෙන සභාගභාවතො. එවමිධාපීති යථා හෙතුසහජාතපච්චයෙසු වුත්තප්පකාරෙන නත්ථි විසභාගතා, එවමිධාපි හෙතුවිපාකපච්චයෙසු නත්ථි විසභාගතාති අත්ථො. එස නයො විප්පයුත්තපච්චයෙපීති ය්වායං නයො හෙතුසහජාතපච්චයෙසු විසභාගතාභාවො වුත්තො, එස නයො හෙතුසහිතෙ විප්පයුත්තපච්චයෙපීති අත්ථො. තත්ථාපි හි ‘‘හෙතුවිප්පයුත්තපච්චයසහිතෙ රාසිම්හී’’තිආදි සක්කා යොජෙතුන්ති. පච්චුප්පන්නො එව පච්චයුප්පන්නො, පච්චයො පන අතීතොපි අනාගතොපි කාලවිනිමුත්තොපි හොතීති පච්චුප්පන්නක්ඛණෙ හෙතුපච්චයභාවෙ සහජාතාදිපච්චයභාවං සන්ධාය තථාභාවාභාවවසෙන සභාගතාය වුච්චමානාය නානාක්ඛණිකානං කුසලාදීනං හෙතූනං විපාකානඤ්ච වසෙන විසභාගතා තස්සෙව හෙතුස්ස න වත්තබ්බාති ඉමමත්ථං දස්සෙති ‘‘අපිචා’’තිආදිනා.

අග්ගහිතවිසෙසතො සාමඤ්ඤතො විසෙසො න සුවිඤ්ඤෙය්‍යො හොතීති අධිප්පායෙනාහ ‘‘කුසලා වීමංසාධිපතීති එවං වත්තබ්බ’’න්ති.

441-443. ‘‘ඉතරානි ද්වෙ ලභතී’’ති එවං වත්තුං න සක්කා, හෙතාධිපතිදුකෙහි දස්සිතානි යානි ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස, කුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස, කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ච අබ්‍යාකතස්ස ච, අබ්‍යාකතො ධම්මො අබ්‍යාකතස්සා’’ති චත්තාරි විස්සජ්ජනානි, තෙසු හෙතුසහජාතනිස්සයඅත්ථිඅවිගතඉන්ද්‍රියමග්ගපච්චයෙසු සම්පයුත්තපච්චයෙ පවිට්ඨෙ ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස, අබ්‍යාකතො ධම්මො අබ්‍යාකතස්සා’’ති ඉමානි ද්වෙ ලභති. යං සන්ධාය අට්ඨකථායං වුත්තං ‘‘සචෙ තෙහි සද්ධිං…පෙ… තානෙව ද්වෙ ලභතී’’ති, තෙහි පන ඉතරානි නාම ‘‘කුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස, කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ච අබ්‍යාකතස්ස චා’’ති ඉමානි ද්වෙපි සියුං. න හි කුසලො ධම්මො කුසලස්ස විප්පයුත්තපච්චයෙන පච්චයො හොති. තෙන වුත්තං ‘‘ඉතරානි ද්වෙ ලභතීති පුරිමපාඨො’’තිආදි. ඉතරානි ද්වෙති වා අඤ්ඤානි ද්වෙ, යානි සම්පයුත්තපච්චයවසෙන ද්වෙ විස්සජ්ජනානි, විප්පයුත්තපවෙසෙ පන තතො අඤ්ඤානි අඤ්ඤථාභූතානි ද්වෙ විස්සජ්ජනානි. යානි සන්ධාය වුත්තං ‘‘කුසලො අබ්‍යාකතස්ස, අබ්‍යාකතො අබ්‍යාකතස්සාති ද්වෙ ලභතීති පඨන්තී’’ති. තෙසූති ඌනතරගණනාහෙතූසු විපාකඅඤ්ඤමඤ්ඤාදීසු.

අනාමට්ඨවිපාකානීති අග්ගහිතවිපාකපච්චයානි, ඝටනං අපෙක්ඛිත්වා අයං නපුංසකනිද්දෙසො. න විපාකහෙතුරහිතානි සාධාරණවසෙන වුත්තත්තා. තෙන වුත්තං අට්ඨකථායං ‘‘සාමඤ්ඤතො නවන්නම්පි හෙතූනං වසෙන වුත්තානී’’ති, ‘‘විපාකහෙතුපි ලබ්භතී’’ති ච.

තත්ථාති පඤ්චමඝටනතො පට්ඨාය පඤ්චසු ඝටනෙසු. තෙන විපාකෙන සහ, සමං වා උට්ඨානං එතස්සාති සමුට්ඨානන්ති අයම්පි අත්ථො සම්භවතීති වුත්තං ‘‘පටිසන්ධියං කටත්තාරූපම්පි තංසමුට්ඨානග්ගහණෙනෙව සඞ්ගණ්හාතී’’ති. එසෙව නයොති ඉමිනා කටත්තාරූපම්පි තංසමුට්ඨානග්ගහණෙනෙව සඞ්ගණ්හාතීති ඉමමෙවත්ථං අතිදිසති.

එවම්පීති ‘‘එතෙසු පනා’’තිආදිනා සඞ්ඛෙපතො වුත්තප්පකාරෙපීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘එතෙසු පන…පෙ… වුත්තනයෙනපී’’ති. යො යො පච්චයොති යො යො හෙතුආදිපච්චයො මූලභාවෙන ඨිතො පරෙසං පච්චයානං. තප්පච්චයධම්මානන්ති තෙහි හෙතුආදිපච්චයෙහි පච්චයභූතානං හෙතුආදිධම්මානං. නිරවසෙසඌනඌනතරඌනතමලාභක්කමෙනාති තෙ ධම්මා යෙසු විස්සජ්ජනෙසු යථාරහං නිරවසෙසා ලබ්භන්ති, යෙසු ඌනා ඌනතරා ඌනතමා ච ලබ්භන්ති, තෙන කමෙන ඝටනාවචනතො පච්චයුප්පන්නාපි යථාක්කමං නිරවසෙසාදික්කමෙනෙව ලබ්භන්ති. තෙනාහ ‘‘නිරවසෙසලාභෙ ච…පෙ… වෙදිතබ්බො’’ති.

හෙතුමූලකං නිට්ඨිතං.

445. පඤ්චමෙ එකන්ති සනිස්සයතො අබ්‍යාකතමූලං අකුසලන්ති ඉදං සන්ධායාහ ‘‘වත්ථුවසෙන සනිස්සයං වක්ඛතී’’ති. න ඉදන්ති ඉදං චතුත්ථං ඝටනං ලබ්භමානස්සපි වත්ථුස්ස වසෙන ඝටනං න හොති තස්ස වක්ඛමානත්තා, තස්මා ‘‘ආරම්මණවසෙනෙවා’’ති එකංසො ගහිතොති අත්ථයොජනා.

446. සහජාතපුරෙජාතා එකො නිස්සයපච්චයොති ඉමිනා සතිපි පච්චයධම්මභෙදෙ පච්චයභාවභෙදො නත්ථීති දස්සෙති, තථා ‘‘අත්ථිපච්චයො’’ති ඉමිනාපි. අවිගතපච්චයොපෙත්ථ අත්ථිපච්චයෙනෙව සඞ්ගහිතොති දට්ඨබ්බො. ‘‘අත්ථිඅවිගතපච්චයො’’ති පාඨො. සහජාතාරම්මණාධිපති පන න කෙවලං පච්චයධම්මප්පභෙදොව, අථ ඛො පච්චයභාවභෙදොපි අත්ථෙවාති ආහ ‘‘එවං…පෙ… අභාවතො’’ති. වුත්තමෙවත්ථං පාකටතරං කාතුං ‘‘නිස්සයභාවො හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සහජාතපුරෙජාතනිස්සයාදීනන්ති සහජාතනිස්සයපුරෙජාතනිස්සයාදීනං. ආදි-සද්දෙන සහජාතපුරෙජාතඅත්ථිඅවිගතභාවෙ සඞ්ගණ්හාති. න පනෙවන්තිආදිනා වුත්තමෙවත්ථං විවරන්තො ‘‘සහජාතො හී’’තිආදිමාහ. භින්නසභාවාති සමානෙපි අධිපතිසද්දවචනීයභාවෙ පච්චයභාවවිසිට්ඨෙන සභාවෙන භින්නසභාවා, න හෙතුපච්චයාදයො විය සභාවමත්තෙන. තෙනෙවාති භින්නසභාවත්තා එව. අඤ්ඤථා ‘‘කුසලො කුසලස්ස සහජාතවසෙන, අබ්‍යාකතො ආරම්මණවසෙන අධිපතිපච්චයෙන පච්චයො හොතී’’ති තදුභයං එකජ්ඣං කත්වා වත්තබ්බං සියා, න ච වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පඤ්හාවාරවිභඞ්ගෙ…පෙ… න වුත්ත’’න්ති.

447-452. සාධාරණවසෙනාති අධිපතින්ද්‍රියභාවසාමඤ්ඤෙන. තථා චෙව ඡ ඝටනානි යොජෙත්වා දස්සෙති ‘‘අධිපතී’’තිආදිනා. ද්වෙ පච්චයධම්මාති වීරියවීමංසානං වසෙන ද්වෙ පච්චයධම්මා, එකොයෙව චිත්තාධිපතිවසෙන. සමග්ගකානි පුබ්බෙ වත්තබ්බානි සියුං අධිපතිපටිපාටියාති අධිප්පායො. පඨමඤ්හි වීරියාධිපති පච්ඡා චිත්තාධිපතීති. තෙසං ආහාරමග්ගපච්චයානං පච්ඡා වුත්තානි සමග්ගකානි. සදිසත්තාති ඉදං පරතො ‘‘හෙතුවසෙන වුත්තඝටනෙහි සදිසත්තා’’තිආදිවචනං සන්ධාය වුත්තං.

457-460. දුමූලකන්ති කුසලාබ්‍යාකතමූලකං. තං කුසලමූලකෙසු කස්මා වුත්තන්ති චොදනායං ආහ ‘‘අබ්‍යාකතසහිතස්ස කුසලස්ස පච්චයභාවදස්සනවසෙනා’’ති. එත්ථාති අනුලොමගණනෙ. යථාවුත්තෙසූති ‘‘සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයවිපාකසම්පයුත්තවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතමූලකෙසූ’’ති එවං වුත්තෙසු සහජාතාදිමූලකෙසු. අත්ථිඅවිගතමූලකවජ්ජෙසූති අත්ථිඅවිගතමූලකානි ඨපෙත්වා අවසෙසෙසු ආහාරෙන ආහාරපච්චයෙන ඝටනානි න යොජිතානීති සම්බන්ධො. අධිපතින්ද්‍රියෙහි ච නිස්සයාදිවජ්ජෙසු සහජාතාදීසු ඝටනානි න යොජිතානීති යොජනා. තෙසූති හෙතුකම්මඣානමග්ගෙසු ආහාරෙ අධිපතින්ද්‍රියෙසු ච තංතංඝටනවසෙන යථාවුත්තෙසු යොජියමානෙසු. තෙනාති හෙතුආදිඅරූපධම්මානංයෙව ලබ්භනතො. තෙහි ඝටනානීති හෙතුආදීහි යොජියමානානි ඝටනානි. රූපමිස්සකත්තාභාවෙනාති ඉදං වුත්තසදිසතාය කාරණවචනං. කස්මා පනෙත්ථ අත්ථිඅවිගතමූලකානි නිස්සයවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතානි තෙහි වජ්ජිතානීති ආහ ‘‘අත්ථිඅවිගතෙහි පනා’’තිආදි. නිස්සයාදීහි යොජියමානානි අධිපතින්ද්‍රියානි රූපමිස්සකානි හොන්තීති න වුත්තානීති සම්බන්ධො. යදි එවං කස්මා අත්ථිඅවිගතමූලකෙසු ආහාරෙන, නිස්සයාදිමූලකෙසු ච අධිපතින්ද්‍රියෙහි යොජනා කතාති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘අධිපතාහාරින්ද්‍රියමූලකෙසූ’’තිආදි.

473-477. එදිසෙසු ඨානෙසු ඛන්ධ-සද්දො අරූපෙස්වෙව නිරුළ්හොති කත්වා වුත්තං ‘‘න පවත්තෙ විය ඛන්ධායෙව පච්චයුප්පන්නභාවෙන ගහෙතබ්බා’’ති. කටත්තාරූපම්පි පන ලබ්භතීති ඉමිනා ‘‘එකක්ඛණිකකම්මවසෙන වුත්තානී’’ති වචනං පටික්ඛිපති. යමත්ථං සන්ධාය ‘‘කස්මා න වුත්ත’’න්ති වුත්තං, තං පාකටතරං කරොන්තො ‘‘නනූ’’තිආදිං වත්වා පුන තං උදාහරණෙන විභාවෙතුං ‘‘යථාචා’’තිආදි වුත්තං. ආරම්මණනිස්සයපච්චයභාවෙනාති ආරම්මණපච්චයභාවෙන නිස්සයපච්චයභාවෙන ච. කම්මස්ස ච පච්චයභාවො පාකටොයෙවාති ආහ ‘‘කම්මම්පි ආරම්මණපච්චයභාවෙන වත්තබ්බ’’න්ති. ද්වින්නං පච්චයභාවානන්ති කම්මාරම්මණපච්චයභාවානං. අඤ්ඤමඤ්ඤපටික්ඛෙපතොති ඉමිනා ද්වින්නං පච්චයභාවානං භින්නත්තා පවත්තිආකාරස්ස එකක්ඛණෙ එකස්මිං පච්චයධම්මෙ අයුජ්ජමානතං දස්සෙති. යථාදස්සිතස්ස නිදස්සිතබ්බෙන අසමානතං දස්සෙන්තො ‘‘පච්චුප්පන්නඤ්හි…පෙ… යුත්තං වත්තු’’න්ති ආහ. කම්මං පනාතිආදිනා කම්මාරම්මණපච්චයානං පවත්තිආකාරස්ස භින්නත්තා එකජ්ඣං හුත්වා අප්පවත්තිමෙව විභාවෙති. යතො තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං පටික්ඛෙපකා වුත්තා, කස්මා පන තංයෙව වත්ථු ආරම්මණපච්චයො හොති නිස්සයපච්චයො ච, න තංයෙව කම්මං ආරම්මණපච්චයො ච කම්මපච්චයො චාති? න චොදෙතබ්බමෙතං, ධම්මසභාවො එසොති දස්සෙන්තො ‘‘එස ච සභාවො’’තිආදිමාහ. තත්ථ වත්තමානානන්ති පච්චුප්පන්නානං. යන්ති ඉදං ‘‘වත්තබ්බතා’’ති ඉමිනා සම්බන්ධියමානං ‘‘යා’’ති ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන විපරිණාමෙතබ්බං. යථාතිආදිනා තමෙවත්ථං උදාහරණදස්සනෙන විභාවෙති.

478-483. යං විඤ්ඤාණං අධිපතිපච්චයො න හොති, තං අනාමට්ඨාධිපතිභාවං දට්ඨබ්බං. වත්ථුස්ස වසෙනාති හාපෙතබ්බස්ස වත්ථුස්ස වසෙන.

484-495. අරූපින්ද්‍රියානි රූපානං පච්චයත්තෙන ලබ්භන්තීති යොජනා. යදිපි එවං වුත්තං රූපින්ද්‍රියානං අරූපානං පච්චයත්තඤ්ච ලබ්භතීති ආහ ‘‘චක්ඛාදීනි ච පන චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං ලබ්භන්තී’’ති. තංසමානගතිකාති වීරියෙන සමානගතිකා මග්ගපච්චයතාය.

511-514. විප්පයුත්තමූලකෙ ‘‘දසමෙ කුසලාදයො චිත්තසමුට්ඨානාන’’න්ති ඉදං පවත්තිවසෙන අට්ඨකථායං වුත්තන්ති ආහ ‘‘පටිසන්ධියං පන ‘ඛන්ධා කටත්තාරූපානං වත්ථු ච ඛන්ධාන’න්ති ඉදම්පි ලබ්භතී’’ති. තස්ස දස්සනවසෙනාති තස්ස වත්ථුස්ස දස්සනවසෙන, න අනවසෙසතො පච්චයධම්මස්ස දස්සනවසෙන. තෙනාහ ‘‘ඛන්ධා ච වත්ථුස්සාති ඉදම්පි පන ලබ්භතෙවා’’ති. න වජ්ජෙතබ්බානීති තෙසම්පි පච්චයුප්පන්නභාවෙන යොජෙතබ්බත්තා.

515-518. අරූපවත්ථාරම්මණමහාභූතඉන්ද්‍රියාහාරානං පච්චයධම්මානන්ති අත්ථො. ‘‘ආහාරින්ද්‍රියපච්චයා චා’’තිපි පන වත්තබ්බං. කස්මා? න හි ඉන්ද්‍රියාහාරානං වසෙන සහජාතාදයො ලබ්භන්ති, ඉන්ද්‍රියාහාරානං පන වසෙන ඉන්ද්‍රියාහාරපච්චයාව ලබ්භන්ති. ‘‘සහජාතං පුරෙජාතං පච්ඡාජාතං ආහාරං ඉන්ද්‍රිය’’න්ති හි උද්දිසිත්වා අත්ථිපච්චයො විභත්තොති. කෙචි පනෙත්ථ ‘‘ආහාරග්ගහණෙන කබළීකාරො ආහාරොව ගහිතො, ඉන්ද්‍රියග්ගහණෙන ච රූපජීවිතින්ද්‍රියමෙව, සෙසාහාරින්ද්‍රියානි සහජාතාදීස්වෙව අන්තොගධානි කතානි. යානි තදන්තොගධානි, තෙ සන්ධාය අට්ඨකථායං ‘අරූපවත්ථාරම්මණමහාභූතඉන්ද්‍රියාහාරානං වසෙනා’ති එත්ථ ඉන්ද්‍රියාහාරග්ගහණං කතන්ති ‘සහජාතපුරෙජාතපච්ඡාජාතපච්චයා ලබ්භන්තී’ති වුත්ත’’න්ති වදන්ති.

තත්ථ අරූපානං සහජාතපච්ඡාජාතාහාරින්ද්‍රියපච්චයභාවො යථාරහං වෙදිතබ්බො. වත්ථු සහජාතං පුරෙජාතඤ්ච, ආරම්මණං පුරෙජාතමෙව, අභිඤ්ඤාඤාණස්ස පන කදාචි සහජාතම්පි ආරම්මණපච්චයො හොතියෙව. සහජාතග්ගහණෙන පනෙත්ථ සහජාතපච්චයභූතොව ගය්හති, සො ච එකුප්පාදාදිලක්ඛණයුත්තොවාති යො ධම්මො සහජාතො හුත්වා ආරම්මණං හොති, න සො ඉධ අධිප්පෙතො. යදි සහජාතොපි ආරම්මණං හොති, කස්මා පාළියං තථා න විභත්තන්ති? එකකලාපපරියාපන්නස්ස එකුප්පාදාදිලක්ඛණයුත්තස්ස භින්නකලාපපරියාපන්නතො සඞ්කරමොචනත්ථං. අපිච අප්පචුරභාවතො අපාකටභාවතො ච තං න ගහිතං. තතොති නවමතොති අත්ථො, න දසමතොති අධිප්පායො. න හි එකාදසමෙ අධිපති අත්ථීති. තථා චුද්දසමෙති එත්ථ තථා-සද්දෙන වත්ථුග්ගහණෙන චක්ඛාදිවත්ථූනිපි ගහිතානීති ඉමමත්ථං උපසංහරති. තදෙවාති ආරම්මණමෙව.

519. සහජාතානි වියාති සහජාතපච්චයසහිතානි විය ඝටනානි. සහජාතෙනාති සහජාතපච්චයෙන. තානීති ‘‘පකිණ්ණකඝටනානී’’ති වුත්තඝටනානි. යානි හි සහජාතපච්චයෙන න යොජිතානි, තානෙත්ථ පකිණ්ණකඝටනානීති වුත්තානි. පුරෙජාත…පෙ… වසෙනාති එත්ථ අයං යොජනා – පුරෙජාතස්ස පච්ඡාජාතස්ස ආහාරස්ස ඉන්ද්‍රියස්ස ච සහජාතෙන අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච සාමඤ්ඤවසෙන, තෙසංයෙව සහජාතෙන අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච අසාමඤ්ඤවසෙන චාති වුත්තං හොති. යථා පුරෙජාතස්ස පච්ඡාජාතස්ස ච සහජාතෙන අසාමඤ්ඤං භින්නසභාවත්තා, තතො එව ආහාරින්ද්‍රියානම්පි තෙන අසාමඤ්ඤං, එවං පුරෙජාතාදීනං චතුන්නම්පි අඤ්ඤමඤ්ඤං අසාමඤ්ඤං භින්නසභාවත්තා. එවං අසාමඤ්ඤවසෙන අසමානතාවසෙන යථාවුත්තානි ඝටනානි විප්පකිණ්ණානි. යථා පන සහජාතපච්චයධම්මා අරූපක්ඛන්ධාදයො තෙනෙව සහජාතපච්චයතාසඞ්ඛාතෙන මිථූනං සමානභාවෙන අඤ්ඤෙහි අසංකිණ්ණා අත්තනො පච්චයුප්පන්නානං පච්චයො හොන්තීති අසාමඤ්ඤවසෙන තෙසං පවත්ති, එවං පුරෙජාතාදිපච්චයධම්මාපීති තෙසං සහජාතෙන අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච යථාවුත්තස්ස සාමඤ්ඤස්ස අසාමඤ්ඤස්ස ච වසෙන තානි ඝටනානි විප්පකිණ්ණානීති පකිණ්ණකානි වුත්තානි. එවං සන්තෙ සහජාතානම්පි ඝටනානං පකිණ්ණකභාවො ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති, තෙසං සහජාතතාය එව අවිප්පකිණ්ණභාවසිද්ධිතො. තෙන වුත්තං ‘‘සහජාතං අග්ගහෙත්වා වුත්තානි පකිණ්ණකානි නාමා’’ති.

තානීති පකිණ්ණකඝටනානි. කුසලවිපාකාති කුසලා ච විපාකා ච, යෙ අභින්නලක්ඛණා හුත්වා කුසලසභාවා විපාකසභාවා චාති අත්ථො. එවංසභාවඤ්ච එකං අඤ්ඤින්ද්‍රියමෙවාති ආහ ‘‘ඉදං…පෙ… ලබ්භතී’’ති. නනු ච සද්ධින්ද්‍රියාදිවසෙනපි අයමත්ථො ලබ්භතීති? තෙසං කිරියසභාවතාපි අත්ථෙවාති. දුක්ඛන්ති චෙතසිකදුක්ඛං. තෙනාහ ‘‘අකුසලමෙවා’’ති. විපාකස්ස දුක්ඛස්සාති යොජනා. තෙන වුත්තං ‘‘අඣානඞ්ගත්තා’’ති. අකුසලවිපාකකිරියාති විචිකිච්ඡාචිත්තපඤ්චවිඤ්ඤාණකිරියාමනොධාතූසු පවත්තනතො අකුසලවිපාකකිරියාව හොති චිත්තට්ඨිතීති අත්ථො. යස්මා අකුසලවිපාකාති එවමත්ථෙ ගය්හමානෙ දුක්ඛස්ස චිත්තට්ඨිතියා ච වසෙන යථා ඣානෙසු, එවං අඤ්ඤෙසං වසෙන අඤ්ඤෙසු ච න ලබ්භති, තස්මා අකුසලස්ස විපාකාති එවමත්ථෙ ගය්හමානෙ දුක්ඛින්ද්‍රියස්ස වසෙන ඉන්ද්‍රියෙසු ලබ්භතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අකුසලස්ස…පෙ… ලබ්භෙය්‍යා’’ති. ඉමස්මිං කුසලත්තිකෙ විපාකො විපාකාබ්‍යාකතමිච්චෙව ගය්හති, න අකුසලාදිපදෙහි විසෙසෙත්වාති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘කුසලවිපාකා…පෙ… නත්ථී’’ති ආහ.

පඤ්හාවාරස්ස ඝටනෙ අනුලොමගණනා නිට්ඨිතා.

පච්චනීයුද්ධාරවණ්ණනා

527. නහෙතුපච්චයෙනාති එත්ථ න-කාරො අඤ්ඤත්ථොති දස්සෙන්තො ‘‘හෙතුපච්චයතො අඤ්ඤෙන පච්චයෙනා’’ති ආහ. අග්ගහිතග්ගහණෙනාහි සහජාතාදිසඞ්ගහවසෙන අග්ගහිතානං ගහණෙන. අට්ඨ හොන්තීති ඉමිස්සා පාළියා ආගතා ආරම්මණාදයො අට්ඨ පච්චයා හොන්ති. තෙසූති අට්ඨසු පච්චයෙසු. තීහීති ආරම්මණසහජාතඋපනිස්සයපච්චයෙහි. ද්වීහීති ආරම්මණපච්චයඋපනිස්සයපච්චයෙහි. තස්මිං තස්මිං පච්චයෙති තස්මිං තස්මිං හෙතුආදිකෙ පච්චයෙ. තතො හෙතුආදිපච්චයතො. යථායොගං යොජෙතබ්බාති යස්මිං පච්චයෙ පච්චනීයතො ඨිතෙ යෙ පච්චයා අනුලොමතො යොජනං ලභන්ති, තෙ යොජෙතබ්බාති අත්ථො.

ද්වින්නන්ති අනන්තරූපනිස්සයස්ස පකතූපනිස්සයස්සාති ඉමෙසං ද්වින්නං. වත්ථුපුරෙජාතස්ස වසෙන පුරෙජාතං ආරම්මණපුරෙජාතස්ස ආරම්මණෙන සඞ්ගහිතත්තා. අඤ්ඤිස්සා චෙතනායාති නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයභාවෙනෙව පවත්තාය චෙතනාය. අරූපාහාරා අපරිච්චත්තසහජාතභාවා එව ආහාරපච්චයො හොන්ති, රූපාහාරො ඨිතිප්පත්තොයෙවාති වුත්තං ‘‘සහජාතතො අඤ්ඤස්ස කබළීකාරාහාරස්ස වසෙන ආහාරො’’ති. සහජාතතො අඤ්ඤස්සාති ච ඉදං අරූපාහාරනිවත්තනත්ථං වුත්තං, න කබළීකාරාහාරවිසෙසනිවත්තනත්ථං තාදිසස්සෙව තස්ස අභාවතො. න හි රූපාහාරො සහජාතපච්චයො හොති, නාපි පුරෙජාතපච්චයො හොති. යථා සහජාතානං සහජාතපච්චයො න හොති, එවං පුරෙජාතානං පච්ඡාජාතපච්චයො න හොති, පච්ඡාජාතානඤ්ච පුරෙජාතපච්චයො න හොති. කස්මා? තාදිසස්ස පච්චයලක්ඛණස්ස අභාවතො. යෙසඤ්හි යො ජනකො, න තෙහි තස්ස සහජාතතා අත්ථි, නාපි පුරෙජාතතා පුරෙජාතපච්චයලක්ඛණයුත්තා, පච්ඡාජාතපච්චයතාය පන වත්තබ්බමෙව නත්ථි රූපධම්මත්තා. උපත්ථම්භකත්තෙපි එසෙව නයො, තස්මා සහජාතාදිවිධුරො එව තස්ස පච්චයභාවො වෙදිතබ්බො. තෙනෙව හි ‘‘සහජාතං පුරෙජාතං පච්ඡාජාතං ආහාරං ඉන්ද්‍රිය’’න්ති එත්ථ රූපජීවිතින්ද්‍රියං විය රූපාහාරො විසුං ගහිතො. තථා චාහ ‘‘රූපාහාරො…පෙ… ආහාරපච්චයොව හොතී’’ති. සහජාතතො පුරෙජාතතො ච අඤ්ඤස්ස රූපජීවිතින්ද්‍රියස්සාති එත්ථ රූපාහාරෙ වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො.

එවඤ්ච කත්වාති පුරිමපුරිමෙහි අසඞ්ගහිතසඞ්ගණ්හනවසෙන පච්ඡිමපච්ඡිමානං ගහිතත්තා තථා රූපාහාරස්ස ජීවිතින්ද්‍රියස්ස ච වසෙන ඉධ ආහාරින්ද්‍රියපච්චයානං ගහිතත්තාති අත්ථො, අඤ්ඤථා ‘‘ආහාරපච්චයෙන පච්චයො, ඉන්ද්‍රියපච්චයෙන පච්චයො’’ති වත්තබ්බං සියාති අධිප්පායො. තෙනෙවාහ ‘‘ආරම්මණ…පෙ… ඉච්චෙව වුත්ත’’න්ති. තදඤ්ඤාභාවාති තතො ආරම්මණාදිපච්චයතො අඤ්ඤස්ස ඉධාධිප්පෙතකම්මාදිපච්චයස්ස කුසලෙ අභාවා. තස්මාති යස්මා ආරම්මණතො අඤ්ඤෙසං ද්වින්නං වසෙන උපනිස්සයො වුත්තො, තස්මා ‘‘ආරම්මණාධිපති ආරම්මණපච්චයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡතී’’ති වත්තබ්බං, න ආරම්මණූපනිස්සයෙති අධිප්පායො. යදි එවං කස්මා පරිත්තත්තිකපඤ්හාවාරපච්චනීයෙ ආරම්මණං න වුත්තං. උපනිස්සයෙන හි අසඞ්ගහිතත්තෙ තං වත්තබ්බමෙව සියාති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘යං පනා’’තිආදි. තත්ථ පුරිමෙහි අසඞ්ගහිතවසෙන වුත්තානන්ති පුරිමෙහි පච්චයෙහි අසඞ්ගහිතවසෙන වුත්තානං පච්ඡිමානං පච්චයානං. සඞ්ගහිතවිවජ්ජනාභාවතොති අත්තනා සමානලක්ඛණතාය සඞ්ගහිතස්ස පච්චයස්ස විවජ්ජනාභාවතො, විවජ්ජනෙ කාරණං නත්ථීති අත්ථො. උපනිස්සයතො අඤ්ඤාරම්මණාභාවතොති අප්පමාණො ධම්මො අප්පමාණස්ස ධම්මස්ස ආරම්මණං හොන්තො ආරම්මණූපනිස්සයොව හොති ආරම්මණාධිපතිභාවතොති අත්ථො. යථා ආරම්මණෙ ගහිතෙ ආරම්මණූපනිස්සයො ගහිතොව හොති බලවාරම්මණභාවතො, එවං ආරම්මණූපනිස්සයෙ ගහිතෙ ආරම්මණං ගහිතමෙව හොති තංසභාවත්තාති තත්ථ තං විසුං න උද්ධටන්ති දට්ඨබ්බං. තෙනාහ ‘‘න පන ආරම්මණූපනිස්සයස්ස ආරම්මණෙ අසඞ්ගහිතත්තා’’ති.

පච්ඡාජාතආහාරානන්ති අත්තනො පච්චයුප්පන්නතො පුරෙජාතකායතො පච්ඡාජාතානං අරූපාහාරානං. තෙ හි අත්තනා සහජාතඅරූපධම්මානං තංසමුට්ඨානරූපධම්මානම්පි සහජාතඅත්ථිපච්චයා හොන්ති, පුරෙජාතානං පන වත්ථූනං පච්ඡාජාතඅත්ථිපච්චයො. පච්ඡාජාතින්ද්‍රියානන්ති පච්ඡාජාතානං අරූපින්ද්‍රියානං. සෙසං ආහාරෙ වුත්තනයෙන යොජෙතබ්බං. යස්මා එතෙ ආහාරින්ද්‍රියා යස්මිං ඛණෙ පුරෙජාතඅත්ථිපච්චයං ලභන්ති, තස්මිංයෙව ඛණෙ තංතංපච්චයුප්පන්නානං සහජාතඅත්ථිපච්චයො පච්ඡාජාතඅත්ථිපච්චයො ච හොන්ති, තස්මා වුත්තං ‘‘සහාපි අත්ථිඅවිගතපච්චයභාවො හොතී’’ති. තිණ්ණන්ති සහජාතාදීනං තිණ්ණං. ඡහි භෙදෙහීති විසුං ගහිතෙහි සහජාතාදීහි පඤ්චහි යථාරහං එකජ්ඣං ගහිතභෙදෙන චාති ඡහි අත්ථිපච්චයභෙදෙහි. එකෙකං සඞ්ගහෙත්වාති අත්ථිපච්චයලක්ඛණං අවිගතපච්චයලක්ඛණඤ්ච විසුං විසුං ඡහි භෙදෙහි සඞ්ගහෙත්වා වුත්තං.

අජ්ඣත්තිකබාහිරභෙදතොති වත්තබ්බං චක්ඛාදීනං ජීවිතින්ද්‍රියස්ස ච අධිප්පෙතත්තා, සපරසන්තානිකානඤ්ච ඉන්ද්‍රියානං අනධිප්පෙතත්තා. නිස්සයපුරෙජාතවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතානං පුරෙජාතභූතානන්ති අධිප්පායො. තෙසඤ්හි පුරෙජාතෙ සඞ්ගහො. තදෙකදෙසස්සාති ආරම්මණෙකදෙසස්ස, ආරම්මණාධිපතිආරම්මණූපනිස්සයානන්ති අත්ථො. තෙසන්ති නිස්සයාදීනං. උපනිස්සයාදීසූති උපනිස්සයපුරෙජාතපච්චයාදීසු. තං පන පුරෙජාතභූතං ආරම්මණං. තත්ථාති උපනිස්සයපච්චයසඞ්ගහෙ. යථාවුත්තනයො චෙත්ථ එකන්තෙන ගහෙතබ්බොති දස්සෙතුං ‘‘අථ පනා’’තිආදි වුත්තං.

එව-සද්දො ආනෙත්වා යොජෙතබ්බො, අඤ්ඤථා තෙසු පඤ්හෙසු එකසභාවතොව පච්චයස්ස ආගමනං වුත්තං සියා. තෙනාති ‘‘එකොවා’’ති අවධාරණෙන අග්ගහිතෙන. තෙසූති සහජාතපුරෙජාතපච්චයෙසු. උක්කට්ඨවසෙනාති ‘‘එකො ද්වෙ’’තිආදිනා වුත්තඋක්කංසවසෙන. තෙ තෙ පච්චයෙ සඞ්ගහෙත්වාති තෙ හෙතුආදිපච්චයෙ සහජාතාදිපච්චයෙහි සඞ්ගහෙත්වා. දස්සිතපච්චයපරිච්ඡෙදොති සොළසාදිභෙදෙන සඞ්ගහෙත්වා දස්සිතපච්චයපරිච්ඡෙදො.

පභෙදපරිහානීසූති සහජාතපච්චයාදීහි සඞ්ගහිතපච්චයප්පභෙදෙ තංතංපච්චයපටික්ඛෙපෙ පඤ්හාපරිහානියඤ්චාති අත්ථො. නහෙතුපච්චයාති ඉමිනා හෙතුපච්චයතො අඤ්ඤෙ පච්චයා ගහිතාති කත්වා වුත්තං ‘‘නහෙතුපච්චයාති එත්ථ ලබ්භමානපච්චයෙ සන්ධාය වුත්ත’’න්ති. එවඤ්ච කත්වාති සබ්බපච්චනීයසාධාරණලක්ඛණවසෙන වුත්තත්තා එව න වත්තබ්බං සියා, න හි හෙතුපච්චයෙ පච්චනීයතො ඨිතෙ හෙතුධම්මො හෙතුස්ස ධම්මස්ස සහජාතපච්චයෙන පච්චයොති සක්කා වත්තුං. වීසති පච්චයාති හෙතුපච්චයෙන සද්ධිං වීසති පච්චයා. පරිහානීයං විත්ථාරකථං දස්සෙන්තොති යොජනා.

528. තෙහි තෙහි පච්චයෙහීති සහජාතපච්චයාදීහි තෙහි තෙහි සඞ්ගාහකභූතෙහි පච්චයෙහි. තෙ තෙ පච්චයාති සඞ්ගහෙතබ්බා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයාදයො හෙතුපච්චයාදයො වා තෙ තෙ පච්චයා. අඤ්ඤෙසං අභාවං සන්ධාය වුත්තං, න තෙසං සබ්බෙසං සම්භවන්ති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘න හී’’තිආදි. තත්ථ ද්වෙයෙවාති ආරම්මණාධිපතිං අපනෙත්වා ආහ. අබ්‍යාකතස්සපීති පි-සද්දෙන න කෙවලං කුසලස්සෙව, අථ ඛො අබ්‍යාකතස්සපීති කුසලං සම්පිණ්ඩෙති.

530. තෙන සද්ධින්ති වත්ථුනා සද්ධිං. සුද්ධානන්ති කෙවලානං වත්ථුනා විනා ච ගහිතානං කුසලක්ඛන්ධානං. යදිපි වත්ථුනා සද්ධිං සහජාතට්ඨො නත්ථි, නිස්සයාදිභාවො පන අත්ථෙවාති දස්සෙන්තො ‘‘වත්ථුනා පනා’’තිආදිමාහ.

සහජාතපුරෙජාතපච්ඡාජාතආහාරින්ද්‍රියානං අත්ථිපච්චයෙන සඞ්ගහෙතබ්බත්තා සහජාතාදීහි සඞ්ගහෙතබ්බානං තංසඞ්ගහො සුකරොති දස්සෙතුං උපනිස්සයෙන සඞ්ගහෙතබ්බානං සඞ්ගහො වුත්තනයො එවාති වුත්තං ‘‘චතූසු සබ්බපච්චයෙ සඞ්ගණ්හිත්වා’’ති. කම්මං පන සහජාතූපනිස්සයෙහි අසඞ්ගහෙතබ්බතාපි අත්ථීති සරූපතො ගහිතං, අඤ්ඤථා ‘‘තීසු පච්චයෙසූ’’ති වත්තබ්බං සියා. මිස්සකාමිස්සකස්සාති සහජාතපුරෙජාතාදිභාවෙහි මිස්සකස්ස තථා අමිස්සකස්ස ච. වුත්තමෙවත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘න හී’’තිආදි වුත්තං. තෙනාති අත්ථිපච්චයවිභාගසඞ්ගාහකානං සහජාතාදීනං ගහණෙන. සබ්බපච්චයානං…පෙ… හොතීති ඉමිනා ‘‘ඉමස්මිං පන පච්චයුද්ධාරෙ’’තිආදිනා වුත්තොපි පච්චයසඞ්ගහො ඉධ අත්ථතො දස්සිතොයෙවාති ඉමමත්ථං දස්සෙති.

නිස්සයො කස්මා න වුත්තො? සහජාතනිස්සයො පුරෙජාතනිස්සයොති හි සක්කා විභජිතුන්ති අධිප්පායො. විප්පයුත්තො වා කස්මා න වුත්තො? පුරෙජාතවිප්පයුත්තො පච්ඡාජාතවිප්පයුත්තොති විභජිතුං සක්කාති අත්ථො. යං මිස්සකාමිස්සකභාවං මනසි කත්වා ‘‘අවත්තබ්බත්තා’’ති වුත්තං, තං දස්සෙන්තො ‘‘නිස්සයො තාවා’’තිආදිමාහ. විසෙසිතබ්බො ‘‘විප්පයුත්තපච්චයෙන පච්චයො’’ති අවිසෙසෙන පාළියං වුත්තත්තා. සො වියාති අත්ථිපච්චයො විය, නිස්සයපච්චයො විය වා අත්ථිපච්චයවිසෙසාභාවෙන විප්පයුත්තපච්චයො න වත්තබ්බොව. ද්වින්නං පච්චයානං විය පභෙදසබ්භාවතොති දස්සෙන්තො ‘‘සහජාතපුරෙජාතානඤ්චා’’තිආදිමාහ. තථාතිආදිනා වුත්තමත්ථං පාළියා සමත්ථෙතුං ‘‘වක්ඛතී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ මග්ගඵලධම්මානං මග්ගඵලතංසමුට්ඨානරූපවසෙන සහජාතඅත්ථිපච්චයො තෙසංයෙව පුරෙජාතචතුසන්තතිරූපවසෙන පච්ඡාජාතඅත්ථිපච්චයො වුත්තො, න පන විප්පයුත්තපච්චයභාවො වක්ඛතීති යොජනා. සොති විප්පයුත්තපච්චයො.

හෙතුආදීනං සහජාතන්තොගධත්තා හෙතුආදයො තබ්බිසෙසා හොන්තීති කත්වා වුත්තං ‘‘සහජාතපච්චයො ච හෙතුආදීහි විසෙසෙතබ්බො’’ති. සොති සහජාතපච්චයො. විරුද්ධපච්චයෙහීති සහජාතපුරෙජාතස්ස සහජාතාදිභාවෙන විරුද්ධෙහි පච්චයෙහි. තෙනාහ ‘‘උප්පත්තිකාලවිරුද්ධෙහි පච්චයෙහී’’ති.

පච්චනීයුද්ධාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පච්චනීයගණනවණ්ණනා

නහෙතුමූලකවණ්ණනා

532. අධිපතිපච්චයාදිභූතො ආරම්මණපච්චයොති ආරම්මණආරම්මණාධිපතිආරම්මණූපනිස්සයෙ වදති. තෙ ච යස්මා ආරම්මණසභාවා එව, තස්මා වුත්තං ‘‘පරිහායතියෙවා’’ති. පන්නරසසූති දුතියෙ සහජාතපච්චයෙ ‘‘හෙතුපච්චයො’’තිආදිනා වුත්තෙසු පන්නරසසු. එකාදසන්නං වසෙනාති සහජාතපච්චයො, සහජාතතාවිසිට්ඨා අධිපතිනිස්සයකම්මාහාරින්ද්‍රියත්ථිඅවිගතහෙතුඣානමග්ගා චාති ඉමෙසං එකාදසන්නං වසෙන. සහජාතෙ අන්තොගධා හෙතුආදයො. තස්මිං පටික්ඛිත්තෙති තස්මිං සහජාතෙ පටික්ඛිත්තෙ පච්චනීයතො ඨිතෙ. අනන්තොගධා සහජාතෙ, කෙ පන තෙති ආහ ‘‘ආරම්මණාධිපතිපුරෙජාතනිස්සයාදයො’’ති. ආරම්මණාදිආකාරෙනාති ආරම්මණපුරෙජාතනිස්සයනානාක්ඛණිකකම්මාදිආකාරෙන.

තස්මිං පටික්ඛිත්තෙති තස්මිං සහජාතපච්චයෙ පටික්ඛිත්තෙ. ඉමෙ වාරාති සහජාතං පුරෙජාතන්ති විස්සජ්ජිතවාරා. එතෙ නිස්සයාදයොති සහජාතතාවිසිට්ඨෙ නිස්සයාදිකෙ වදති, න ඉතරෙ. තෙනාහ ‘‘යස්මා ච…පෙ… පටික්ඛෙපෙන පටික්ඛිත්තා’’ති.

නිස්සයාදිභූතඤ්ච සහජාතපච්චයං ඨපෙත්වාති එතෙන ‘‘ඨපෙත්වා සහජාතපච්චය’’න්ති එත්ථ අන්තොගධනිස්සයාදිභාවොයෙව සහජාතපච්චයො ගහිතොති දස්සෙති. නිස්සයාදීති ආදි-සද්දෙන හෙතුආදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයධම්මවසෙන පවත්තිසබ්භාවතොති අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයධම්මවසෙන සහජාතාදීහි පවත්තිසබ්භාවතො අඤ්ඤමඤ්ඤෙ පටික්ඛිත්තෙ ‘‘කුසලො කුසලාබ්‍යාකතස්සා’’ති වාරො පරිහායති. තෙසං තෙසං පච්චයුප්පන්නානන්ති ඉදං සාමඤ්ඤවචනම්පි ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයසඞ්ගහං ගතා’’ති වචනතො අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයලාභීනංයෙව ගහණං සියාති ආසඞ්කං නිවත්තෙතුං ‘‘කුසලො ච කුසලස්සා’’තිආදි වුත්තං. සමුදායභූතොති චතුක්ඛන්ධසමුදායභූතො. එකදෙසභූතෙහීති තස්සෙව එකදෙසභූතෙහි. ‘‘කුසලො පනා’’තිආදි ‘‘නඅඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙන…පෙ… පරිහායතී’’ති ඉමස්ස අට්ඨකථාවචනස්ස සමාධානවචනං.

රූපක්ඛන්ධෙකදෙසොව හොන්ති රූපාහාරරූපින්ද්‍රියවසෙන, ‘‘එකන්තෙන විප්පයුත්තපච්චයධම්මෙහී’’ති වුත්තධම්මා ‘‘තෙ’’ති පච්චාමට්ඨාති ආහ ‘‘තෙති තෙ විප්පයුත්තපච්චයධම්මා’’ති.

533. පච්චනීයගණනං දස්සෙතුන්ති වුත්තෙපි නනු පච්චයගණනමෙව දස්සිතං හොතීති කස්සචි ආසඞ්කා සියාති තං නිවත්තෙන්තො ආහ ‘‘පච්චනීයවාරගණනා හි දස්සිතා’’ති. බලවකම්මං විපාකස්ස උපනිස්සයො හොති, ඉතරං කම්මපච්චයො එවාති ආහ ‘‘විපාකස්සපි පන…පෙ… කම්මපච්චයො හොතී’’ති.

නහෙතුමූලකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

534. පරිච්ඡින්නගණනානීති ඉදං න ගණනාපෙක්ඛං, අථ ඛො විස්සජ්ජනාපෙක්ඛන්ති ආහ ‘‘පරිච්ඡින්නගණනානි විස්සජ්ජනානී’’ති. පච්චනීයතො ඨිතොපි හෙතු නයානං මූලභාවෙනෙව ඨිතොති ආහ ‘‘හෙතුමූලකෙ’’ති, අට්ඨකථායං පන ‘‘නහෙතුමූලක’’මිච්චෙව වුත්තං.

538. මූලං සඞ්ඛිපිත්වාති සත්තමූලකං අට්ඨමූලකං නවමූලකඤ්ච සඞ්ඛිපිත්වා. ද්වීසූති ‘‘තීණී’’ති වුත්තෙසු තීසු විස්සජ්ජනෙසු පුරිමෙසු ද්වීසු ‘‘කුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස, අකුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්සා’’ති ඉමෙසු. තෙනාහ ‘‘විපාකො පච්චයුප්පන්නො හොතී’’ති. තතියෙති ‘‘අබ්‍යාකතො ධම්මො අබ්‍යාකතස්සා’’ති ඉමස්මිං. තෙසමුට්ඨානිකකායොති උතුචිත්තාහාරානං වසෙන තෙසමුට්ඨානිකකායො.

545. එතං ද්වයං සන්ධාය වුත්තං, යථා අරූපං අරූපස්ස, එවං රූපම්පි රූපස්ස විප්පයුත්තපච්චයො න හොතීති. රූපාබ්‍යාකතො අරූපාබ්‍යාකතස්සාති ඉදං වත්ථුඛන්ධෙ සන්ධාය වුත්තං. අරූපාබ්‍යාකතො රූපාබ්‍යාකතස්සාති ඉදං පන චිත්තසමුට්ඨානරූපඤ්චාති තෙසං එකන්තිකො විප්පයුත්තපච්චයභාවොති ආහ ‘‘සහජාත…පෙ… හොතියෙවා’’ති. සහජාතාහාරින්ද්‍රියවසෙනාති සහජාතඅරූපාහාරින්ද්‍රියවසෙන.

546. එකමූලකෙකාවසානා අනන්තරපකතූපනිස්සයවසෙන ලබ්භන්තීති ඉදං යථාරහවසෙන වුත්තන්ති තං යථාරහං පටික්ඛෙපාපටික්ඛෙපවසෙනපි දස්සෙතබ්බන්ති ‘‘අත්ථිපච්චයෙ පනා’’තිආදි වුත්තං. පුරිමෙසූති නාරම්මණාදීසු. නවාති එකමූලකාවසානා නව. ද්වෙයෙවාති ‘‘කුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස, අකුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්සා’’ති ඉමෙ ද්වෙයෙව.

පච්චනීයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අනුලොමපච්චනීයවණ්ණනා

550. ඉමෙහෙවාති ‘‘කුසලො කුසලස්ස, අකුසලො අකුසලස්සා’’ති ඉමෙහි එව සමානා හොන්ති කුසලාදිතාසාමඤ්ඤෙන. තෙන වුත්තං ‘‘අත්ථාභාවතො පන න අනුරූපා’’ති. ‘‘කුසලො කුසලස්සා’’තිආදිනා සතිපි උද්දෙසතො සාමඤ්ඤෙ යෙභුය්‍යෙන සියා විභඞ්ගෙ විසෙසොති ආහ ‘‘යථායොගං නිද්දෙසතො චා’’ති.

551. හෙතුනාමන්ති හෙතු ච තං නාමඤ්චාති හෙතුනාමං. පච්චයන්ති තමෙව පච්චයභූතං සන්ධායාති යොජනා.

552. ද්වින්නම්පි අධිපතීනන්ති සහජාතාරම්මණාධිපතීනං වසෙන, තං ‘‘කුසලං කුසලස්ස සහජාතතො චෙව ආරම්මණතො චා’’තිආදිනා අට්ඨකථායං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. නාරම්මණෙ සත්තාති සහජාතාධිපතිස්ස වසෙන වුත්තං, න සහජාතෙ සත්තාති ආරම්මණාධිපතිස්ස වසෙන වුත්තන්ති යොජනා. එවන්ති යථා අධිපතිම්හි වුත්තං, එවං සබ්බත්ථ සබ්බපච්චයෙසු. ‘‘තස්මිං තස්මිං…පෙ… උද්ධරිතබ්බා’’ති වත්වා තස්ස ගණනුද්ධාරස්ස සුකරතං උපායඤ්ච දස්සෙන්තො ‘‘අනුලොමෙ…පෙ… විඤ්ඤාතු’’න්ති ආහ.

අනුලොමපච්චනීයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පච්චනීයානුලොමවණ්ණනා

631. පරිහාපනගණනායාති පරිහාපෙතබ්බගණනාය සමානත්තඤ්ච න එකන්තිකං ඌනතමභාවස්සපි සම්භවතොති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘නහෙතුනාරම්මණදුකස්සා’’තිආදි. තත්ථ සද්ධිං යොජියමානෙන ඌනතරගණනෙන අධිපතිපච්චයෙන පරිහීනාපීති යොජනා. සද්ධිං පරිහීනාපීති වා ඉමස්මිං පක්ඛෙ ‘‘අධිපතිපච්චයෙනා’’ති ඉත්ථම්භූතලක්ඛණෙ කරණවචනං. එතන්ති ලක්ඛණං.

අට්ඨානන්ති අනුලොමතො අට්ඨානං අතිට්ඨනං. තිට්ඨන්තීති අනුලොමතොති යොජනා. තෙසන්ති හෙතුආදීනං. ඉතරෙසූති යාදිසා අධිප්පෙතා, තෙ දස්සෙතුං ‘‘අධිපතී’’තිආදි වුත්තං. ඉමානි ද්වෙති ‘‘කුසලාබ්‍යාකතා අබ්‍යාකතස්ස, අකුසලාඅබ්‍යාකතා අබ්‍යාකතස්සා’’ති ඉමානි ච ද්වෙ.

නහෙතුමූලකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

636. හෙතුයා වුත්තෙහි තීහීති හෙතුපච්චයා වුත්තෙහි තීහි විස්සජ්ජනෙහි සද්ධිං. වාරසාමඤ්ඤමෙව වදති, න අත්ථසාමඤ්ඤන්ති අධිප්පායො. තථා කම්මෙ තීණීති හෙතුයා වුත්තානෙවාති චාති ‘‘කම්මෙ තීණී’’ති එත්ථ ‘‘හෙතුයා වුත්තානෙවා’’ති ඉමස්මිං අත්ථවචනෙපි තථා වාරසාමඤ්ඤමෙව සන්ධාය වදතීති අත්ථො.

644. එකෙකමෙවාති එකෙකමෙව විස්සජ්ජනං.

650. සකට්ඨානෙති අත්තනා ඨිතට්ඨානෙ. තතො පරෙතරාති තතො අග්ගහිතපච්චයතො පරෙතරා පච්චනීයතො. නාහාරෙ…පෙ… ලාභො හොතීති ආහාරපච්චයෙ පච්චනීයතො ඨිතෙ ඉන්ද්‍රියපච්චයං, අනුලොමතො ඉන්ද්‍රියපච්චයෙ ච පච්චනීයතො ඨිතෙ ආහාරපච්චයං අනුලොමතො යොජෙත්වා යථා පඤ්හො ලබ්භතීති අත්ථො. තෙසූති ආහාරින්ද්‍රියෙසු. ද්විධා භින්නානි පච්චනීයතො අනුලොමතො ච යොජෙතබ්බභාවෙන.

පච්චනීයානුලොමවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

කුසලත්තිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.