පට්ඨානපකරණ-අනුටීකා

ගන්ථාරම්භවණ්ණනා

කාමගුණාදීහීති කාමගුණඣානාභිඤ්ඤාචිත්තිස්සරියාදීහි. ලළන්තීති ලළිතානුභවනවසෙන රමන්ති. තෙසූති කාමගුණාදීසු. විහරන්තීති ඉරියාපථපරිවත්තනාදිනා වත්තන්ති. පච්චත්ථිකෙති බාහිරබ්භන්තරභෙදෙ අමිත්තෙ. ඉස්සරියං තත්ථ තත්ථ ආධිපතෙය්‍යං. ඨානං සෙට්ඨිසෙනාපතියුවරාජාදිට්ඨානන්තරං. ආදි-සද්දෙන පරිවාරපරිච්ඡෙදාදි සඞ්ගය්හති. පුඤ්ඤයොගානුභාවප්පත්තායාති දානමයාදිපුඤ්ඤානුභාවාධිගතාය සමථවිපස්සනාභාවනාසඞ්ඛාතයොගානුභාවාධිගතාය ච. ජුතියාති සරීරප්පභාය චෙව ඤාණප්පභාය ච. එත්ථ ච දෙව-සද්දො යථා කීළාවිජිගිසාවොහාරජුතිගතිඅත්ථො, එවං සත්තිඅභිත්ථවකමනත්ථොපි හොති ධාතුසද්දානං අනෙකත්ථභාවතොති ‘‘යදිච්ඡිතනිප්ඵාදනෙ සක්කොන්තීති වා’’තිආදි වුත්තං.

ඉද්ධිවිධාදිතාමත්තෙන භගවතො අභිඤ්ඤාදීනං සාවකෙහි සාධාරණතාවචනං, සභාවතො පන සබ්බෙපි බුද්ධගුණා අනඤ්ඤසාධාරණායෙවාති දස්සෙන්තො ‘‘නිරතිසයාය අභිඤ්ඤාකීළාය, උත්තමෙහි දිබ්බබ්‍රහ්මඅරියවිහාරෙහී’’ති ආහ. චිත්තිස්සරියසත්තධනාදීනං දානසඞ්ඛාතෙන සම්මාපටිපත්තිඅවෙච්චප්පසාදසක්කාරානං ගහණසඞ්ඛාතෙනාති යොජනා. ගහණඤ්චෙත්ථ තෙසු උපලබ්භමානසම්මාපටිපත්තිඅවෙච්චප්පසාදානං තෙහි උපනීයමානසක්කාරස්ස ච අභිනන්දනං අනුමොදනං සම්පටිච්ඡනඤ්ච වෙදිතබ්බං. ධම්මසභාවානුරූපානුසාසනීවචනෙනෙව ච පන සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිපි සඞ්ගහිතාති දට්ඨබ්බා වීතික්කමධම්මානුරූපා අනුසාසනීති කත්වා. ඤාණගති ඤාණෙන ගන්තබ්බස්ස ඤෙය්‍යස්ස අවබොධො. සමන්නාගතත්තාති ඉදං ‘‘අභිඤ්ඤාකීළායා’’තිආදීසු පච්චෙකං යොජෙතබ්බං, තථා සදෙවකෙන ලොකෙනාති ඉදං ‘‘ගමනීයතො’’තිආදීසු. තෙ දෙවෙති සම්මුතිදෙවාදිකෙ දෙවෙ. තෙහි ගුණෙහීති අභිඤ්ඤාදිගුණෙහි. පූජනීයතරො දෙවොති ඉදං පූජනීයපරියායො අයං අති-සද්දොති කත්වා වුත්තං. අතිරෙකතරොති අධිකතරො. උපපත්තිදෙවානන්ති ඉදං තබ්බහුලතාය වුත්තං. විසුද්ධිදෙවාපි හි තත්ථ විජ්ජන්තෙව, තෙසුපි වා ලබ්භමානං උපපත්තිදෙවභාවමත්තමෙව ගහෙත්වා තථා වුත්තං. පටිපක්ඛානං දුස්සීල්‍යමුට්ඨස්සච්චවික්ඛෙපානං, සීලවිපත්තිඅභිජ්ඣාදොමනස්සඅවසිට්ඨනීවරණානං වා.

ඉසීනං සත්තමො, ඉසීසු සත්තමොති දුවිධම්පි අත්ථං යොජෙත්වා දස්සෙන්තො ‘‘චතුසච්චාවබොධගතියා…පෙ… වුත්තො’’ති ආහ. සපරසන්තානෙසු සීලාදිගුණානං එසනට්ඨෙන වා ඉසයො, බුද්ධාදයො අරියා. ඉසි ච සො සත්තමො චාති ඉසිසත්තමොති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. ‘‘නාමරූපනිරොධ’’න්ති එත්ථ යං නාමරූපං නිරොධෙතබ්බං, තං දස්සෙන්තො ‘‘යතො විඤ්ඤාණං පච්චුදාවත්තතී’’ති ආහ. වට්ටපරියාපන්නඤ්හි නාමරූපං නිරොධෙතබ්බං. තස්මිඤ්හි නිරොධිතෙ සබ්බසො නාමරූපං නිරොධිතමෙව හොති. යථාහ ‘‘සොතාපත්තිමග්ගඤාණෙන අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙන සත්ත භවෙ ඨපෙත්වා අනමතග්ගෙ සංසාරෙ යෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං නාමඤ්ච රූපඤ්ච, එත්ථෙතෙ නිරුජ්ඣන්ති…පෙ… අරහතො අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායන්තස්ස චරිමවිඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙන පඤ්ඤා ච සති ච නාමඤ්ච රූපඤ්ච, එත්ථෙතෙ නිරුජ්ඣන්ති වූපසමන්ති අත්ථං ගච්ඡන්ති පටිප්පස්සම්භන්තී’’ති (චූළනි. අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 6). අතිගම්භීරනයමණ්ඩිතදෙසනං සාතිසයං පච්චයාකාරස්ස විභාවනතො. සභාවතො ච පච්චයාකාරො ගම්භීරො. යථාහ ‘‘අධිගතො ඛො ම්‍යායං ධම්මො ගම්භීරො’’තිආදි (දී. නි. 2.67; ම. නි. 1.281; 2.337; සං. නි. 1.172; මහාව. 7, 8), ‘‘ගම්භීරො චායං, ආනන්ද, පටිච්චසමුප්පාදො ගම්භීරාවභාසො’’ති (දී. නි. 2.95; සං. නි. 2.60) ච ආදි. තස්ස චායං අනන්තනයපට්ඨානදෙසනා අතිගම්භීරාව.

ගන්ථාරම්භවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පච්චයුද්දෙසවණ්ණනා

සමානනෙති සමානනයනෙ, සමාහරණෙ, සමානකරණෙ වා අට්ඨකථාධිප්පායං. තත්ථ ‘‘ද්වෙ අනුලොමානි ධම්මානුලොමඤ්ච පච්චයානුලොමඤ්චා’’තිආදිනා පරතො වණ්ණයිස්සන්ති.

පට්ඨානනාමත්ථොති ‘‘පට්ඨාන’’න්ති ඉමස්ස නාමස්ස අත්ථො, තං පන යස්මා අවයවද්වාරෙන සමුදායෙ නිරුළ්හං, තස්මා යථා අවයවෙසු පතිට්ඨිතං, තමෙව තාව දස්සෙතුං ‘‘තිකපට්ඨානාදීනං තිකපට්ඨානාදිනාමත්ථො’’ති වුත්තං. අථ වා අවයවානමෙව පට්ඨානනාමත්ථො නිද්ධාරෙතබ්බො තංසමුදායමත්තත්තා පකරණස්ස. න හි සමුදායො නාම කොචි අත්ථො අත්ථීති දස්සෙතුං ‘‘පට්ඨානං…පෙ… නාමත්ථො’’ති වුත්තං. තෙනෙවාහ ‘‘ඉමස්ස පකරණස්ස…පෙ… සමොධානතා චෙත්ථ වත්තබ්බා’’ති. වචනසමුදායත්ථවිජානනෙන විදිතපට්ඨානසාමඤ්ඤත්ථස්ස විත්ථාරතො පට්ඨානකථා වුච්චමානා සුඛග්ගහණා හොතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘එවඤ්හි…පෙ… හොතී’’ති. තත්ථාති තාසු නාමත්ථයථාවුත්තසමොධානතාසු. සබ්බසාධාරණස්සාති සබ්බෙසං අවයවභූතානං තිකපට්ඨානාදීනං සමුදායස්ස ච සාධාරණස්ස. අත්ථතො ආපන්නං නානාවිධභාවන්ති පකාරග්ගහණෙනෙව පකාරානං අනෙකවිධතා ච ගහිතාව හොන්තීති වුත්තං. පකාරෙහි ඨානන්ති හි පට්ඨානං, නානාවිධො පච්චයො, තං එත්ථ විභජනවසෙන අත්ථීති පට්ඨානං, පකරණං, තදවයවො ච. එතස්මිඤ්ච අත්ථනයෙ සද්දතොපි නානාවිධභාවසිද්ධි දස්සිතාති වෙදිතබ්බා. තත්ථ නානප්පකාරා පච්චයතා, නානප්පකාරානං පච්චයතා ච නානප්පකාරපච්චයතාති උභයම්පි සාමඤ්ඤනිද්දෙසෙන එකසෙසනයෙන වා එකජ්ඣං ගහිතන්ති දස්සෙන්තො ‘‘එකස්සපි…පෙ… වෙදිතබ්බා’’ති ආහ. අනෙකධම්මභාවතොති අනෙකෙ ධම්මා එතස්සාති අනෙකධම්මො, තබ්භාවතොති යොජෙතබ්බං. නානප්පකාරපච්චයතාති නානප්පකාරපච්චයභාවො, යො අට්ඨකථායං ‘‘නානප්පකාරපච්චයට්ඨො’’ති වුත්තො.

කාමං ධම්මසඞ්ගහාදීසුපි අත්ථෙව පච්චයධම්මවිභාගො, සො පන තත්ථ පච්චයභාවො න තථා තප්පරභාවෙන විභත්තො යථා පට්ඨානෙති දස්සෙන්තො ‘‘එතෙන…පෙ… දස්සෙතී’’ති ආහ. සාතිසයවිභාගතං ඉමස්ස පකරණස්ස තථා තදවයවානං.

සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස යථාවුත්තගමනං යදධිකරණං, තං දස්සෙතුං ‘‘එත්ථාති වචනසෙසො’’ති. ගමනදෙසභාවතොති පවත්තිට්ඨානභාවතො. අඤ්ඤෙහි ගතිමන්තෙහීති තීසු කාලෙසු අප්පටිහතඤාණාදීහි. තස්ස සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස.

තිවිධෙන පරිච්ඡෙදෙන දෙසිතෙසු ධම්මෙසු තිකවොහාරොති ආහ ‘‘තිකානන්ති තිකවසෙන වුත්තධම්මාන’’න්ති. තීණි පරිමාණානි එතෙසන්ති හි තිකා. සමන්තාති සමන්තතො සබ්බභාගතොති වුත්තං හොතීති ආහ ‘‘අනුලොමාදීහි සබ්බප්පකාරෙහිපී’’ති. ගතානීති පවත්තානි. සමන්තචතුවීසතිපට්ඨානානීති සමන්තතො අනුලොමාදිසබ්බභාගතො සමොධානවසෙන චතුවීසති පට්ඨානානි. අනුලොමාදිසබ්බකොට්ඨාසතොති අනුලොමාදිචතුකොට්ඨාසතො. තිකාදිඡඡභාවන්ති තිකාදිදුකදුකපරියොසානෙහි ඡඡභාවං. තෙනාති යථාවුත්තදස්සනෙන. ධම්මානුලොමාදිසබ්බකොට්ඨාසතොති පච්චනීකාදිදුකාදිසහජාතවාරාදිපච්චයපච්චනීයාදිආරම්මණමූලාදීනං ගහණං දට්ඨබ්බං. යථාවුත්තතො අඤ්ඤස්ස පකාරස්ස අසම්භවතො ‘‘අනූනෙහි නයෙහි පවත්තානීති වුත්තං හොතී’’ති ආහ. තානි පන යථාවුත්තානි සමන්තපට්ඨානානි. අයඤ්ච අත්ථවණ්ණනා අට්ඨකථාවචනෙන අඤ්ඤදත්ථු සංසන්දතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තෙනෙවාහ…පෙ… වසෙනා’’ති.

හෙතුනොති හෙතුසභාවස්ස ධම්මස්ස. සතිපි හෙතුසභාවස්ස ආරම්මණපච්චයාදිභාවෙ සවිසෙසෙ තාව පච්චයෙ දස්සෙන්තෙන ‘‘අධිපතිපච්චයාදිභූතස්ස චා’’ති වුත්තං. ‘‘හෙතු හුත්වා පච්චයො’’ති වුත්තෙ ධම්මස්ස හෙතුසභාවතා නිද්ධාරිතා, න පච්චයවිසෙසොති තස්ස අධිපතිපච්චයාදිභාවො න නිවාරිතොති ආහ ‘‘එතෙනපි සො එව දොසො ආපජ්ජතී’’ති. තෙනාති හෙතුභාවග්ගහණෙන. ඉධාති ‘‘හෙතුපච්චයො’’ති එත්ථ. ධම්මග්ගහණන්ති අලොභාදිධම්මග්ගහණං. සත්තිවිසෙසො අත්තනො බලං සත්තිකාරණභාවො, යො රසොතිපි වුච්චති, ස්වායං අනඤ්ඤසාධාරණතාය ධම්මතො අනඤ්ඤොපි පච්චයන්තරසමවායෙයෙව ලබ්භමානත්තා අඤ්ඤො විය කත්වා වුත්තො. තස්සාති හෙතුභාවසඞ්ඛාතස්ස සාමත්ථියස්ස. හෙතු හුත්වාති එත්ථාපි හෙතුභාවවාචකො හෙතුසද්දො, න හෙතුසභාවධම්මවාචකොති ආහ ‘‘හෙතු හුත්වා පච්චයොති ච වුත්ත’’න්ති.

එවඤ්ච කත්වාතිආදිනා යථාවුත්තමත්ථං පාළියා සමත්ථෙති. යදි එවං අට්ඨකථායං ධම්මස්සෙව පච්චයතාවචනං කථන්ති ආහ ‘‘අට්ඨකථායං පනා’’තිආදි. තෙනෙව චෙත්ථ අම්හෙහිපි ‘‘ධම්මතො අනඤ්ඤොපි අඤ්ඤො විය කත්වා’’ති ච වුත්තං. යදි අට්ඨකථායං ‘‘යො හි ධම්මො, මූලට්ඨෙන උපකාරකො ධම්මො’’ති ච ආදීසු ධම්මෙන ධම්මසත්තිවිභාවනං කතං, අථ කස්මා ඉධ හෙතුභාවෙන පච්චයොති ධම්මසත්තියෙව විභාවිතාති චොදනං මනසි කත්වා වුත්තං ‘‘ඉධාපි වා…පෙ… දස්සෙතී’’ති. ධම්මසත්තිවිභාවනං පනෙත්ථ න සක්කා පටික්ඛිපිතුන්ති දස්සෙන්තො ‘‘න හී’’තිආදිමාහ. අත්ථො එතස්ස අත්ථීති අත්ථො, අත්ථාභිධායිවචනන්ති වුත්තං ‘‘එතීති එතස්ස අත්ථො වත්තතී’’ති, තස්මා අත්ථොති අත්ථවචනන්ති වුත්තං හොති. තෙනාහ ‘‘තඤ්ච උප්පත්තිට්ඨිතීනං සාධාරණවචන’’න්ති. තඤ්චාති හි ‘‘වත්තතී’’ති වචනං පච්චාමට්ඨං. අථ වා එතීති එතස්ස අත්ථොති ‘‘එතී’’ති එතස්ස පදස්ස අත්ථො ‘‘වත්තතී’’ති එත්ථ වත්තනකිරියා. තඤ්චාති තඤ්ච වත්තනං. එතස්මිං පනත්ථෙ සාධාරණවචනන්ති එත්ථ වචන-සද්දො අත්ථපරියායො වෙදිතබ්බො ‘‘වුච්චතී’’ති කත්වා. යදග්ගෙන උප්පත්තියා පච්චයො, තදග්ගෙන ඨිතියාපි පච්චයොති කොචි ආසඞ්කෙය්‍යාති තදාසඞ්කානිවත්තනත්ථං වුත්තං ‘‘කොචි හි…පෙ… හෙතුආදයො’’ති. එත්ථ ච යථා උප්පජ්ජනාරහානං උප්පත්තියා පච්චයෙ සතියෙව උප්පාදො, නාසති, එවං තිට්ඨන්තානම්පි ඨිතිපච්චයවසෙනෙව ඨානං යථා ජීවිතින්ද්‍රියවසෙන සහජාතධම්මානන්ති දට්ඨබ්බං. යෙ පන අරූපධම්මානං ඨිතිං පටික්ඛිපන්ති, යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව.

යථා අධිකරණසාධනො පතිට්ඨත්ථො හෙතු-සද්දො, එවං කරණසාධනො පවත්තිඅත්ථොපි යුජ්ජතීති දස්සෙන්තො ‘‘හිනොතී’’තිආදිමාහ. ‘‘ලොභො නිදානං කම්මානං සමුදයායා’’තිආදිවචනතො හෙතූනං කම්මනිදානභාවො වෙදිතබ්බො.

එතෙනාති හෙතුපච්චයතො අඤ්ඤෙනෙව කුසලභාවසිද්ධිවචනෙන. එකෙ ආචරියා. සභාවතොවාති එතෙන යථා අඤ්ඤෙසං රූපගතං ඔභාසෙන්තස්ස පදීපස්ස රූපගතොභාසකෙන අඤ්ඤෙන පයොජනං නත්ථි සයං ඔභාසනසභාවත්තා, එවං අඤ්ඤෙසං කුසලාදිභාවසාධකානං හෙතූනං අඤ්ඤෙන කුසලාදිභාවසාධකෙන පයොජනං නත්ථි සයමෙව කුසලාදිසභාවත්තාති දස්සෙති. න සභාවසිද්ධො අලොභාදීනං කුසලාදිභාවො උභයසභාවත්තා තංසම්පයුත්තඵස්සාදීනං වියාති ඉමමත්ථං දස්සෙති ‘‘යස්මා පනා’’තිආදිනා. සා පන අඤ්ඤපටිබද්ධා කුසලාදිතා.

න කොචි ධම්මො න හොතීති රූපාදිභෙදෙන ඡබ්බිධෙසු සඞ්ඛතාසඞ්ඛතපඤ්ඤත්තිධම්මෙසු කොචිපි ධම්මො ආරම්මණපච්චයො න න හොති, ස්වායං ආරම්මණපච්චයභාවො හෙට්ඨා ධාතුවිභඞ්ගවණ්ණනායං වුත්තොයෙව.

පුරිමාභිසඞ්ඛාරූපනිස්සයන්ති ‘‘ඡන්දවතො’’තිආදිනා වුත්තාකාරෙන පුරිමසිද්ධං චිත්තාභිසඞ්ඛාරකසඞ්ඛාතං උපනිස්සයං. චිත්තෙති චිත්තසීසෙනායං නිද්දෙසො දට්ඨබ්බො. න හි චිත්තමෙව තථාභිසඞ්ඛරීයති, අථ ඛො තංසම්පයුත්තධම්මාපි. සාධයමානාති වසෙ වත්තයමානා. වසවත්තනඤ්චෙත්ථ තදාකාරානුවිධානං. ඡන්දාදීසු හි හීනෙසු මජ්ඣිමෙසු පණීතෙසු තංතංසම්පයුත්තාපි තථා තථා පවත්තන්ති. තෙනාහ ‘‘හීනාදිභාවෙන තදනුවත්තනතො’’ති. තෙනාති අත්තනො වසෙ වත්තාපනෙන, තෙසං වා වසෙ වත්තනෙන. තෙහි ඡන්දාදයො. අධිපතිපච්චයා හොන්ති අත්තාධීනානං පතිභාවෙන පවත්තනතො. ගරුකාතබ්බං ආරම්මණං මහග්ගතධම්මලොභනීයධම්මාදි.

තදනන්තරුප්පාදනියමොති තස්ස තස්සෙව චිත්තස්ස අනන්තරං උප්පජ්ජමානතං. තංතංසහකාරීපච්චයවිසිට්ඨස්සාති තෙන තෙන ආරම්මණාදිනා සහකාරීකාරණෙන තදුප්පාදනසමත්ථතාසඞ්ඛාතං විසෙසං පත්තස්ස. තායයෙවාති යා වෙඛාදානෙ පුප්ඵනසමත්ථතා වෙඛාපගමෙ ලද්ධොකාසා, තායමෙව.

උපසග්ගවසෙනපි අත්ථවිසෙසො හොතීති වුත්තං ‘‘සද්දත්ථමත්තතො නානාකරණ’’න්ති. වචනීයත්ථතොති භාවත්ථතො. භාවත්ථොපි හි වචනග්ගහණානුසාරෙන විඤ්ඤෙය්‍යත්තා ‘‘වචනීයො’’ති වුච්චති. නිරොධුප්පාදන්තරාභාවතොති පුරිමනිරොධස්ස පච්ඡිමුප්පාදස්ස ච බ්‍යවධායකාභාවතො. නිරන්තරුප්පාදනසමත්ථතාති එතෙන නිරොධානං නිරොධසමකාලුප්පාදවාදං නිවාරෙති. සති හි සමකාලත්තෙ බ්‍යවධානාසඞ්කා එව න සියා සණ්ඨානාභාවතො. ඉදමිතො හෙට්ඨා උද්ධං තිරියන්ති විභාගාභාවා අත්තනා එකත්තමිව උපනෙත්වාති යොජනා. සණ්ඨානාභාවෙන හි අප්පටිඝභාවූපලක්ඛණෙන විභාගාභාවං, තෙන එකත්තමිවූපනයනං සුට්ඨු අනන්තරභාවං සාධෙති, සහාවට්ඨානාභාවෙන පන අනන්තරමෙව උප්පාදනං.

විභාගතො ඤාණෙන ආකරීයතීති ආකාරො, ධම්මානං පවත්තිභෙදො. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනඵලසමාපත්තීනං නිරොධුප්පාදානන්තරතායාති යොජනා. පුරිමචුතීති අසඤ්ඤසත්තුප්පත්තිතො පුරිමචුති. යදි කාලන්තරතා නත්ථි, කථමිදං ‘‘සත්තාහං නිරොධං සමාපජ්ජිත්වා පඤ්ච කප්පසතානි අතික්කමිත්වා’’ති වචනන්ති ආහ ‘‘න හි තෙසං…පෙ… වුච්චෙය්‍යා’’ති. නනු තෙසං අන්තරා රූපසන්තානො පවත්තතෙවාති අනුයොගං සන්ධායාහ ‘‘න ච…පෙ… අඤ්ඤසන්තානත්තා’’ති. යදි එවං තෙසං අඤ්ඤභින්නසන්තානං විය අඤ්ඤමඤ්ඤූපකාරෙනපි භවිතබ්බන්ති චොදනාය වුත්තං ‘‘රූපාරූප…පෙ… හොන්තී’’ති. තෙනෙතං දස්සෙති – යදිපි රූපාරූපධම්මා එකස්මිං පුග්ගලෙ වත්තමානා විසෙසතො අඤ්ඤමඤ්ඤූපකාරකභාවෙන වත්තන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං පන විසදිසසභාවතාය විසුංයෙව සන්තානභාවෙන පවත්තනතො බ්‍යවධායකා න හොන්ති සන්තතිවසෙන මිථු අපරියාපන්නත්තා, යතො ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤං විප්පයුත්තා, විසංසට්ඨා’’ති ච වුත්තන්ති. උපකාරකො ච නාම අච්චන්තං භින්නසන්තානානම්පි හොතියෙවාති න තාවතා සන්තානාභෙදොති භිය්‍යොපි නෙසං බ්‍යවධායකතාභාවො වෙදිතබ්බො. යථා සමානජාතිකානං චිත්තුප්පාදානං නිරන්තරතා සුට්ඨු අනන්තරභාවෙන පාකටා, න තථා අසමානජාතිකානන්ති අධිප්පායෙන ‘‘ජවනානන්තරස්ස ජවනස්ස විය භවඞ්ගානන්තරස්ස භවඞ්ගස්ස වියා’’ති වුත්තං.

පච්චයභාවො චෙත්ථාති එත්ථ ච-සද්දො බ්‍යතිරෙකො. සො යෙන විසෙසෙනෙත්ථ උප්පාදක්ඛණං, තං විසෙසං ජොතෙති. අනන්තරපච්චයාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන සමනන්තරපච්චයං සඞ්ගණ්හාති. පුරෙපච්ඡාභාවා, තදුපාදිකා වා උප්පාදනිරොධා පුබ්බන්තාපරන්තපරිච්ඡෙදො, තෙන ගහිතානං ඛණත්තයපරියාපන්නානන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘උප්පජ්ජතීති වචනං අලභන්තාන’’න්ති. උප්පාදක්ඛණසමඞ්ගී හි ‘‘උප්පජ්ජතී’’ති වුච්චති. තථා හි වුත්තං ‘‘උප්පාදක්ඛණෙ උප්පජ්ජමානං, නො ච උප්පන්නං, භඞ්ගක්ඛණෙ උප්පන්නං නො ච උප්පජ්ජමාන’’න්ති (යම. 2.චිත්තයමක.81). සොති අනන්තරාදිපච්චයභාවො. අපරිච්ඡෙදන්ති කාලවසෙන පරිච්ඡෙදරහිතං. යතොති පුබ්බන්තාපරන්තවසෙන පරිච්ඡෙදාභාවතො. තෙනෙවාති කාලවසෙන පරිච්ඡිජ්ජ එව ධම්මානං ගහණතො.

උප්පත්තියා පච්චයභාවෙන පාකටෙනාති ඉදං තස්ස නිදස්සනභාවනිදස්සනං. සිද්ධඤ්හි නිදස්සනං. පච්චයුප්පන්නානන්ති පච්චයනිබ්බත්තානං, අත්තනො ඵලභූතානන්ති අධිප්පායො. සහජාතභාවෙනාති සහ උප්පන්නභාවෙන. අත්තනා සහුප්පන්නධම්මානඤ්හි සහුප්පන්නභාවෙන උපකාරකතා සහජාතපච්චයතා. තෙන ඨිතික්ඛණෙපි නෙසං උපකාරකතා වෙදිතබ්බා. එවඤ්හි ‘‘පකාසස්ස පදීපො වියා’’ති නිදස්සනම්පි සුට්ඨු යුජ්ජති. පදීපො හි පකාසස්ස ඨිතියාපි පච්චයොති.

අඤ්ඤමඤ්ඤතාවසෙනෙවාති ඉමිනා සහජාතාදිභාවෙන අත්තනො උපකාරකස්ස උපකාරකතාමත්තං න අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතා, අථ ඛො අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයභාවවසෙනාති ලක්ඛණසඞ්කරාභාවං දස්සෙති, න සහජාතාදිපච්චයෙහි විනා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයස්ස පවත්ති. තෙනෙවාහ ‘‘න සහජාතතාදිවසෙනා’’ති. යදිපි අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො සහජාතාදිපච්චයෙහි විනා න හොති, සහජාතාදිපච්චයා පන තෙන විනාපි හොන්තීති සහජාතතාදිවිධුරෙනෙව පකාරෙන අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයස්ස පවත්තීති දස්සෙන්තො ‘‘සහජාතාදි…පෙ… න හොතී’’ති වත්වා තමෙවත්ථං පාකටතරං කාතුං ‘‘න ච පුරෙජාත…පෙ… හොන්තී’’ති ආහ. සහජාතතාදීති ච ආදි-සද්දෙන නිස්සයඅත්ථිඅවිගතාදීනං ගහණං වෙදිතබ්බං.

පථවීධාතුයං පතිට්ඨාය එව සෙසධාතුයො උපාදාරූපානි විය යථාසකකිච්චං කරොන්තීති වුත්තං ‘‘අධිට්ඨානාකාරෙන පථවීධාතු සෙසධාතූන’’න්ති. එත්ථ අධිට්ඨානාකාරෙනාති ආධාරාකාරෙන. ආධාරාකාරො චෙත්ථ නෙසං සාතිසයං තදධීනවුත්තිතාය වෙදිතබ්බො, යතො භූතානි අනිද්දිසිතබ්බට්ඨානානි වුච්චන්ති. එවඤ්ච කත්වා චක්ඛාදීනම්පි අධිට්ඨානාකාරෙන උපකාරකතා සුට්ඨු යුජ්ජති. න හි යථාවුත්තං තදධීනවුත්තියා විසෙසං මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤො චක්ඛාදීසු අදෙසකානං අරූපධම්මානං අධිට්ඨානාකාරො සම්භවති. යදිපි යං යං ධම්මං පටිච්ච යෙ යෙ ධම්මා පවත්තන්ති, තෙසං සබ්බෙසං තදධීනවුත්තිභාවො, යෙන පන පච්චයභාවවිසෙසෙන චක්ඛාදීනං පටුමන්දභාවෙසු චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදයො තදනුවිධානාකාරෙනෙව පවත්තන්ති, ස්වායමිදං තෙසං තදධීනවුත්තියා සිද්ධො විසෙසොති වුත්තො. එවඤ්හි පච්චයභාවසාමඤ්ඤෙ සතිපි ආරම්මණපච්චයතො නිස්සයපච්චයස්ස විසෙසො සිද්ධොති වෙදිතබ්බො. ස්වායං ධාතුවිභඞ්ගෙ විභාවිතොයෙව. ඛන්ධාදයො තංතංනිස්සයානං ඛන්ධාදීනන්ති ‘‘උපකාරකා’’ති ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං.

යං කිඤ්චි කාරණං නිස්සයොති වදති, න වුත්තලක්ඛණූපපන්නමෙව. එතෙන පච්චයට්ඨො ඉධ නිස්සයට්ඨොති දස්සෙති. තත්ථාති නිද්ධාරණෙ භුම්මං. තෙන වුත්තං ‘‘නිද්ධාරෙතී’’ති.

සුට්ඨුකතතං දීපෙති, කස්ස? ‘‘අත්තනො’’ති වුත්තස්ස පකතසද්දෙන විසෙසියමානස්ස පච්චයස්ස. කෙන කතන්ති? අත්තනො කාරණෙහීති සිද්ධොවායමත්ථො. තථාති ඵලස්ස උප්පාදනසමත්ථභාවෙන. අථ වා තථාති නිප්ඵාදනවසෙන උපසෙවනවසෙන ච. තත්ථ නිප්ඵාදනං හෙතුපච්චයසමොධානෙන ඵලස්ස නිබ්බත්තනං, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යන්ති අනාමසිත්වා උපසෙවනමෙව විභාවෙන්තො ‘‘උපසෙවිතො වා’’ති ආහ. තත්ථ අල්ලීයාපනං පරිභොගවසෙන වෙදිතබ්බං. තෙනාහ ‘‘උපභොගූපසෙවන’’න්ති. විජානනාදිවසෙනාති විජානනසඤ්ජානනානුභවනාදිවසෙන. තෙනාති යථාවුත්තඋපසෙවිතස්ස පකතභාවෙන. අනාගතානම්පි…පෙ… වුත්තා හොති, පගෙව අතීතානං පච්චුප්පන්නානඤ්චාති අධිප්පායො. පච්චුප්පන්නස්සපි හි ‘‘පච්චුප්පන්නං උතු භොජනං සෙනාසනං උපනිස්සාය ඣානං උප්පාදෙන්තී’’තිආදිවචනතො (පට්ඨා. 2.18.8) පකතූපනිස්සයභාවෙ ලබ්භතීති.

යථා යෙ ධම්මා යෙසං ධම්මානං පච්ඡාජාතපච්චයා හොන්ති, තෙ තෙසං එකංසෙන විප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතපච්චයාපි හොන්ති, තථා යෙ ධම්මා යෙසං ධම්මානං පුරෙජාතපච්චයා හොන්ති, තෙ තෙසං නිස්සයාරම්මණපච්චයාපි හොන්තීති උභයෙසු උභයෙසං පච්චයාකාරානං ලක්ඛණතො සඞ්කරාභාවං දස්සෙතුං ‘‘විප්පයුත්තාකාරාදීහි විසිට්ඨා, නිස්සයාරම්මණාකාරාදීහි විසිට්ඨා’’ති ච වුත්තං. යථා හි පච්ඡාජාතපුරෙජාතාකාරා අඤ්ඤමඤ්ඤවිසිට්ඨා, එවං පච්ඡාජාතවිප්පයුත්තාකාරාදයො පුරෙජාතනිස්සයාකාරාදයො ච අඤ්ඤමඤ්ඤවිභත්තසභාවා එවාති.

මනොසඤ්චෙතනාහාරවසෙන පවත්තමානෙහීති ඉමිනා චෙතනාය සම්පයුත්තධම්මානම්පි තදනුගුණං අත්තනො පච්චයුප්පන්නෙසු පවත්තිමාහ. තෙනෙවාති චෙතනාහාරවසෙන උපකාරකත්තා එව.

පයොගෙන කරණීයස්සාති එතෙන භින්නජාති යං තාදිසං පයොගෙන කාතුං න සක්කා, තං නිවත්තෙති. අනෙකවාරං පවත්තියා ආසෙවනට්ඨස්ස පාකටභාවොති කත්වා වුත්තං ‘‘පුනප්පුනං කරණ’’න්ති. එකස්ස පන පච්චයධම්මස්ස එකවාරමෙව පවත්ති. අත්තසදිසස්සාති අරූපධම්මසාරම්මණතාසුක්කකණ්හාදිභාවෙහි අත්තනා සදිසස්ස. ඉදං පච්චයුප්පන්නවිසෙසනං, ‘‘අත්තසදිසසභාවතාපාදන’’න්ති ඉදං පන පච්චයභාවවිසෙසනං, තඤ්ච භින්නජාතියතාදිමෙව විසදිසසභාවතං නිවත්තෙති, න භූමන්තරතාදි. න හි පරිත්තා ධම්මා මහග්ගතඅප්පමාණානං ධම්මානං ආසෙවනපච්චයා න හොන්තීති. වාසනං වාසං ගාහාපනං, ඉධ පන වාසනං විය වාසනං, භාවනන්ති අත්ථො. ගන්ථාදීසූති ගන්ථසිප්පාදීසු. විසයෙ චෙතං භුම්මං, න නිද්ධාරණෙ. තෙන ගන්ථසිප්පාදිවිසයා පුරිමසිද්ධා අජ්ඣයනාදිකිරියා ‘‘ගන්ථාදීසු පුරිමා පුරිමා’’ති වුත්තා, සා පන ආසෙවනාකාරා ඉධ උදාහරණභාවෙන අධිප්පෙතාති ආහ ‘‘පුරිමා පුරිමා ආසෙවනා වියාති අධිප්පායො’’ති. නිද්ධාරණෙ එව වා එතං භුම්මං. ගන්ථාදිවිසයා හි ආසෙවනා ගන්ථාදීති වුත්තා යථා රූපවිසයජ්ඣානං රූපන්ති වුත්තං ‘‘රූපී රූපානි පස්සතී’’තිආදීසු (ම. නි. 2.248; 3.312; පටි. ම. 1.209; ධ. ස. 248).

අත්තනො විය සම්පයුත්තධම්මානම්පි කිච්චසාධිකා චෙතනා චිත්තස්ස බ්‍යාපාරභාවෙන ලක්ඛීයතීති ආහ ‘‘චිත්තපයොගො චෙතනා’’ති. තායාති තාය චෙතනාය. උප්පන්නකිරියතාවිසිට්ඨෙති චිත්තපයොගසඞ්ඛාතාය චෙතනාකිරියාය උප්පත්තියා විසිට්ඨෙ විසෙසං ආපන්නෙ. යස්මිඤ්හි සන්තානෙ කුසලාකුසලචෙතනා උප්පජ්ජති, තත්ථ යථාබලං තාදිසං විසෙසාධානං කත්වා නිරුජ්ඣති, යතො තත්ථෙව අවසෙසපච්චයසමවායෙ තස්සා ඵලභූතානි විපාකකටත්තාරූපානි නිබ්බත්තිස්සන්ති. තෙනාහ ‘‘සෙසපච්චය…පෙ… න අඤ්ඤථා’’ති. තෙසන්ති විපාකකටත්තාරූපානං. තෙනාති චිත්තකිරියභාවෙන. කිං වත්තබ්බන්ති අසහජාතානම්පි භාවීනං උපකාරිකා චෙතනා සහජාතානං උපකාරිකාති වත්තබ්බමෙව නත්ථීති අත්ථො.

නිරුස්සාහසන්තභාවෙනාති උස්සාහනං උස්සාහො, නත්ථි එතස්ස උස්සාහොති නිරුස්සාහො, සො එව සන්තභාවොති නිරුස්සාහසන්තභාවො, තෙන. උස්සාහොති ච කිරියමයචිත්තුප්පාදස්ස පවත්තිආකාරො වෙදිතබ්බො, යො බ්‍යාපාරොති ච වුච්චති, න වීරියුස්සාහො. ස්වායං යථා අසමුග්ඝාතිතානුසයානං කිරියමයචිත්තුප්පාදෙසු සාතිසයො ලබ්භති, න තථා නිරනුසයානං. තතො එව තෙ සන්තසභාවා විපාකුප්පාදනබ්‍යාපාරරහිතාව හොන්ති, කිරියමයචිත්තුප්පාදතාය පන සඋස්සාහා එවාති තතොපි විසෙසනත්ථං ‘‘නිරුස්සාහසන්තභාවෙනා’’ති වුත්තං. එතෙනාති නිරුස්සාහසන්තභාවග්ගහණෙන. සාරම්මණාදිභාවෙනාති සාරම්මණඅරූපධම්මචිත්තචෙතසිකඵස්සාදිභාවෙන. විසදිසවිපාකභාවං දස්සෙති යථාවුත්තඋස්සාහමත්තරහිතසන්තභාවස්ස විපක්කභාවමාපන්නෙසු අරූපධම්මෙසු එව ලබ්භනතො. සොති විපාකභාවො. විපාකානං පයොගෙන අසාධෙතබ්බතායාති ‘‘ඡන්දවතො කිං නාමන සිජ්ඣතී’’තිආදිනා චිත්තාභිසඞ්ඛාරපයොගෙන යථා කුසලාකුසලා නිප්ඵාදීයන්ති, එවං විපාකානං පයොගෙන අනිප්ඵාදෙතබ්බත්තා. පයොගෙනාති කම්මඵලුප්පත්තිමූලහෙතුභූතෙන පුරිමපයොගෙන. යං සන්ධාය වුත්තං ‘‘පයොගසම්පත්තිං ආගම්ම විපච්චන්තී’’තිආදි. අඤ්ඤථාති පයොගෙන විනා. සෙසපච්චයෙසූති කම්මස්ස විපාකුප්පාදනෙ සහකාරීකාරණෙසු. කම්මස්ස කටත්තායෙව පයොගෙ සති අසතිපීති වුත්තමෙවත්ථං අවධාරණෙන දස්සෙන්තො විපාකානං නිරුස්සාහතං පාකටං කරොති. න කිලෙසවූපසමසන්තභාවො යථා තං සන්තානෙසු ඣානසමාපත්තීසූති අධිප්පායො. අයඤ්ච විපාකානං සන්තභාවො නානුමානිකො, අථ ඛො පච්චක්ඛසිද්ධොති දස්සෙන්තො ‘‘සන්තභාවතොයෙවා’’තිආදිමාහ. තත්ථ අභිනිපාතග්ගහණෙන කිච්චතො පඤ්චවිඤ්ඤාණානි දස්සෙති. තෙනෙවාහ ‘‘පඤ්චහි විඤ්ඤාණෙහි න කිඤ්චි ධම්මං පටිජානාති අඤ්ඤත්‍ර අභිනිපාතමත්තා’’ති. තප්පච්චයවතන්ති විපාකපච්චයවන්තානං, විපාකපච්චයෙන උපකත්තබ්බානන්ති අත්ථො. අවිපාකානං රූපධම්මානං. විපාකානුකුලං පවත්තින්ති සන්තසභාවං පච්චයභාවමාහ.

යථාසකං පච්චයෙහි නිබ්බත්තානං පච්චයුප්පන්නානං අනුබලප්පදානං උපත්ථම්භකත්තං, තයිදං ආහාරෙසු න නියතං තතො අඤ්ඤථාපි පවත්තනතො. තථා සති තදෙව තත්ථ කස්මා ගහිතන්ති චොදනං මනසි කත්වා ආහ ‘‘සතිපි…පෙ… උපත්ථම්භකත්තෙනා’’ති. තෙන පධානාප්පධානෙසු පධානෙන නිද්දෙසො ඤායගතොති දස්සෙති. කාමඤ්චෙත්ථ ‘‘රූපාරූපානං උපත්ථම්භකත්තෙනා’’ති අවිසෙසතො වුත්තං, සාමඤ්ඤජොතනා පන විසෙසෙ අවතිට්ඨතීති යථාරහං පච්චයභාවො නිද්ධාරෙතබ්බො. ස්වායං තෙසං උපත්ථම්භකත්තස්ස පධානභාවවිභාවනෙනෙව ආවි භවතීති තමෙව දස්සෙන්තො ‘‘උපත්ථම්භකත්තඤ්හී’’තිආදිමාහ. ඵස්සමනොසඤ්චෙතනාවිඤ්ඤාණානි අත්තනා සහජාතධම්මානං සහුප්පාදනභාවෙන පච්චයා හොන්තීති ආහ ‘‘සතිපි ජනකත්තෙ අරූපීනං ආහාරාන’’න්ති. උපත්ථම්භකත්තං හොති උප්පාදතො පරම්පි නෙසං පච්චයභාවතො. අසතිපි ජනකත්තෙ උපත්ථම්භියමානස්ස රූපස්ස අඤ්ඤෙහි යථාසකං පච්චයෙහි ජනිතත්තා. තෙනාහ ‘‘චතුසමුට්ඨානිකරූපූපත්ථම්භකරූපාහාරස්සා’’ති. යදග්ගෙන රූපාරූපාහාරා අත්තනො ඵලස්ස උප්පත්තියා පච්චයා හොන්ති, තදග්ගෙන ඨිතියාපි පච්චයා හොන්තියෙවාති උපත්ථම්භකත්තං ජනකත්තං න බ්‍යභිචරති, තස්මා අනුපත්ථම්භකස්ස ආහාරස්ස කුතො ජනකතා. තෙනාහ ‘‘අසති පන…පෙ… නත්ථීති උපත්ථම්භකත්තං පධාන’’න්ති. යස්මා ජනකො අජනකොපි හුත්වා ආහාරො උපත්ථම්භකො හොති, අනුපත්ථම්භකො පන හුත්වා ජනකො න හොතියෙව, තස්මාස්ස උපත්ථම්භකත්තං පධානන්ති අත්ථො. ඉදානි ජනකත්තම්පි ආහාරානං උපත්ථම්භනවසෙනෙව හොතීති දස්සෙන්තො ‘‘ජනයමානොපි හී’’තිආදිමාහ. අවිච්ඡෙදවසෙනාති සන්තතියා ඝට්ටනවසෙන.

යදි අධිපතියට්ඨො ඉන්ද්‍රියපච්චයතා, එවං සන්තෙ අධිපතිපච්චයතො ඉන්ද්‍රියපච්චයස්ස කිං නානාකරණන්ති චොදනං මනසි කත්වා තං තෙසං නානාකරණං දස්සෙන්තො ‘‘න අධිපතිපච්චයධම්මානං වියා’’තිආදිමාහ. තත්ථ පවත්තිනිවාරකෙති අත්තනො අධිපතිපච්චයපවත්තියා නිවාරකෙ අඤ්ඤෙ අධිපතිපච්චයධම්මෙ. අභිභවිත්වා පවත්තනෙනාති පුරිමාභිසඞ්ඛාරසිද්ධෙන ධොරෙය්‍යභාවෙන අභිභුය්‍ය පවත්තියා. ගරුභාවොති ජෙට්ඨකභාවො. අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – යෙන ජෙට්ඨකභාවෙන ඡන්දාදයො අත්තනො පවත්තිවිබන්ධකෙ තුල්‍යයොගීධම්මෙ තදඤ්ඤධම්මෙ විය අභිභුය්‍ය පවත්තන්ති, න සො ඉන්ද්‍රියපච්චයතාය අධිපතියට්ඨොති අධිප්පෙතොති. අථ කො චරහීති ආහ ‘‘අථ ඛො’’තිආදි. දස්සනාදිකිච්චෙසු නිමිත්තභූතෙසු චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීහි චක්ඛාදීහි පච්චයෙහි චක්ඛාදීනං අනුවත්තනීයතාති සම්බන්ධො. ජීවනෙ අනුපාලනෙ ජීවන්තෙහි සහජාතධම්මෙහි ජීවිතස්ස, සුඛිතාදීහි සුඛිතදුක්ඛිතසොමනස්සිතදොමනස්සිතුපෙක්ඛිතෙහි සහජාතධම්මෙහි සුඛාදීනං අනුවත්තනීයතාති යොජනා. තංතංකිච්චෙසූති වුත්තමෙව දස්සනාදිකිච්චං පච්චාමසති. චක්ඛාදයො පච්චයා එතෙසන්ති චක්ඛාදිපච්චයා, චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදයො. තෙහි චක්ඛාදිපච්චයෙහි. චක්ඛාදීනන්ති චක්ඛාදිජීවිතසුඛාදිසද්ධාදීනං.

තෙසු කිච්චෙසූති දස්සනාදිකිච්චෙසු. චක්ඛාදීනං ඉස්සරියං අධිපතියට්ඨො, සා ඉන්ද්‍රියපච්චයතාති අත්ථො. තප්පච්චයානං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං තදනුවත්තනෙන තෙසං චක්ඛාදීනං අනුවත්තනෙන. තත්ථ දස්සනාදිකිච්චෙ. පවත්තීති ච ඉදං තස්ස අධිපතියට්ඨස්ස පාකටකරණං. අනුවත්තකෙන හි අනුවත්තනීයො අධිපතියට්ඨො පාකටො හොති. යථා චක්ඛාදීනං කිච්චවසෙන අධිපතියට්ඨො, න එවං භාවද්වයස්ස. තස්ස පන තාදිසෙන කාරණතාමත්තෙනාති දස්සෙන්තො ‘‘ඉත්ථිපුරිසින්ද්‍රියානං පනා’’තිආදිමාහ. පච්චයෙහීති කම්මාදිපච්චයෙහි. තතොති ඉත්ථාදිග්ගහණපච්චයභාවතො. තංසහිතසන්තානෙති ඉත්ථින්ද්‍රියාදිසහිතසන්තානෙ. ‘‘සුඛින්ද්‍රියදුක්ඛින්ද්‍රියානිපි චක්ඛාදිග්ගහණෙන ගහිතානී’’ති ඉදං ඉන්ද්‍රියපච්චයමෙව සන්ධාය වුත්තං, පච්ඡාජාතාදීහි පන තානි රූපධම්මානම්පි පච්චයා හොන්තියෙව.

ලක්ඛණාරම්මණූපනිජ්ඣානභූතානන්ති අනිච්චතාදිලක්ඛණස්ස පථවීකසිණාදිආරම්මණස්ස ච උපනිජ්ඣානවසෙන පවත්තානං. විතක්කාදීනන්ති විතක්කවිචාරපීතිවෙදනාචිත්තෙකග්ගතානං. උපගන්ත්වා නිජ්ඣානන්ති උපනිකච්ච නිජ්ඣානජ්ඣානාරම්මණස්ස ඣානචක්ඛුනා බ්‍යත්තතරං ඔලොකනං අත්ථතො චින්තනමෙව හොතීති වුත්තං ‘‘පෙක්ඛනං චින්තනඤ්චා’’ති. තෙනෙවාහ ‘‘විතක්කනාදිවසෙනා’’ති. විතක්කාදීනංයෙව සාධාරණො, යෙන තෙයෙව ‘‘ඣානඞ්ගානී’’ති වුච්චන්ති. සුඛදුක්ඛවෙදනාද්වයන්ති සාමඤ්ඤවචනම්පි උපනිජ්ඣායනට්ඨස්ස අධිකතත්තා අනුපනිජ්ඣානසභාවමෙව තං බොධෙතීති ආහ ‘‘සුඛින්ද්‍රියදුක්ඛින්ද්‍රියද්වය’’න්ති. තඤ්හි ඉධාධිප්පෙතබ්බං, න සොමනස්සදොමනස්සින්ද්‍රියං. තෙන වුත්තං ‘‘අධිප්පායො’’ති. අඣානඞ්ගා උපෙක්ඛාචිත්තෙකග්ගතා පඤ්චවිඤ්ඤාණසහගතා දට්ඨබ්බා විතක්කපච්ඡිමකත්තා ඣානඞ්ගානං. යදි එවන්ති ඣානඞ්ගවචනෙනෙව අඣානඞ්ගානං නිවත්තනං කතං, එවං සන්තෙ. එකන්තෙන න උපෙක්ඛාය විය අනෙකන්තෙන. අනෙකන්තිකඤ්හි උපෙක්ඛාය අඣානඞ්ගත්තං. යදි එකන්තෙන අඣානඞ්ගං සුඛදුක්ඛින්ද්‍රියං, අථ කථං පසඞ්ගොති ආහ ‘‘ඣානඞ්ගට්ඨානෙ නිද්දිට්ඨත්තා’’ති. අථ වා යදි එකන්තෙන අඣානඞ්ගතං වෙදනාද්වයං, කථං ඣානඞ්ගවොහාරොති ආහ ‘‘ඣානඞ්ගට්ඨානෙ නිද්දිට්ඨත්තා’’ති. සතිපි…පෙ… දස්සනත්ථං ‘‘ඨපෙත්වා සුඛදුක්ඛින්ද්‍රියද්වය’’න්ති වුත්තන්ති යොජනා. යදි එවං යථාවුත්තවෙදනාද්වයෙන සද්ධිං තාදිසා උපෙක්ඛාචිත්තෙකග්ගතා කස්මා න ඨපිතාති ආහ ‘‘උපෙක්ඛා…පෙ… අත්ථී’’ති, පඤ්චවිඤ්ඤාණසහගතානං ඣානපච්චයභාවො පන නත්ථි, න ඉතරෙසන්ති අධිප්පායො. ගහණං කතං උපෙක්ඛාචිත්තෙකග්ගතානන්ති ආනෙත්වා යොජනා.

යතො තතො වාති දුග්ගතිතො වා සුගතිතො වා සංකිලෙසතො වා වොදානතො වා නිය්‍යානට්ඨො, ස්වායං යථාක්කමං සම්මා මිච්ඡා වා හොතීති ආහ ‘‘සම්මා වා මිච්ඡා වාති අත්ථො’’ති. අහෙතුකචිත්තෙසු න ලබ්භන්තීති එත්ථ අහෙතුකචිත්තෙසු එව න ලබ්භන්තීති එවමවධාරණං ගහෙතබ්බං, න අහෙතුකචිත්තෙසු න ලබ්භන්ති එවාති. තස්මා පුරිමස්මිඤ්හි අවධාරණෙ අහෙතුකචිත්තෙසු අලාභො නියතොති සො පතියොගීසු නිවත්තිතො හොති. තෙනාහ ‘‘සහෙතුකචිත්තෙසු අලාභාභාවදස්සනත්ථං වුත්ත’’න්ති. දුතියෙ පන අහෙතුකචිත්තානි අලාභෙ නියතානීති තෙසු අනවසෙසතො අලාභෙන භවිතබ්බං. තථා සති යො කෙසුචි අහෙතුකචිත්තෙසු ඣානපච්චයො ලබ්භති, සොපි නිවාරිතො සියා. තෙන වුත්තං ‘‘න අහෙතුකචිත්තෙසූ’’තිආදි. තත්ථ ලාභාභාවදස්සනත්ථන්ති ලාභාභාවස්සෙව දස්සනත්ථං න වුත්තන්ති අත්ථො. තෙන එකච්චාලාභො අපටික්ඛිත්තො හොති. තෙනෙවාහ ‘‘කත්ථචි කස්සචි ලාභො න නිවාරිතො’’ති. එවං අත්ථෙ ගය්හමානෙති එවං වුත්තනයෙන පඨමපදාවධාරණවසෙන අත්ථෙ විඤ්ඤායමානෙ. එත්තකමෙව විඤ්ඤායෙය්‍යාති අහෙතුකචිත්තෙසු කෙසුචි චිත්තෙසු ඣානමග්ගපච්චයෙසු කස්සචි පච්චයස්ස ලාභො න නිවාරිතොති එත්තකමෙව විඤ්ඤායෙය්‍ය අවිසෙසෙන වුත්තත්තා. කිං පනෙත්ථ උපරි කාතබ්බන්ති ආහ ‘‘න සවිතක්ක…පෙ… කත’’න්ති. යදිපි න කතං, අත්ථතො පන තං කතමෙවාති වෙදිතබ්බං.

අහෙතුකචිත්තෙසු වා ලාභාභාවදස්සනත්ථෙතිආදි පච්ඡිමපදාවධාරණවසෙන අත්ථදස්සනං. තස්මාති යස්මා අහෙතුකචිත්තෙසු න ලබ්භන්ති එවාති එවං නියමෙ කරියමානෙ යථාවුත්තො අත්ථො සම්භවති, තස්මා. අයඤ්ච අත්ථො පාඨන්තරෙනපි සංසන්දතීති දස්සෙතුං ‘‘යෙන අලාභෙනා’’තිආදි වුත්තං. තං අලාභන්ති තං ධම්මසඞ්ගණියං පකාසිතං අලාභං. එසාති එස ඉධ පට්ඨානවණ්ණනායං ‘‘අහෙතුකචිත්තෙසු න ලබ්භන්තී’’ති අලාභො වුත්තො. කීදිසො පන අලාභොති තං දස්සෙන්තො ‘‘යථා හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ සහෙතුකෙසූති සහෙතුකචිත්තෙසු. සඞ්කඩ්ඪිත්වාති අවිසටෙ කත්වා. එකත්තගතභාවකරණන්ති එකභාවාපාදනං. ඉමස්මිං පන පකරණෙ ඣානපච්චයො වුත්තොව යථාලාභපච්චයාකාරවිභාවනෙ දෙසනාය තප්පරභාවතො.

සමන්ති අවිසමං, සම්මා, සහ වා. පකාරෙහීති එකවත්ථුකතාදිප්පකාරෙහි. යුත්තතායාති සංසට්ඨතාය. සා පන සංසට්ඨතා යස්මා සභාවතො අනෙකෙසම්පි සතං එකත්තගමනං විය හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘එකීභාවොපගමනෙන විය උපකාරකතා’’ති. එවං උපකාරකතා ච තෙසං බහූනං සහච්ච එකත්තකාරිතාය නිදස්සෙතබ්බා.

යුත්තානම්පි සතන්ති වුත්තප්පකාරෙන සංසට්ඨතාය අඤ්ඤමඤ්ඤසම්බන්ධතාය යුත්තානම්පි සමානානං. අයඤ්ච යුත්තතා න සම්පයුත්තපච්චයතාය විය පච්චයධම්මෙසු පච්චයුප්පන්නධම්මෙසු ච වෙදිතබ්බා, කෙවලං තත්ථ අරූපසභාවත්තා උභයං සමධුරං, ඉධ රූපාරූපසභාවත්තා විධුරන්ති අයං විසෙසො. විප්පයුත්තභාවෙනාති විසංසට්ඨභාවෙන. තෙන වුත්තං ‘‘නානත්තූපගමෙනා’’ති. ඉදඤ්හෙත්ථ විප්පයුත්තතාය විසෙසනං යා නානත්තූපගමනසඞ්ඛාතා විප්පයුත්තතා, න සා ‘‘ඤාණවිප්පයුත්ත’’න්තිආදීසු විය අභාවමත්තන්ති, අයඤ්ච උපකාරකතා විනා සංසග්ගෙන සහාවට්ඨායිතාය කිච්චකාරිතාදීහි නිදස්සෙතබ්බා. න හීතිආදි ‘‘යුත්තාන’’න්ති වුත්තස්ස අත්ථස්ස සමත්ථනං ‘‘තාදිසෙ යොගෙ සතියෙව විප්පයුත්තපච්චයතා’’ති. තෙනාහ ‘‘න හී’’තිආදි. තස්සත්ථො – යථා ‘‘වත්ථු ඛන්ධානං, සහජාතා කුසලා ඛන්ධා චිත්තසමුට්ඨානානං රූපානං, පච්ඡාජාතා කුසලා ඛන්ධා පුරෙජාතස්ස ඉමස්ස කායස්ස විප්පයුත්තපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදිවචනතො (පට්ඨා. 1.1.434) වත්ථුසහජාතපච්ඡාජාතවසෙන යුත්තානං අත්ථි විප්පයුත්තපච්චයතා, න එවං අයුත්තානං වත්ථුසහජාත…පෙ… අත්ථීති. යදි එවං රූපානං රූපෙහි කස්මා විප්පයුත්තපච්චයො න වුත්තොති ආහ ‘‘රූපානං පනා’’තිආදි. විප්පයොගොයෙව නත්ථි සම්පයොගාසඞ්කාය අභාවතො. සම්පයුජ්ජමානානඤ්හි අරූපානං රූපෙහි, රූපානඤ්ච තෙහි සියා සම්පයොගාසඞ්කා, සම්පයොගලක්ඛණං පන නත්ථීති තෙසං විප්පයොගො වුත්තො. තෙනාහ ‘‘චතූහි සම්පයොගො චතූහි විප්පයොගො’’ති.

අත්ථි මෙ පාපකම්මං කතන්ති කතභාවවිසිට්ඨා අත්ථිතා වුච්චමානා කිරියාය සිද්ධභාවමෙව දීපෙති, න සිජ්ඣමානතන්ති ආහ ‘‘නිබ්බත්තතාලක්ඛණං අත්ථිභාව’’න්ති. අත්ථතො පන කම්මස්ස අනිබ්බත්තඵලතාය එවමෙත්ථ අත්ථිතා වෙදිතබ්බා. අත්ථි පුග්ගලොති පනෙත්ථ තස්සා පඤ්ඤත්තියා ගහෙතබ්බතා, තදුපාදානස්ස වා පබන්ධාවිච්ඡෙදො ලබ්භතෙවාති වුත්තං ‘‘උපලබ්භමානතාලක්ඛණං අත්ථිභාව’’න්ති. පච්චයධම්මස්ස යදිපි උප්පාදතො පට්ඨාය යාව භඞ්ගා ලබ්භමානතා අත්ථිභාවො, තථාපි තස්ස යථා උප්පාදක්ඛණතො ඨිතික්ඛණෙ සාතිසයො බ්‍යාපාරො, එවං පච්චයුප්පන්නෙපීති වුත්තං ‘‘සතිපි ජනකත්තෙ උපත්ථම්භකප්පට්ඨානා අත්ථිභාවෙන උපකාරකතා’’ති. වත්ථාරම්මණසහජාතාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන පුරෙජාතපච්ඡාජාතාදීනි සඞ්ගණ්හාති. අත්ථිභාවෙනෙව න නිස්සයාදිභාවෙනාති ‘‘සාධාරණ’’න්ති වුත්තං උපකාරකත්තං විභාවෙති.

ඵස්සාදීනං අනෙකෙසං සහභාවො නත්ථීති ඉදං න එකචිත්තුප්පාදපරියාපන්නෙ සන්ධාය, අථ ඛො නානාචිත්තුප්පාදපරියාපන්නෙති දස්සෙන්තො ‘‘එකස්මිං ඵස්සාදිසමුදායෙ සති දුතියො න හොතී’’ති ආහ. ස්වායමත්ථො ‘‘සහභාවො නත්ථී’’ති සහභාවපටික්ඛෙපෙනෙව විඤ්ඤායති. එත්තාවතා පන අනවබුජ්ඣන්තානං වසෙන විවරිත්වා වුත්තො. තෙනාති අනෙකෙසං ඵස්සාදීනං සහභාවාභාවෙන. යදි නත්ථිතාමත්තෙන උපකාරකතා නත්ථිපච්චයතා, අනානන්තරාතීතවසෙනපි සියාති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘සතිපී’’තිආදි. තානීති පුරිමතරචිත්තානි. දදමානං වියාති කස්මා වුත්තං, නනු ඔකාසං දෙතියෙව. තථා හි වුත්තං ‘‘පවත්තිඔකාසදානෙන උපකාරකතා’’ති? සච්චමෙතං, එවමජ්ඣාසයා විය පච්චයධම්මා අභාවං ගච්ඡන්තීති දස්සනත්ථං විය-සද්දග්ගහණං.

නත්ථිතාවිගමානං සතිපි පච්චයස්ස ධම්මස්ස අනුපලද්ධිතාසාමඤ්ඤෙ නත්ථිවිගතපච්චයෙසු ලබ්භමානං විසෙසමත්ථං විභාවෙතුං ‘‘එත්ථ චා’’තිආදි වුත්තං. අභාවමත්තෙනාති හුත්වා අභාවමත්තෙන. තෙනෙත්ථ නිරොධානන්තරං පච්චයධම්මස්ස උපකාරකත්තං ආහ, යථා තං ‘‘ඔකාසදාන’’න්ති වුත්තං. සභාවවිගමෙනාති එතෙන නිරොධතො පරම්පි යතො ‘‘විගතතා නිරොධප්පත්තතා’’ති වුත්තං. පච්චයධම්මෙ යාසං නත්ථිතාවිගතතානං වසෙන නත්ථිවිගතපච්චයා වුත්තා, තාසං විසෙසෙ දස්සිතෙ නත්ථිවිගතපච්චයානං විසෙසො දස්සිතො හොතීති ‘‘නත්ථිතා ච නිරොධානන්තරසුඤ්ඤතා විගතතා නිරොධප්පත්තතා’’ති වුත්තං, තත්ථ නිරොධානන්තරා න නිරොධසමකාලාති අධිප්පායො. තථාති ඉමිනා යථා පච්චයධම්මාවිසෙසෙපි නත්ථිවිගතපච්චයභාවවිසෙසො නිද්ධාරිතො, තථා අත්ථිඅවිගතපච්චයභාවවිසෙසොති ඉමමත්ථං උපසංහරති. යථා හි නිරොධානන්තරනිරොධප්පත්තීහි නත්ථිවිගතතානං භෙදො ලක්ඛිතො, එවං පච්චයධම්මස්ස ධරමානතානිරොධානුපගමෙහි අත්ථිඅවිගතතානන්ති. කථං පනායං ධම්මාවිසෙසෙ පච්චයභාවවිසෙසො දුවිඤ්ඤෙය්‍යරූපෙන ඨිතො සම්මා විභාවිස්සතීති ආහ ‘‘ධම්මානඤ්හී’’තිආදි. තදභිසමයාය තෙසං පච්චයවිසෙසානං අධිගමත්ථං.

චතූසු ඛන්ධෙසු එකස්සපි අසඞ්ගහිතත්තාභාවතො අනන්තරාදීහීති විභත්තිං පරිණාමෙත්වා යොජනා. අඤ්ඤන්ති සුඛුමරූපං. න හි තං පුරෙජාතපච්චයො හොති. නනු ච රූපරූපම්පි පුරෙජාතපච්චයභාවෙන කුසලත්තිකෙ නාගතන්ති ආහ ‘‘රූපරූපං පනා’’තිආදි. අඤ්ඤත්ථ ආගතමෙවාති යදිපි කුසලත්තිකෙ නාගතං, සනිදස්සනත්තිකාදීසු පන ආගතත්තා න සක්කා රූපරූපස්ස පුරෙජාතපච්චයතං පටික්ඛිපිතුන්ති අත්ථො.

පච්චයුද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පච්චයනිද්දෙසො

1. හෙතුපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

1. හෙතුපච්චයෙන පච්චයභාවො හෙතුපච්චයොති උද්දිට්ඨො, න හෙතුපච්චයධම්මොති අත්ථො. සොති හෙතුභාවෙන පච්චයො. එත්ථ ච පඨමවිකප්පෙ යො හෙතුපච්චයෙන පච්චයභාවො වුත්තො, යො ච දුතියවිකප්පෙ හෙතුභාවෙන පච්චයො වුත්තො, සො යස්මා අත්ථතො යථාවුත්තස්ස පච්චයධම්මස්ස යථාවුත්තානං පච්චයුප්පන්නානං හෙතුපච්චයභාවොයෙව, තස්මා වුත්තං ‘‘උභයථාපි හෙතුභාවෙන උපකාරකතා හෙතුපච්චයොති උද්දිට්ඨොති දස්සිතං හොතී’’ති. යථා චෙත්ථ, එවං ‘‘ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයභාවො, ආරම්මණභාවෙන වා පච්චයො ආරම්මණපච්චයො’’තිආදිනා ආරම්මණපච්චයාදීසු අත්ථො නෙතබ්බොති දස්සෙන්තො ‘‘එස නයො සෙසපච්චයෙසුපී’’ති ආහ. ධම්මසභාවො එව, න ධම්මතො අඤ්ඤා ධම්මසත්ති නාම අත්ථීති. උපකාරකං ධම්මන්ති පච්චයධම්මං ආහ. උපකාරකතන්ති පච්චයතං.

පච්චත්තනිද්දිට්ඨොති පච්චත්තවසෙන නිද්දිට්ඨො, පඨමාය විභත්තියා නිද්දිට්ඨොති අත්ථො. තෙනාති පච්චයධම්මනිද්දෙසභූතෙන පච්චත්තනිද්දිට්ඨෙන පඨමෙන හෙතුසද්දෙන. එතස්සාති හෙතුසද්දාභිධෙය්‍යමත්ථමාහ. සො හි ඡබ්බිධො නවවිධො ද්වාදසවිධොති අනෙකභෙදෙන භින්නොපි හෙතුභාවසාමඤ්ඤෙන එකජ්ඣං කත්වා එකවචනෙන වුත්තො. දුතියො හෙතුසද්දොති ආනෙත්වා යොජනා. හෙතුනා සම්පයුත්තානන්ති අධිකතත්තා වුත්තං ‘‘හෙතු සම්පයුත්තානං පච්චයො හොන්තො හෙතුනා සම්පයුත්තානමෙව පච්චයො හොති, න විප්පයුත්තාන’’න්ති එවං පදමෙතං. න හි සබ්බෙන සබ්බං හෙතුවිප්පයුත්තධම්මානං හෙතුපච්චයො න හොතීති. සම්පයුත්තසද්දස්ස සම්බන්ධීසද්දත්තා ‘‘සම්පයුත්තසද්දස්ස සාපෙක්ඛත්තා’’ති වුත්තං. සම්පයුත්තොති හි වුත්තෙ කෙන සම්පයුත්තොති එකන්තතො සම්බන්ධිඅන්තරං අපෙක්ඛිතබ්බං. තෙනාහ ‘‘අඤ්ඤස්ස…පෙ… විඤ්ඤායතී’’ති. නායං එකන්තොති ය්වායං ‘‘දුතියෙ හෙතුසද්දෙ අවිජ්ජමානෙ’’තිආදිනා වුත්තො අත්ථො, අයමෙකන්තො න හොති, අඤ්ඤාපෙක්ඛොපි සද්දො අඤ්ඤස්ස විසෙසනං හොතීති ඉදං න සබ්බත්ථෙව සම්භවතීති අත්ථො. ‘‘පච්චත්තනිද්දිට්ඨො’’ති ඉමිනා පඨමස්ස හෙතුසද්දස්ස සම්පයුත්තසද්දානපෙක්ඛතං ආහ. තෙන වුත්තං ‘‘හෙහුපච්චයෙන පච්චයොති එත්ථෙව බ්‍යාවටො’’ති. අවිසිට්ඨාති න විසෙසිතා. එවන්ති යථා හෙතුසද්දෙන අඤ්ඤත්ථ බ්‍යාවටෙන සම්පයුත්තා න විසෙසියන්ති කිච්චන්තරපසුතත්තා, එවං සම්පයුත්තසද්දෙන හෙතුසද්දවිසෙසනරහිතෙන තදත්ථමත්තබ්‍යාවටත්තා අවිසෙසතො සම්පයුත්තානං ගහණං සියා. තෙන වුත්තං ‘‘සම්පයුත්තසද්දෙනා’’තිආදි. ආහාරින්ද්‍රියාසම්පයුත්තස්ස අභාවතොති ආහාරෙහි ඉන්ද්‍රියෙහි ච නසම්පයුත්තස්ස ධම්මස්ස අභාවතො. න හි ඵස්සචෙතනාවිඤ්ඤාණවෙදනාජීවිතවිරහිතො චිත්තුප්පාදො අත්ථි. තෙනාහ ‘‘වජ්ජෙතබ්බා…පෙ… තං න කත’’න්ති. වජ්ජෙතබ්බං හෙතුවිප්පයුත්තං.

එවම්පීති දුතියෙන හෙතුසද්දෙන ගය්හමානෙපි නාපජ්ජති. යදිපි හෙතවො බහවො, සාමඤ්ඤනිද්දෙසො චායං, තථාපි සාමඤ්ඤජොතනාය විසෙසනිද්දිට්ඨත්තාති අධිප්පායො. තෙන වුත්තං ‘‘පච්චත්ත…පෙ… වුත්තත්තා’’ති. විනාපි දුතියෙන හෙතුසද්දෙන හෙතුසම්පයුත්තභාවෙ සිද්ධෙපීති ඉමිනා යං වුත්තං ‘‘නායමෙකන්තො’’ති, තමෙව උල්ලිඞ්ගෙති. න පන හෙතූනන්ති ඉදං හෙතුස්ස පච්චයභාවෙන ගහිතත්තා පච්චයුප්පන්නභාවෙන ගහණං න යුජ්ජෙය්‍යාති ආසඞ්කමානං සන්ධාය වුත්තං. තෙනෙවාහ ‘‘එවම්පි ගහණං සියා’’ති. සොති දුතියො හෙතුසද්දො. අපරෙ පන ‘‘හෙතුසම්පයුත්තකාන’’න්ති එත්ථ හෙතූනඤ්ච සම්පයුත්තකානඤ්චාති සමාසං විකප්පෙන්ති. පතිට්ඨාමත්තාදිභාවෙන නිරපෙක්ඛාති හෙතුඣානමග්ගධම්මා පතිට්ඨානඋපනිජ්ඣානනිය්‍යානමත්තෙන අඤ්ඤධම්මනිරපෙක්ඛා හෙතුඣානමග්ගපච්චයකිච්චං කරොන්ති. සාපෙක්ඛා එවාති අඤ්ඤසාපෙක්ඛා එව. ආහරිතබ්බඉසිතබ්බා ආහාරින්ද්‍රියපච්චයෙහි උපකත්තබ්බධම්මා. තස්මාති යස්මා යෙහි සාපෙක්ඛා, තෙ අත්තනො පච්චයුප්පන්නධම්මෙ පච්චයභාවෙනෙව පරිච්ඡින්දිත්වා තිට්ඨන්ති, තස්මා. තෙනාහ ‘‘තෙ විනාපි…පෙ… න කත’’න්ති. පරිච්ඡින්දන්ති විසෙසෙන්ති. තන්ති දුතියං ආහාරින්ද්‍රියග්ගහණං. තත්ථාති ආහාරින්ද්‍රියපච්චයනිද්දෙසෙ. න කෙවලඤ්ච තත්ථෙව, ඉධ ච හෙතුපච්චයනිද්දෙසෙ දුතියෙන හෙතුග්ගහණෙන පච්චයුප්පන්නානං පුන විසෙසනකිච්චං නත්ථි, කස්මා? පච්චයභූතෙනෙව හෙතුනා සම්පයුත්තානං අඤ්ඤෙසඤ්ච හෙතූනං අවිච්ඡින්නත්තා.

පුරිමවචනාපෙක්ඛො වුත්තස්සෙව නිද්දෙසොති තං-සද්දස්ස පටිනිද්දෙසභාවමාහ. පාකටීභූතෙ එව අත්ථෙ පවත්තති, පාකටීභාවො ච අඤ්ඤානපෙක්ඛෙන සද්දෙන පකාසිතත්තා වෙදිතබ්බො. අනපෙක්ඛනීයො අත්ථන්තරබ්‍යාවටත්තා. අඤ්ඤොති හෙතුසද්දතො අඤ්ඤො. නිද්දිසිතබ්බපකාසකො වුත්තො නත්ථි, යො තං-සද්දෙන පටිනිද්දෙසං ලභෙය්‍ය.

යදි එවං ‘‘තංසමුට්ඨානාන’’න්ති එත්ථ කථන්ති ආහ ‘‘හෙතුසම්පයුත්තකානන්ති ඉමිනා පනා’’තිආදි. තත්ථ පන-සද්දො සතිපි හෙතූ හෙතුසම්පයුත්තකානං නිද්දෙසභාවෙ හෙතුසම්පයුත්තකසද්දෙ ලබ්භමානානං නිද්දිසිතබ්බානං පාකටීකරණසඞ්ඛාතං හෙතුසද්දතො විසෙසං ජොතෙති. ‘‘හෙතුසම්පයුත්තකාන’’න්ති ඉමස්ස සමාසපදස්ස උත්තරපදත්ථප්පධානත්තමාහ ‘‘පච්චයුප්පන්නවචනෙනා’’ති. තෙන ච යථාධිප්පෙතස්ස අත්ථස්ස එකදෙසොව වුච්චති ධම්මානං විසෙසනභාවතොති ආහ ‘‘අසමත්තෙනා’’ති. විසෙසනං නාම විසෙසිතබ්බාපෙක්ඛන්ති ආහ ‘‘පච්චයුප්පන්නවචනන්තරාපෙක්ඛෙනා’’ති. වුත්තතාය විනා පටිනිද්දෙසතා නත්ථීති ‘‘පුබ්බෙ වුත්තෙනා’’ති වුත්තං.

තං-සද්දෙන නිද්දිසිතබ්බන්ති ‘‘තංසමුට්ඨානාන’’න්ති එත්ථ තං-සද්දෙන නිද්දිසිතබ්බං හෙතුසම්පයුත්තකසද්දෙ පාකටීභූතං කිං පනාති පුච්ඡති. තෙ හෙතූ චෙව…පෙ… හෙතුසම්පයුත්තකා ච තං-සද්දෙන නිද්දිසිතබ්බා හෙතුසම්පයුත්තකසද්දෙ පාකටීභූතාති සම්බන්ධො. අඤ්ඤථාති ‘‘යෙහි හෙතූහී’’තිආදිනා වුත්තප්පකාරතො අඤ්ඤථා අඤ්ඤෙන පකාරෙන. තං අඤ්ඤං පකාරං දස්සෙන්තො ‘‘තෙ හෙතූ…පෙ… සම්බන්ධෙ සතී’’ති ආහ. ඉධාති අනන්තරං වුත්තසම්බන්ධනං භුම්මනිද්දෙසෙන පරාමසති. තෙනෙවාති පඨමෙනෙව හෙතුසද්දෙන. තං-සද්දෙන නිද්දිසිතබ්බාති ‘‘තංසමුට්ඨානාන’’න්ති එත්ථ තං-සද්දෙන නිද්දිසිතබ්බා යථා පාකටා, එවං පුබ්බෙ ‘‘තංසම්පයුත්තකාන’’න්ති වුත්තචොදනායම්පි එවමෙව තෙනෙව තං-සද්දෙන නිද්දිසිතබ්බා පාකටා භවිතුං අරහන්ති. තථා ච සති නිද්දිසිතබ්බස්ස…පෙ… න යුජ්ජෙය්‍ය. දුවිධම්පි වා හෙතුග්ගහණං අපනෙත්වාති ‘‘හෙතූ හෙතුසම්පයුත්තකාන’’න්ති එත්ථ කතං ද්විප්පකාරහෙතුග්ගහණං අවිචාරෙත්වා ‘‘තංසම්පයුත්තකානන්ති අවත්වා’’තිආදිනා තං-සද්දවචනීයතං චොදෙති, ‘‘නිද්දිසිතබ්බස්ස අපාකටත්තා’’තිආදිනා පරිහරති ච. හෙතූ හි පච්චයාති ඉදං අයං හෙතුපච්චයකථාති කත්වා වුත්තං.

තං න වුත්තන්ති චිත්තසමුට්ඨානවචනං න වුත්තං. තස්සාති සහජාතපච්චයස්ස. කටත්තාරූපස්ස පච්චයභාවො න වුත්තො භවෙය්‍ය, වුත්තොව සො ‘‘විපාකාබ්‍යාකතො එකො ඛන්ධො තිණ්ණන්නං ඛන්ධානං කටත්තා ච රූපානං සහජාතපච්චයෙන පච්චයො, තයො ඛන්ධා එකස්ස ඛන්ධස්ස කටත්තා ච රූපාන’’න්තිආදිනා, තස්මා චිත්තචෙතසිකානං කටත්තාරූපපච්චයභාවො න සක්කා නිවාරෙතුං. තත්ථාති සහජාතපච්චයනිද්දෙසෙ. තත්ථ හි ‘‘චිත්තචෙතසිකා ධම්මා චිත්තසමුට්ඨානානං රූපානං සහජාතපච්චයෙන පච්චයො’’ති චිත්තසමුට්ඨානරූපානි එව නිද්දිට්ඨානි. ඉධාපීති ඉමස්මිං හෙතුපච්චයනිද්දෙසෙපි. එවං භවිතබ්බන්ති ‘‘චිත්තසමුට්ඨානාන’’න්ති නිද්දෙසෙන භවිතබ්බං. යදි එවං කස්මා තථා න වුත්තන්ති ආහ ‘‘චිත්තසමුට්ඨානානන්ති පනා’’තිආදි. විසෙසිතං හොති සබ්බචිත්තචෙතසිකාසමුට්ඨානභාවෙන. වචනෙනාති යථාදස්සිතෙන සහජාතපච්චයනිද්දෙසවචනෙන. චිත්තචෙතසිකානං පච්චයභාවො එව හි තත්ථ පච්චයනිද්දෙසෙ වුත්තො, න චිත්තචෙතසිකානං සමුට්ඨානභාවොති අධිප්පායො.

හෙතුආදිපටිබද්ධතඤ්ච දස්සෙති යදග්ගෙන තානි චිත්තපටිබද්ධවුත්තීනි, තදග්ගෙන තංසම්පයුත්තධම්මපටිබද්ධවුත්තීනිපි හොන්තීති. ආරම්මණමෙතං හොතීති යදෙතං කුසලාකුසලචෙතනාවසෙන මනොද්වාරෙ චෙතනං සෙසද්වාරෙසු කායවචීපයොගවසෙන සඞ්කප්පනං, යඤ්ච කාමරාගාදීනං සන්තානෙ අනුසයනං, එතං ආරම්මණං එසො පච්චයො කම්මවිඤ්ඤාණස්ස ඨිතියා පතිට්ඨානාය. පතිට්ඨිතෙති කම්මං ජවාපෙත්වා පටිසන්ධිආකඩ්ඪනසමත්ථතාපතිට්ඨාපත්තෙ කම්මවිඤ්ඤාණෙ විරුළ්හෙති තතො එව කම්මවිඤ්ඤාණතො පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණබීජෙ විරුළ්හෙ විරුහන්තෙති අත්ථො. අථ වා පතිට්ඨා විඤ්ඤාණස්ස හොතීති කිලෙසාභිසඞ්ඛාරසඞ්ඛාතෙ කම්මවිඤ්ඤාණස්ස ඨිතියා පවත්තියා ආරම්මණෙ පච්චයෙ පටිසිද්ධෙ ආයතිපටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස පතිට්ඨා හොති, තස්මිං පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණෙ පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තිවසෙන පතිට්ඨිතෙ පතිට්ඨහන්තෙ විරුළ්හෙ බීජභාවෙන විරුහන්තෙ නාමරූපස්ස අවක්කන්ති හොතීති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. තෙනාහ ‘‘පටිසන්ධිනාමරූපස්ස විඤ්ඤාණපච්චයතා වුත්තා’’ති.

පුරිමතරසිද්ධායාති ඛෙත්තභාවනිබ්බත්තියා පුරෙතරමෙව සිද්ධාය පථවියා. අත්තලාභොයෙව චෙත්ථ පතිට්ඨානං, න පටිලද්ධත්තභාවානං අවට්ඨානන්ති දස්සෙන්තො ‘‘පතිට්ඨානං කම්මස්ස කටත්තා උප්පත්තීති වුත්තං හොතී’’ති ආහ.

සෙසරූපානන්ති පටිසන්ධික්ඛණෙ පථවීධාතුආදීනං සෙසරූපානං, පවත්තෙ පන තිසන්තතිරූපානම්පි. සහභවනමත්තං වා දස්සෙති. සහභාවෙනපි හි අත්ථි කාචි විසෙසමත්තා. කත්ථචි කත්ථචීති පකතිකාලභවවිසෙසාදිකෙ. තතියපකතියඤ්හි පඨමකප්පිකකාලෙ ච භාවකලාපො නත්ථි, රූපභවෙ කායකලාපොපි. ආදි-සද්දෙන තත්ථෙව ඝානජිව්හාකලාපා, කාමභවෙ ච අන්ධාදීනං චක්ඛාදිකලාපා සඞ්ගය්හන්ති. කත්ථචි අභාවාභාවතොති නාමරූපොකාසෙ කත්ථචිපි අභාවාභාවතො.

තෙසන්ති පවත්තියං කටත්තාරූපාදීනං. න හි හෙතු පවත්තියං කටත්තාරූපස්ස පච්චයො හොති, උතුආහාරජානං පන සම්භවොයෙව නත්ථි. තෙන වුත්තං ‘‘පච්චයභාවප්පසඞ්ගොයෙව නත්ථී’’ති. න පන ලබ්භති පච්චයපච්චනීයෙ තාදිසස්ස වාරස්ස අනුද්ධටත්තා. ඉදන්ති ‘‘පවත්තියං කටත්තාරූපාදීනං පච්චයභාවපටිබාහනතො’’ති ඉදං ‘‘හෙතූ සහජාතාන’’න්ති අදෙසනාය පරිහාරවචනං, ඊදිසී පන චොදනා අනොකාසා එවාති දස්සෙතුං ‘‘භගවා පනා’’තිආදි වුත්තං. යො හි ධම්මො යථා භගවතා දෙසිතො, සො තථෙව ගහෙතබ්බොති.

හෙතුපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. ආරම්මණපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

2. උප්පජ්ජනක්ඛණෙයෙවාති එත්ථ උප්පාදතො පට්ඨාය යාව භඞ්ගා උද්ධං පජ්ජනං ගමනං පවත්තනං උප්පජ්ජනං, තස්ස ඛණො, තස්මිං උප්පජ්ජනක්ඛණෙති එවං වා අත්ථො දට්ඨබ්බො. එවඤ්හි සති උප්පජ්ජනසද්දෙන උප්පන්නසද්දෙන විය සබ්බෙ පවත්තමානභාවා සඞ්ගහිතා හොන්ති, න උප්පාදමත්තං. තෙනාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං වත්තමානක්ඛණෙයෙව රූපාදීනං ආරම්මණපච්චයත්තෙන. අනාලම්බියමානානන්ති සබ්බෙන සබ්බං නාලම්බියමානානන්ති අත්ථො. අඤ්ඤථා හි යථාවුත්තානං රූපාදීනං යදා ආරම්මණපච්චයත්තාභාවො, තදා අනාලම්බියමානතාවාති. සබ්බරූපානීති සබ්බානි රූපායතනානි, යත්තකානි තානි ආපාථගතානි යොග්‍යදෙසෙ ඨිතානි, තානි සබ්බානීති අත්ථො. සහ න හොන්තීති එකජ්ඣං ආරම්මණං න හොන්ති. සතිපි හි අනෙකෙසං එකජ්ඣං ආපාථගමනෙ යත්ථ යත්ථ පුබ්බාභොගො, තං තංයෙව ආරම්මණං හොති, න සබ්බං. නීලාදිසඞ්ඝාතවසෙන චෙතං වුත්තං, න පච්චෙකං නීලාදිරූපායතනමත්තවසෙන. සමුදිතානියෙව හි රූපායතනානි චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස ආරම්මණං, න විසුං විසුන්ති ධාතුවිභඞ්ගවණ්ණනායං දස්සිතොයං නයො. යං පන අට්ඨකථායං ‘‘තෙ තෙ විසුං විසුං ආරම්මණපච්චයො හොන්තී’’තිපි වුත්තං, තම්පි යථාවුත්තමෙවත්ථං සන්ධාය වුත්තං. අඤ්ඤථා රූපායතනං මනින්ද්‍රියගොචරං නාම න සියා. සද්දාදීසුපි එසෙව නයො. තෙනෙවාහ ‘‘තථා සද්දාදයොපී’’ති. ‘‘සහ න හොන්තී’’ති වුත්තමත්ථං පාළියා විභාවෙතුං ‘‘යං යන්ති හි වචනං රූපාදීනි භින්දතී’’ති ආහ.

‘‘යෙ එතෙ’’තිආදිකො පුරිමො අත්ථො, ‘‘න එකතො හොන්තී’’තිආදිකො පන පච්ඡිමො, ‘‘සබ්බාරම්මණතාදිවසෙන වා ඉධාපි අත්ථො ගහෙතබ්බො’’ති කස්මා වුත්තං. න හි ‘‘යං යං වා පනාරබ්භා’’ති ඉමිස්සා පාළියා විය ‘‘යං යං ධම්මං ආරබ්භා’’ති ඉමස්ස පාඨස්ස පුරතො මනොවිඤ්ඤාණස්ස සබ්බාරම්මණතා නාගතා. වුත්තඤ්හි ‘‘සබ්බෙ ධම්මා මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති. න හි අනන්තරමෙව පාළියං සරූපතො ආගතමත්ථං ගහෙත්වා පදන්තරං සංවණ්ණෙතබ්බං. තත්ථ හි ‘‘රූපාරම්මණං වා’’තිආදිනා නියමවසෙන ඡ ආරම්මණානි වත්වා ‘‘යං යං වා පනාරබ්භා’’ති වචනං සබ්බාරම්මණතාදිදස්සනන්ති යුත්තමෙවෙතන්ති, ඉධ පන සබ්බාරම්මණතං වත්වා පුන ‘‘යං යං ධම්මං ආරබ්භා’’ති වුච්චමානං සබ්බාරම්මණතාදස්සනන්ති කථමිදං යුජ්ජෙය්‍ය? කමාභාවොපි ‘‘සබ්බෙ ධම්මා’’ති අවිසෙසවචනෙනෙව සිද්ධො ආරම්මණානුපුබ්බියාව අග්ගහිතත්තා. න හි මනොධාතුයා විය මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා ඉධ ආරම්මණානි අනුපුබ්බතො ගහිතානි, තත්ථ විය වා එතෙනෙව නියමාභාවොපි සංවණ්ණිතොති වෙදිතබ්බො. තස්මා අට්ඨකථායං වුත්තනයෙනෙවෙත්ථ අත්ථො ගහෙතබ්බො.

පවත්තන්ති පවත්තනං. නදියා සන්දනං පබ්බතස්ස ඨානන්ති හි වුත්තා අවිරතමවිච්ඡෙදනායං තථාපවත්තිකිරියාව. තෙනාහ ‘‘අවිරතං අවිච්ඡින්නං සන්දන්තී’’ති. එවන්ති යථා ‘‘සන්දන්තී’’ති වත්තමානවචනං වුත්තං, එවං ‘‘යෙ යෙ ධම්මා උප්පජ්ජන්තී’’ති සබ්බසඞ්ගහවසෙන උප්පජ්ජනස්ස ගහිතත්තා ආරම්මණපවග්ගතො ‘‘උප්පජ්ජන්තී’’ති වත්තමානවචනං වුත්තන්ති අත්ථො. තෙනාහ අට්ඨකථායං ‘‘සබ්බකාලසඞ්ගහවසෙනා’’තිආදි. තථා ච වුත්තං ‘‘අතීතානාගත…පෙ… අධිප්පායො’’ති, අතීතානාගතපච්චුප්පන්නානං චිත්තචෙතසිකානන්ති අත්ථො. සමුදායවසෙනාති චිත්තෙන රාසීකරණවසෙන. අධිප්පායොති ඉමිනා වත්තමානුපචාරෙන විනාව ‘‘යෙ යෙ ධම්මා උප්පජ්ජන්තී’’ති එත්ථ වත්තමානත්ථං සක්කා යොජෙතුන්ති ඉමමත්ථං උල්ලිඞ්ගෙති. තෙනාහ ‘‘ඉමෙ පනා’’තිආදි. යදිපි පච්චයධම්මා කෙචි අතීතා අනාගතාපි හොන්ති, පච්චයුප්පන්නධම්මො පන පච්චුප්පන්නො එවාති ආහ ‘‘අතීතානාගතානං න හොන්තී’’ති. උප්පාදෙ වා හි පච්චයුප්පන්නස්ස පච්චයෙන භවිතබ්බං ඨිතියං වාති. තස්මාති යස්මා අතීතානාගතා පරමත්ථතො නත්ථි, තස්මා. තෙසූති පච්චයුප්පන්නෙසු. තංතංපච්චයාති තං තං රූපාදිආරම්මණං පච්චයො එතෙසන්ති තංතංපච්චයා. අයමත්ථො දස්සිතො හොති සමානසභාවත්තා. න හි අත්ථාභෙදෙන සභාවභෙදො අත්ථි. න පන තංතංපච්චයවන්තතා දස්සිතා හොති අතීතානාගතෙසු නිප්පරියායෙන තදභාවතො. යස්මා පච්චයවන්තො පච්චයුප්පන්නායෙව, තෙ ච පච්චුප්පන්නායෙවාති.

යං යං ධම්මං තෙ තෙ ධම්මාති යංනිමිත්තායංවචනභෙදො, තං දස්සෙතුං ‘‘එත්ථ චා’’තිආදි ආරද්ධං. රූපාරූපධම්මා හි කලාපතො පවත්තමානාපි චිත්තචෙතසිකානං කදාචි විසුං විසුං ආරම්මණං හොන්ති, කදාචි එකජ්ඣං, න එත්ථ නියමො අත්ථි, පුරිමාභොගොයෙව පන තථාගහණෙ කාරණං. තයිමං දීපෙතුං භගවතා යංවචනභෙදො කතොති ච සක්කා වත්තුං, යස්මා පන එකකලාපපරියාපන්නානම්පි ධම්මානං එකජ්ඣං ගහණෙ න සමුදායො ගය්හති තදාභොගාභාවතො, අථ ඛො සමුදිතා ධම්මා එවාති සහග්ගහණම්පි විසුංගහණගතිකං, තස්මා විසුංගහණසබ්භාවදීපනත්ථං ‘‘යං ය’’න්ති වත්වා සතිපි විසුංගහණෙ තෙ සබ්බෙ එකජ්ඣං ආරම්මණපච්චයො හොන්තීති දස්සනත්ථං ‘‘තෙ තෙ’’ති වුත්තන්ති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘චත්තාරො හි ඛන්ධා’’තිආදිමාහ. තත්ථ වෙදනාදීසූති වෙදනාදීසු චතූසු ඛන්ධෙසු අභින්දිත්වා ගහණවසෙන, භින්දිත්වා පන ගහණවසෙන ඵස්සාදීසු. යො ච රූපාදිකොති ඉදං විඤ්ඤාණන්තරස්ස සාධාරණාරම්මණවසෙන වුත්තං, යෙ ච අනෙකෙ ඵස්සාදයොති ඉදං අසාධාරණාරම්මණවසෙන. තෙ සබ්බෙති තෙ සාධාරණාසාධාරණප්පභෙදෙ සබ්බෙපි ආරම්මණධම්මෙ. එකෙකමෙව ආරබ්භ උප්පජ්ජන්තීති එත්ථ යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. රූපාරම්මණධම්මා ච අනෙකෙ නීලාදිභෙදතො. තථාති අනෙකෙ. තෙන භෙරිසද්දාදිකෙ, මූලගන්ධාදිකෙ, මූලරසාදිකෙ, කථිනසම්ඵස්සාදිකෙ, වෙදනාදිකෙ ච සඞ්ගණ්හාති. අනෙකෙති හි ඉමිනා අනෙකකලාපගතානංයෙව වණ්ණාදීනං ඉන්ද්‍රියවිඤ්ඤාණාරම්මණභාවමාහ. සාමඤ්ඤතො හි වුත්තං යථාරහං භින්දිත්වා නිදස්සිතබ්බං හොතීති.

කුසලවිපාකස්සාති කුසලස්ස විපාකස්ස ච. න හි නිබ්බානං පුබ්බෙ නිවුත්ථන්ති ඉදං ‘‘දිට්ඨනිබ්බානොයෙවා’’තිආදිනා වක්ඛමානමෙව අත්ථං හදයෙ ඨපෙත්වා වුත්තං. පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණෙන හි නිබ්බානවිභාවනං අදිට්ඨසච්චස්ස වා සියා දිට්ඨසච්චස්සපි වා. තත්ථ අදිට්ඨසච්චෙන තාව තං විභාවෙතුමෙව න සක්කා අප්පටිවිද්ධත්තා, ඉතරස්ස පන පගෙව විභූතමෙවාති තං තෙන විභාවිතං නාම හොතීති අධිප්පායො. එත්ථ ච ‘‘න ච තං වුත්ත’’න්ති ඉමිනා පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස නිබ්බානාරම්මණකරණාභාවං ආගමතො දස්සෙත්වා ‘‘න හි නිබ්බාන’’න්තිආදිනා යුත්තිතො දස්සෙති. තත්ථ ‘‘න පුබ්බෙ නිවුත්ථං අසඞ්ඛතත්තා’’ති කස්මා වුත්තං? ගොචරාසෙවනාය ආසෙවිතස්සපි නිවුත්ථන්ති ඉච්ඡිතත්තා. දිට්ඨසච්චොයෙව හි පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණෙන නිබ්බානං විභාවෙති, න අදිට්ඨසච්චො. තං පන ඤාණං ඛන්ධෙ විය ඛන්ධපටිබද්ධෙපි විභාවෙතීති නිබ්බානාරම්මණඛන්ධවිභාවනෙ නිබ්බානම්පි විභාවෙතීති සක්කා විඤ්ඤාතුං. එතෙන පයොජනාභාවචොදනා පටික්ඛිත්තාති දට්ඨබ්බා. එවං අනාගතංසඤාණෙපි යොජෙතබ්බන්ති යථා පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස නිබ්බානාරම්මණතා දස්සිතා, එවං අනාගතංසඤාණෙපි යථාරහං යොජෙතබ්බං. තත්ථ පන ‘‘ඛන්ධපටිබද්ධවිභාවනකාලෙ’’තිආදිනා යොජනා වෙදිතබ්බා. තෙන වුත්තං ‘‘යථාරහ’’න්ති. කස්සචි අභිඤ්ඤාප්පත්තස්සපි රූපාවචරස්ස, පගෙව ඉතරස්ස.

ආරම්මණපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. අධිපතිපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

3. ධුරසහචරියතො ධොරෙය්‍යො ‘‘ධුර’’න්ති වුත්තොති ආහ ‘‘ධුරන්ති ධුරග්ගාහ’’න්ති. ඡන්දස්ස පුබ්බඞ්ගමතාසිද්ධං පාසංසභාවං උපාදාය අට්ඨකථායං ‘‘ජෙට්ඨක’’න්ති වුත්තන්ති තමෙවත්ථං දීපෙන්තො ‘‘සෙට්ඨ’’න්ති ආහ. තථා හි වුත්තං අට්ඨසාලිනියං ‘‘ඡන්දං පුබ්බඞ්ගමං කත්වා ආයූහිත’’න්ති. පුරිමඡන්දස්සාති ‘‘ඡන්දාධිපතී’’ති පුරිමස්මිං පදෙ නිද්දෙසවසෙන වුත්තස්ස ඡන්දසද්දස්ස සමානරූපෙන සදිසාකාරෙන. තදනන්තරං නිද්දිට්ඨෙනාති තස්ස පුරිමස්ස ඡන්දසද්දස්ස අනන්තරං නිද්දෙසවසෙන වුත්තෙන. තතො එව ච තංසමානත්ථතාය ච තංසම්බන්ධෙන ‘‘ඡන්දසම්පයුත්තකාන’’න්ති එත්ථ ඡන්දසද්දෙනෙව අධිපතිසද්දරහිතෙනාති අත්ථො. පච්චයභූතස්සාති අධිපතිපච්චයභූතස්ස. සම්පයුත්තකවිසෙසනභාවොති අත්තනා සම්පයුත්තධම්මානං සො එව අධිපතිපච්චයතාසඞ්ඛාතො විසෙසනභාවො. එස නයොති ඉමිනා ‘‘වීරියාධිපති වීරියසම්පයුත්තකානන්තිආදීසු පුරිමවීරියස්ස සමානරූපෙනා’’තිආදිනා වත්තබ්බං අත්ථවචනං අතිදිසති.

කුසලාබ්‍යාකතානං පවත්තින්ති කුසලාබ්‍යාකතානං අධිපතීනං පවත්තනාකාරං. අලද්ධං ආරම්මණං ලද්ධබ්බං ලබ්භනීයං, ලද්ධුං වා සක්කුණෙය්‍යං, දුතියෙ පන අත්ථෙ ලාභමරහතීති ලද්ධබ්බං. අවඤ්ඤාතන්ති පගෙව අනවඤ්ඤාතන්ති අත්ථො.

අප්පනාප්පත්තා කුසලකිරියධම්මා මහාබලා සාධිපතිකා එව හොන්ති, තථා මිච්ඡත්තනියතාපීති ආහ ‘‘අප්පනාසදිසා…පෙ… නුප්පජ්ජන්තී’’ති. අප්පනාසදිසාති අප්පනාප්පත්තසදිසා. කම්මකිලෙසාවරණභූතා ච තෙති තෙ මිච්ඡත්තනියතධම්මා කම්මාවරණභූතා, යෙ ආනන්තරියප්පකාරා කිලෙසාවරණභූතා, යෙ නියතමිච්ඡාදිට්ඨිධම්මා, සම්පයුත්තචෙතනාය පනෙත්ථ කිලෙසාවරණපක්ඛිකතා දට්ඨබ්බා ආනන්තරියචෙතනාසම්පයුත්තස්ස පටිඝස්ස කම්මාවරණපක්ඛිකතා විය. පච්චක්ඛගති අනන්තරතාය විනා භාවිනීති වුත්තං ‘‘පච්චක්ඛසග්ගානං කාමාවචරදෙවානම්පී’’ති. තෙන තෙසු ආනන්තරියා විය අසම්භාවිනො අහෙතුකාභිනිවෙසාදයොපීති දස්සෙති.

තිවිධොපි කිරියාරම්මණාධිපතීති එත්ථ අයං කිරියාරම්මණාධිපතීති අජ්ඣත්තාරම්මණො අධිප්පෙතො, උදාහු බහිද්ධාරම්මණොති උභයථාපි න සම්භවො එවාති දස්සෙන්තො ‘‘කාමාවචරාදිභෙදතො පනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ පරසන්තානගතානං සාරම්මණධම්මානං අධිපතිපච්චයතා නත්ථීති සම්බන්ධො. අභාවතොති අවචනතො. අවචනඤ්හි නාම යථාධම්මසාසනෙ අභිධම්මෙ අභාවො එවාති එතෙනෙව අනුද්ධටතාපි අවුත්තතො වෙදිතබ්බා. අජ්ඣත්තාරම්මණබහිද්ධාරම්මණද්වයවිනිමුත්තස්ස සාරම්මණධම්මස්ස අභාවතො නත්ථීති විඤ්ඤායතීති වත්තබ්බෙ තමෙව විඤ්ඤායමානතං සම්භාවෙන්තො ‘‘නත්ථීති විඤ්ඤායමානෙපී’’ති ආහ. තෙන වුත්තං ‘‘බහිද්ධා ඛන්ධෙ’’තිආදි. රූපෙ එව භවිතුං අරහති එදිසෙසු ඨානෙසු අරූපෙ අසම්භවතොති අධිප්පායො. අසම්භවතො ච යථාවුත්තපාළිඅනුසාරතොති වෙදිතබ්බන්ති. ‘‘විචාරිත’’න්ති කස්මා වුත්තං, නනු ‘‘අතීතාරම්මණෙ අනාගතෙ ඛන්ධෙ ගරුං කත්වා අස්සාදෙතී’’තිආදිවචනතො අරූපෙපි එදිසෙසු ඨානෙසු ඛන්ධසද්දො පවත්තතෙව. ආවජ්ජනකිරියසබ්භාවතො පනාති ඉදං යථාදස්සිතපාළියා විරොධපරිහරණාධිප්පායෙන වුත්තං, අවචනං පන කත්ථචි විනෙය්‍යජ්ඣාසයෙන, කත්ථචි නයදස්සනෙන හොතීති කුතො විරොධාවසරො.

අධිපතිපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. අනන්තරපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

4. යථාවුත්තා නිරොධානන්තරසුඤ්ඤතා නිරොධප්පත්තතා ඔකාසදානවිසෙසො, අත්තනො අනුරූපචිත්තුප්පාදනසමත්ථතා චිත්තනියමහෙතුතා, තත්ථ අනන්තරුප්පාදනසමත්ථතා ච සණ්ඨානාභාවතො සුට්ඨුතරං නිරන්තරුප්පාදනසමත්ථතා ච චිත්තනියමහෙතුවිසෙසො දට්ඨබ්බො. ධාතුවසෙනාති විඤ්ඤාණධාතුමනොධාතුමනොවිඤ්ඤාණධාතුවසෙන. එත්තකා එව හි ධාතුයො භින්නසභාවා අනන්තරපච්චයතාය නියමෙත්වා වත්තබ්බා, අභින්නසභාවා පන විසෙසාභාවතො පුරිමතාමත්තංයෙව විසෙසං පුරක්ඛත්වා වත්තබ්බාති තා කුසලාදිභෙදෙන තථා වුත්තා. තෙනාහ ‘‘කුසලාදිවසෙන චා’’ති. යා පන මනොධාතුමනොවිඤ්ඤාණධාතුවසෙන අනන්තරපච්චයතා වත්තබ්බා, තත්ථ මනොවිඤ්ඤාණධාතු මනොධාතුයා අනන්තරපච්චයෙන පච්චයොති වුච්චමානො සම්මොහො සියා, පුරෙ මනොධාතුයා අනන්තරපච්චයභාවෙන වුත්තා, ඉදානි මනොවිඤ්ඤාණධාතු මනොධාතුයාති පච්චයපච්චයුප්පන්නවිසෙසා න විඤ්ඤායෙය්‍ය, මනොධාතුයා පන චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිධාතූනං අනන්තරපච්චයභාවෙ වුච්චමානෙ නියමො නත්ථි. තෙනාහ ‘‘මනොධාතු චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුයාති චා’’ති. තථෙවාති නියමාභාවතො එවාති අත්ථො. තස්මාති යස්මා ඉතො අඤ්ඤථා දෙසනාය පච්චයපච්චයුප්පන්නානං විසෙසාභාවො චිත්තවිසෙසදස්සනවිච්ඡෙදො නියමාභාවො චාති ඉමෙ දොසා ආපජ්ජන්ති, තස්මා. නිදස්සනෙනාති ධාතුවසෙන නිදස්සනෙන. නයං දස්සෙත්වාති ‘‘මනොවිඤ්ඤාණධාතු තංසම්පයුත්තකා ච ධම්මා මනොධාතුයා තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති එවමාදිකස්ස අනන්තරපච්චයතාග්ගහණස්ස නයං දස්සෙත්වා. නිරවසෙසදස්සනත්ථන්ති නිරවසෙසස්ස අනන්තරපච්චයභාවිනො චිත්තුප්පාදස්ස දස්සනත්ථං.

සදිසකුසලානන්ති සමානකුසලානං, සමානතා චෙත්ථ එකවීථිපරියාපන්නතාය වෙදිතබ්බා. තෙනෙවාහ ‘‘භූමිභින්නානම්පි පච්චයභාවො වුත්තො හොතී’’ති. සමානවීථිතා ච යස්මා සමානවෙදනා සමානහෙතුකා ච හොන්ති, තස්මා ‘‘වෙදනාය වා හෙතූහි වා සදිසකුසලාන’’න්ති ආහ. වා-සද්දො චෙත්ථ අනියමත්ථො. තෙන ඤාණසඞ්ඛාරාදිභෙදස්සපි විකප්පනවසෙන සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. චුතිපි ගහිතා තංසභාවත්තා. භවඞ්ගචිත්තමෙව හි පරියොසානෙ ‘‘චුතී’’ති වුච්චති. කුසලාකුසලානන්තරඤ්ච කදාචි සා උප්පජ්ජතීති තදාරම්මණම්පි ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං, කිරියජවනානන්තරං තදාරම්මණුප්පත්තියන්ති අධිප්පායො.

කාමාවචරකිරියාය ආවජ්ජනස්සාති අයමෙත්ථ අත්ථො අධිප්පෙතොති දස්සෙන්තො ‘‘ආවජ්ජනග්ගහණෙන කාමාවචරකිරියං විසෙසෙතී’’ති ආහ. තමෙව හි අත්ථං පාකටතරං කාතුං ‘‘කාමාවචරවිපාකො’’තිආදි වුත්තං. වොට්ඨබ්බනම්පි ගහිතං සන්තීරණානන්තරත්තාති අධිප්පායො.

අනන්තරපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. සහජාතපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

6. පොරාණපාඨොති පුරාතනො අට්ඨකථාපාඨො. ඉමස්සාති ඉමස්ස පදස්ස. අවුත්තස්සාති පාළියං අවුත්තස්ස. යදිපි සහගතසද්දස්ස අත්ථසංවණ්ණනායං සංසට්ඨසද්දස්ස විය සමානත්ථස්සපි කත්ථචි සද්දන්තරස්ස අත්ථො වුච්චති පරියායවිසෙසබොධනත්ථං, තථාපි න මූලසද්දස්ස අත්ථො විභාවිතො හොතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘න ච…පෙ… හොතී’’ති. ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤ’’න්ති ච ‘‘අඤ්ඤඅඤ්ඤ’’න්ති වත්තබ්බෙ ම-කාරාගමං කත්වා නිද්දෙසො, කම්මබ්‍යතිහාරෙ චෙතං පදං, තස්මා ඉතරෙතරන්ති වුත්තං හොති. පච්චයපච්චයුප්පන්නානං එකස්මිංයෙව ඛණෙ පච්චයුප්පන්නපච්චයභාවස්ස ඉච්ඡිතත්තා යො හි යස්ස පච්චයො යස්මිං ඛණෙ, තස්මිංයෙව ඛණෙ සොපි තස්ස පච්චයොති අයමෙත්ථ අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතා. තථා හි අට්ඨකථායං ‘‘අඤ්ඤො අඤ්ඤස්සා’’ති වත්වා ‘‘ඉමිනා…පෙ… දීපෙතී’’ති වුත්තං. ඔක්කමනං පවිසනන්ති අත්ථො. ආසනක්ඛණෙ හි ධම්මා පුරිමභවතො ඉමං භවං පවිසන්තා විය හොන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘පරලොකතො ඉමං ලොකං ආගන්ත්වා පවිසන්තං විය උප්පජ්ජතී’’ති. තස්මා අවිසෙසෙන පටිසන්ධි ඔක්කන්තිසද්දාභිධෙය්‍යාති අධිප්පායෙන වුත්තං ‘‘ඔක්කන්ති…පෙ… අධිප්පායෙනාහා’’ති. තංනිවාරණත්ථන්ති තස්ස ඛණන්තරෙ රූපීනං සහජාතපච්චයභාවස්ස ‘‘කඤ්චි කාලෙ න සහජාතපච්චයෙන පච්චයො’’ති නිවාරණත්ථං. තෙන පදද්වයෙන සමානෙසු පච්චයපච්චයුප්පන්නධම්මෙසු පුරිමතො පච්ඡිමස්ස විසෙසමත්ථං දස්සෙති.

එවඤ්ච ‘‘කඤ්චි කාලෙ’’ති පදස්ස ‘‘කෙචි කාලෙති වා, කිස්මිඤ්චි කාලෙ’’ති වා විභත්තිවිපල්ලාසෙන අත්ථො ගහෙතබ්බොති අධිප්පායෙන පඨමවිකප්පං දස්සෙත්වා ඉදානි පකාරන්තරෙන දස්සෙතුං ‘‘කඤ්චි කාලෙති කෙචි කිස්මිඤ්චි කාලෙති වා අත්ථො’’ති ආහ. තෙන ‘‘කඤ්චී’’ති අයං සාමඤ්ඤනිද්දෙසොති දස්සෙති. යො හි අයං ‘‘කෙචී’’ති පච්චත්තබහුවචනාභිධෙය්‍යො අත්ථො, යො ච ‘‘කිස්මිඤ්චී’’ති භුම්මෙකවචනාභිධෙය්‍යො, තදුභයං සති කාලවන්තකාලතාවිභාගෙ කිං-සද්දස්ස වචනීයතාසාමඤ්ඤෙන පන එකජ්ඣං කත්වා ‘‘කඤ්චී’’ති පාළියං වුත්තන්ති තං විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘කෙචි කිස්මිඤ්චී’’ති වුත්තං. අට්ඨකථායං පන ‘‘කිස්මිඤ්චී’’ති භුම්මවසෙනෙව වුත්තං. තෙන යථාවුත්තඅත්ථවිභාගෙන පදෙන. වත්ථුභූතාති වත්ථුසභාවා. හදයරූපමෙව සන්ධාය වදති. රූපන්තරානන්ති හදයවත්ථුතො අඤ්ඤරූපානං. අරූපීනං සහජාතපච්චයතං පුබ්බෙ ‘‘ඔක්කන්තික්ඛණෙ නාමරූප’’න්ති එත්ථ අනිවාරිතං නිවාරෙතීති යොජනා, තථා වත්ථුස්ස ච කාලන්තරෙ පටිසන්ධිකාලතො අඤ්ඤස්මිං කාලෙ අරූපීනං නිවාරෙතීති. එවඤ්ච කත්වාතිආදිනා යථාවුත්තඅත්ථවණ්ණනාය පාළියං විභත්තිනිද්දෙසස්ස රූපකභාවමාහ. පුනපි පුරිමතො පච්ඡිමස්ස උපචයෙන විසෙසං දස්සෙතුං ‘‘පුරිමෙන චා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පුරිමෙනාති ‘‘ඔක්කන්තික්ඛණෙ නාමරූප’’න්ති ඉමිනා පච්චයනිද්දෙසවචනෙන. ‘‘එකො ඛන්ධො වත්ථු ච තිණ්ණං ඛන්ධාන’’න්තිආදිනා පටිච්චවාරාදිපාඨෙන. අත්ථවිවරණඤ්හි පච්චයනිද්දෙසපාළියා සබ්බෙපි සත්ත මහාවාරා. වත්ථුස්ස වත්තබ්බත්තෙ ආපන්නෙ කින්ති පච්චයොති තස්ස නාමස්සාති යොජනා. එතෙනාති ‘‘රූපිනො ධම්මා අරූපීනං ධම්මාන’’න්ති එතෙන වචනෙන. කෙවලස්සාති නාමරහිතස්ස වත්ථුස්ස. තථාති නාමස්ස පච්චයභාවෙන.

කත්ථචීති ‘‘රූපිනො ධම්මා අරූපීනං ධම්මානං කඤ්චි කාලං සහජාතපච්චයෙන පච්චයො’’ති එතස්මිං නිද්දෙසෙ. එත්ථ හි අඤ්ඤමඤ්ඤසහජාතපච්චයභාවො ලබ්භති. වචනෙනාති ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤ’’න්ති ඉමිනා වචනෙන පාළියං සහජාතපච්චයභාවස්ස අසඞ්ගහිතත්තා, අත්ථතො පන ලබ්භතෙවාති. තෙනාහ ‘‘ලබ්භමානෙපී’’ති. තස්සාති අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයත්තස්ස. එවන්ති ‘‘න අඤ්ඤමඤ්ඤවසෙනා’’ති ඉමිනා පකාරෙන. සමුදායෙකදෙසවසෙන සාමිවචනන්ති අවයවාවයවිසම්බන්ධෙ අවයවිනි සාමිවචනන්ති අත්ථො, නිද්ධාරණෙ වා ‘‘කණ්හා ගාවීන’’න්තිආදීසු විය.

සහජාතපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. නිස්සයපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

8. කිස්මිඤ්චි කාලෙති ඉදං න ලබ්භති සබ්බදාපි නිස්සයපච්චයතාය ලබ්භමානත්තා. සහජං පුරෙජන්ති හි විභාගං අනාමසිත්වා නිස්සයතාමත්තමෙව නිස්සයපච්චයතා. වත්ථුරූපං පඤ්චවොකාරභවෙති වත්ථුරූපං පඤ්චවොකාරභවෙ චාති ච-සද්දො ලුත්තනිද්දිට්ඨො දට්ඨබ්බො. තස්සාති ආරුප්පවිපාකට්ඨපනස්ස. පකාසෙතබ්බත්තාති ඉමිනා අපාකටං පාකටං කත්වා වචනෙන චොදනා අනොකාසාති දස්සෙති.

නිස්සයපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. උපනිස්සයපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

9. උපනිස්සයෙ තයොති අනන්තරාරම්මණපකතූපනිස්සයප්පභෙදෙ තයො උපනිස්සයෙ. අනෙකසඞ්ගාහකතායාති අනෙකෙසං පච්චයධම්මානං සඞ්ගහණතො. එකන්තෙනෙව හොන්ති චිත්තනියමහෙතුභාවෙන පවත්තිනියමතො. යෙසු පදෙසූති යෙසු කුසලාදිපදෙසු. සඞ්ගහිතොති සඞ්ගහං ගතො, කුසලාදිපදෙසු යෙසං පදානංයෙව අනන්තරූපනිස්සයො ලබ්භතීති අත්ථො. තෙසු ‘‘කෙසඤ්චී’’ති න වුත්තං. කස්මා? න සක්කා වත්තුං එකන්තෙනෙව උපලබ්භනතො. තෙසූති කුසලාකුසලපදෙසු. න හි කුසලො අකුසලස්ස අනන්තරූපනිස්සයො හොති, අකුසලො වා කුසලස්ස, ආරම්මණපකතූපනිස්සයා පන අනෙකන්තිකා, තස්මා තත්ථ ‘‘කෙසඤ්චී’’ති වුත්තං. සිද්ධානං පච්චයධම්මානන්ති පච්චයභාවෙන පුරිමනිප්ඵන්නානං කුසලාදීනං කුසලස්ස අකුසලස්ස වාති අත්ථො. අකුසලාදීහීති යථාසඞ්ඛ්‍යං අකුසලෙන කුසලෙන වා. අවිසෙසෙනාති යථාවුත්තවිසෙසෙ නියමං අග්ගහෙත්වා අකුසලාදීසු අකුසලකුසලානං ‘‘කෙසඤ්චී’’තිආදිනා.

අනාරම්මණත්තා ආරම්මණූපනිස්සයං පුබ්බාපරනියමෙන අප්පවත්තිතො අනන්තරූපනිස්සයං න ලභතීති යොජනා. පකතස්සාති නිප්ඵාදිතස්ස, උපසෙවිතස්ස වා. න හි රූපසන්තානස්ස සද්ධාදිනිප්ඵාදනං අත්ථි, උතුභොජනාදිඋපසෙවනං වා සම්භවති. තෙනාහ ‘‘යථා හි…පෙ… රූපසන්තානෙනා’’ති. නනු ච රූපසන්තානෙ පුබ්බෙනාපරං විසෙසො ලබ්භති, සො ච න විනා සමානජාතියෙන කාරණෙනාති ස්වායං පකතූපනිස්සයලාභොති කදාචි ආසඞ්කෙය්‍යාති ආහ ‘‘යස්මිඤ්චා’’තිආදි. තත්ථ තන්ති උතුබීජාදිකං කම්මාදි ච තෙන රූපෙන පුරිමනිප්ඵන්නෙන. උප්පාදනං සාභිසන්ධිකං දට්ඨබ්බං. අධිපතීසු පුබ්බාභිසඞ්ඛාරො විය පකප්පනං සංවිදහනං. පකරණං වුත්තලක්ඛණෙන කාරණභාවෙන අවට්ඨානං, යතො කාරණවිසෙසො ‘‘පකතී’’ති වුච්චති. යදි එවං කස්මා රූපස්සෙව තං පටික්ඛිපීයතීති ආහ ‘‘යථා ච…පෙ… දට්ඨබ්බා’’ති. එවම්පි උතුබීජාදීනං අඞ්කුරාදීසු කථං පච්චයවිසෙසභාවොති ආහ ‘‘උතුබීජාදයො පන…පෙ… භාවතො’’ති. උපනිස්සයොති ච යස්මා බලවතාකාරණං අධිප්පෙතං, තස්මා න එත්ථ එකන්තෙන පුරිමනිප්ඵත්ති ඉච්ඡිතබ්බා. යදි එවං පාළියං කථං පුරිමග්ගහණන්ති ආහ ‘‘පුරිමපුරිමානංයෙව පනා’’තිආදි. තෙපි වා පරිකප්පනවසෙන පුරිමනිප්ඵන්නායෙව නාම හොන්ති. න හි අසංවිදිතාකාරෙ වත්ථුස්මිං පත්ථනාපවත්තීති. තෙනාහ ‘‘තංසමානලක්ඛණතායා’’ති.

ධම්මෙති පුග්ගලසෙනාසනපඤ්ඤත්තීනං උපාදානභූතෙ ධම්මෙ. අයං නයොති පඤ්ඤත්තිමුඛෙන පඤ්ඤපෙතබ්බා තදුපාදානභූතා ධම්මා ගය්හන්තීති යථාවුත්තො නයො. එත්ථෙවාති ‘‘සෙනාසනම්පි උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’ති එතස්මිංයෙව වචනෙ. කථං පච්චුප්පන්නස්ස පකතූපනිස්සයභාවොති චොදනාය ‘‘වක්ඛතී’’තිආදිනා ආගමං දස්සෙත්වා යුත්තිං දස්සෙතුං ‘‘පච්චුප්පන්නානම්පිච තාදිසානං පුබ්බෙ පකතත්තා’’ති වුත්තං. තාදිසානන්ති යාදිසා උතුආදයො පච්චුපට්ඨිතා, තාදිසානං තතො පුබ්බෙ පුරෙතරං පකතත්තා පකතූපනිස්සයයොග්‍යතාය ආපාදිතත්තා.

කසිණාදීනම්පි ආරම්මණූපනිස්සයතා සම්භවතීති කත්වා වුත්තං ‘‘ඉමිනා අධිප්පායෙන ‘එකච්චායා’ති ආහා’’ති. තථා හි ‘‘කසිණමණ්ඩලං දිස්වා’’තිආදිනා තස්ස උපනිස්සයභාවො අට්ඨකථායං වුත්තො.

අරූපාවචරකුසලම්පි උපනිස්සයො හොති, පගෙව කාමාවචරරූපාවචරකුසලන්ති අධිප්පායො. තං පන යථා උපනිස්සයො හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘යස්මිං කසිණාදිම්හී’’තිආදි වුත්තං. අනුප්පන්නඣානුප්පාදනෙති රූපාවචරජ්ඣානං සන්ධායාහ, අරූපාවචරජ්ඣානෙ පන වත්තබ්බමෙව නත්ථි. තදුප්පාදකකුසලානන්ති තස්ස රූපාවචරවිපාකස්ස උප්පාදකකුසලානං, රූපාවචරකුසලානන්ති අත්ථො. පටිසන්ධිනියාමකස්සාති රූපාවචරපටිසන්ධිනියාමකස්ස. චුතිතොති රූපාවචරපටිසන්ධියා අනන්තරපච්චයභූතාය චුතියා. පුරිමජවනස්ස වසෙනාති චුතියා ආසන්නජවනභාවෙන. රූපාවචරකුසලං අරූපාවචරවිපාකස්සාති එත්ථාපි ‘‘තදුප්පාදකකුසලාන’’න්තිආදිනා ආනෙත්වා යොජෙතබ්බං. යථා ච ‘‘රූපාවචරකුසලං අරූපාවචරවිපාකස්ස උපනිස්සයො’’ති වුත්තං, එවං ‘‘කාමාවචරකුසලම්පි තදුප්පාදකකුසලාන’’න්තිආදිනා යොජෙතබ්බං. ලොකුත්තරවිපාකස්ස තෙභූමකකුසලානම්පි පාදකාදිවසෙන උපනිස්සයභාවො පාකටොයෙව, තථා තංතංභූමකකුසලානං තංතංභූමකකිරියානං, කාමාවචරකුසලස්ස රූපාරූපාවචරකිරියානං, රූපාවචරකුසලස්ස අරූපාවචරකිරියාය උපනිස්සයභාවොති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘එවං පච්චෙකං…පෙ… වෙදිතබ්බො’’ති ආහ. ‘‘සද්ධං උපනිස්සාය දානං දෙතී’’තිආදිනා පකතූපනිස්සයො උද්දෙසවසෙනෙව පාඨො ආගතො, න විභජනවසෙනාති ආහ ‘‘පාළියම්පි…පෙ… විස්සජ්ජිතො’’ති. කුසලත්තිකාදීසු අනුලොමාදිභෙදභින්නත්තා පඤ්හාවාරෙසූති බහුවචනනිද්දෙසො.

ලොකුත්තරනිබ්බත්තනං උපනිස්සාය පරස්ස සිනෙහුප්පාදනෙ ලොකුත්තරධම්මා උපනිස්සයො විය හොන්තීති අයමෙත්ථ ලෙසො, භාවිනො පන ලොකුත්තරස්ස අකුසලානං උපනිස්සයතා සම්භවතීති ආහ ‘‘න ඉදං සාරතො දට්ඨබ්බන්ති අධිප්පායො’’ති. රූපාවචරාදිකුසලානන්ති රූපාරූපාවචරලොකුත්තරකුසලානං උප්පාදියමානස්ස රූපාවචරකුසලස්සාති යොජනා. රූපාවචරකිරියස්ස ච අරූපාවචරවිපාකො උපනිස්සයො කථන්ති ආහ ‘‘පුබ්බෙ නිවුත්ථාදීසු…පෙ… අරහතො’’ති. තං තං විපාකං පත්ථෙන්තො තස්ස තස්ස විපාකස්ස හෙතුභූතං කුසලං නිබ්බත්තෙතීති විපාකානං කුසලූපනිස්සයතාති ආහ ‘‘චතුභූමකා…පෙ… උපනිස්සයො’’ති. ලොකියකුසලානං පන ලොකුත්තරවිපාකා උපනිස්සයො න හොන්තීති දස්සෙන්තො ‘‘යදිපී’’තිආදිමාහ. තෙනෙව හි ‘‘තථා තෙභූමකවිපාකො’’ති තෙභූමකග්ගහණං කතං. තත්ථ තෙනාති අනාගාමිනා. තන්ති අරහත්තඵලං. තස්මාති අදිට්ඨපුබ්බත්තා. තානි වියාති සොතාපත්තිඵලානි විය. තෙසන්ති පුථුජ්ජනාදීනං. ඉමස්සාති අනාගාමිනො. ඉදං වුත්තං හොති – යථා පුථුජ්ජනාදීනං සන්තානෙ ඣානාදීනං සොතාපත්තිඵලාදීනං න උපනිස්සයපච්චයො අනුපලද්ධපුබ්බත්තා, එවං අනාගාමිනො ඣානාදීනං අග්ගඵලං උපනිස්සයපච්චයො අදිට්ඨපුබ්බත්තා. තෙනාහ ‘‘උපලද්ධපුබ්බසදිසමෙව හි අනාගතම්පි උපනිස්සයො’’ති. අට්ඨකථායං පන හෙට්ඨිමඵලානං කුසලූපනිස්සයතා වුත්තා එව.

යථා විපාකා කුසලානං, එවං කිරියාපි තෙසං උපනිස්සයො හොතීති තං නයං දස්සෙතුං ‘‘කිරියං අත්ථපටිසම්භිදාදි’’න්තිආදි වුත්තං. යොනිසොමනසිකාරෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථීති චතුභූමකකුසලස්සපි යොනිසොමනසිකාරො උපනිස්සයො හොතීති එත්ථ වත්තබ්බමෙව නත්ථි, තදත්ථං යොනිසොමනසිකාරං පවත්තෙන්තස්සාති අත්ථො. තන්ති යොනිසොමනසිකාරං. අකුසලස්ස ච චතුභූමකවිපාකස්ස උපනිස්සයො යොනිසොමනසිකාරොති යොජනා. එවං කිරියස්සපීති යථා කුසලස්ස යොනිසොමනසිකාරස්ස වසෙන උපනිස්සයො වුත්තො, එවං කිරියස්සපි යොනිසොමනසිකාරස්ස වසෙන යොජෙතබ්බන්ති අත්ථො. සො හි තං උපනිස්සාය රාගාදිඋප්පාදනෙ අකුසලස්ස වුත්තනයෙන කුසලාකුසලූපනිස්සයභාවමුඛෙන චතුභූමකවිපාකස්ස උපනිස්සයො හොතියෙව. යදි කිරියසඞ්ඛාතො…පෙ… හොතියෙව, අථ කස්මා පකතූපනිස්සයවිභජනෙ කිරියා න ගහිතා, උතුභොජනසෙනාසනානියෙව ගහිතානීති ආහ ‘‘නෙවවිපාකනවිපාකධම්මධම්මෙසු…පෙ… නයදස්සනමත්තමෙවා’’ති. එවමාදිකන්ති ආදි-සද්දෙන ‘‘කුසලං ධම්මං සහජාතො අබ්‍යාකතො ධම්මො උප්පජ්ජති න උපනිස්සයපච්චයා’’ති එවමාදිකං සඞ්ගණ්හාති. උපනිස්සයපරියායො උපනිසසද්දොති කත්වා වුත්තං ‘‘විඤ්ඤාණූපනිසං නාමරූපං, නාමරූපූපනිසඤ්ච සළායතනන්තිආදිකෙනා’’ති. එත්ථ හි විඤ්ඤාණස්ස නාමරූපානං ඵස්සරූපාදීනං චක්ඛායතනාදීනඤ්ච උපනිස්සයභාවො වුත්තොති.

උපනිස්සයපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. පුරෙජාතපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

10. දස්සිතමෙව නයදස්සනවසෙනාති යොජනා. යදි දස්සිතමෙව, කස්මා වුත්තං ‘‘සාවසෙසවසෙන දෙසනා කතා’’ති ආහ ‘‘සරූපෙන අදස්සිතත්තා’’ති. ‘‘යං යං ධම්මං පුරෙජාතං ආරබ්භ යෙ යෙ ධම්මා උප්පජ්ජන්ති චිත්තචෙතසිකා ධම්මා, තෙ තෙ ධම්මා තෙසං තෙසං ධම්මානං පුරෙජාතපච්චයෙන පච්චයො’’ති එවං සරූපෙන පාළියං අදස්සිතත්තා. ඉද්ධිවිධාභිඤ්ඤාය චාති ච-සද්දෙන චුතූපපාතඤාණස්සපි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. තස්සපි හි රූපධම්මාරම්මණකාලෙ අට්ඨාරසසු යං කිඤ්චි ආරම්මණපුරෙජාතං හොති පච්චුප්පන්නාරම්මණත්තා. ‘‘චවමානෙ උපපජ්ජමානෙ’’ති හි වුත්තං. දිබ්බචක්ඛුදිබ්බසොතඤාණෙසු ච වත්තබ්බමෙව නත්ථි.

ඉතරස්සපි අභාවාති ආරම්මණපුරෙජාතස්සපි අභාවා අග්ගහණං පටිසන්ධිභාවිනොති යොජනා. සතිපි කස්සචි පටිසන්ධිභාවිනො ආරම්මණපුරෙජාතෙ විභූතං පන කත්වා ආරම්මණකරණාභාවතො අවිජ්ජමානසදිසන්ති කත්වා වුත්තං ‘‘ඉතරස්සපි අභාවා’’ති. තෙනෙවාහ ‘‘පටිසන්ධියා විය අපරිබ්‍යත්තස්ස ආරම්මණස්ස ආරම්මණමත්තභාවතො’’ති. සන්තීරණභාවිනො මනොවිඤ්ඤාණධාතුයාපි එකන්තෙනෙව පුරෙජාතපච්චයො රූපාදීනි පඤ්චාරම්මණානීති යොජනා. එත්ථ ච ‘‘මනොධාතූනඤ්චා’’තිආදි ‘‘තදාරම්මණභාවිනො’’ති පදස්ස පුරතො වත්තබ්බො, උප්පටිපාටියා ලිඛිතං.

පුරෙජාතපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

11. පච්ඡාජාතපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

11. නිරවසෙසදස්සිතපුරෙජාතදස්සනවසෙනාති ‘‘චතුසමුට්ඨානිකතිසමුට්ඨානිකරූපකායස්සා’’ති එවං නිරවසෙසතො දස්සිතස්ස පුරෙජාතස්ස පච්චයුප්පන්නස්ස දස්සනවසෙන. පච්චයා හි ඉධ කාමාවචරරූපාවචරවිපාකා, තෙසු කාමාවචරවිපාකො ච චතුසමුට්ඨානිකරූපකායස්ස පච්චයො, න ඉතරො. තෙනෙවාහ ‘‘රූපාවචරවිපාකො පන ආහාරසමුට්ඨානස්ස න හොතී’’ති, තස්මා ‘‘තස්සෙවා’’ති වුත්තෙපි යථාරහමත්ථො වෙදිතබ්බො.

පච්ඡාජාතපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

12. ආසෙවනපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

12. පකාරෙහි ගුණිතං පගුණං, බහුක්ඛත්තුං පවත්තියා භාවිතන්ති අත්ථො. අතිසයෙන පගුණං පගුණතරං, තතොයෙව බලවතරං. තස්ස භාවො, තෙන පගුණතරබලවතරභාවෙන විසිට්ඨං විසෙසප්පත්තං. ස්වායං විසෙසො විපාකෙ නත්ථීති ආහ ‘‘එතෙන විපාකාබ්‍යාකතතො විසෙසෙතී’’ති.

ආසෙවනපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

13. කම්මපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

13. එවංසභාවාති කම්මපච්චයෙන උපකාරකසභාවා. සමත්ථතාති ආනුභාවො. තස්සාති විපාකක්ඛන්ධකටත්තාරූපසඞ්ඛාතස්ස ඵලස්ස. කම්මපච්චයභාවො වුත්තොති කම්මපච්චයෙන පච්චයභාවො වුත්තො. එකවොකාරෙ රූපම්පීති එකවොකාරෙපි රූපං න ජනෙති, පගෙව චතුවොකාරෙති අත්ථො.

කම්මපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

14. විපාකපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

14. යථා හි රූපභවෙ සඤ්ඤීනං තංනිබ්බත්තිතපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරෙනෙව රූපුප්පත්ති, එවං අසඤ්ඤීනම්පීති තත්ථ කාමාවචරකම්මුනා යථා විපාකානුරූපානං පච්චයො හොන්තො කෙසඤ්චියෙව හොති, න සබ්බෙසං, කත්ථචියෙව හොති, න සබ්බත්ථ, න එවං විපාකානන්ති ආහ ‘‘එකන්තෙනා’’ති. තෙසං වසෙනාති තෙසං විපාකපච්චයලාභීනං විපාකක්ඛන්ධානං වසෙන. න හීතිආදිනා ‘‘එකන්තෙනා’’ති වුත්තමත්ථං බ්‍යතිරෙකතො විභාවෙති. භූමිද්වයවිපාකොති කාමාවචරරූපාවචරවිපාකො ආරුප්පෙ රූපස්ස න හි පච්චයොති යොජනා.

විපාකපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

15. ආහාරපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

15. කෙවලාය ඔජාය අජ්ඣොහරණස්ස අභාවා ‘‘අසිතපීතාදිවත්ථූහි සහ අජ්ඣොහරිතොවා’’ති වුත්තං. ඛාදනීයභොජනීයප්පභෙදෙ අසිතෙ තාව කබළීකාරතා හොතු, පාතබ්බාදිකෙ පන කථන්ති ආහ ‘‘පාතබ්බ…පෙ… හොන්තී’’ති. යෙභුය්‍යවසෙන වා එවං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

අනුපාලකොති උපත්ථම්භකො. චිත්තසමුට්ඨානස්ස කායස්ස ආහාරපච්චයභාවො කබළීකාරාහාරස්ස විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බො. කස්මාති චෙ? එත්ථ කාරණමාහ ‘‘න හී’’තිආදිනා. සති හි පච්චයභාවෙ ‘‘චිත්තසමුට්ඨානො කබළීකාරාහාරො චිත්තසමුට්ඨානස්ස කායස්ස ආහාරපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදි වත්තබ්බං සියා, න පන වුත්තං, නොචිත්තසමුට්ඨානස්ස පන වුත්තං. තෙනාහ ‘‘තිවිධොපි…පෙ… වුත්තො’’ති.

ආහාරපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

16. ඉන්ද්‍රියපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

16. ‘‘මිස්සකත්තා’’ති ඉදං ඉන්ද්‍රියතාය රූපාරූපජීවිතින්ද්‍රියානං එකජ්ඣං කත්වා දෙසිතතං සන්ධාය වුත්තං, තස්මා මිස්සකත්තාති රූපජීවිතින්ද්‍රියමිස්සකත්තාති අත්ථො. ජීවිතින්ද්‍රියන්ති අරූපජීවිතින්ද්‍රියං. න සබ්බෙන සබ්බං වජ්ජිතබ්බන්ති යථා පඤ්හාපුච්ඡකෙ අරූපජීවිතින්ද්‍රියං මිස්සකත්තා න ගහිතං, න එවමිධ අරූපජීවිතින්ද්‍රියං අග්ගහිතන්ති අත්ථො.

අරූපානං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං පච්චයන්තරාපෙක්ඛානි ආවජ්ජනාරම්මණාදිඅඤ්ඤපච්චයසාපෙක්ඛානි ඉන්ද්‍රියපච්චයා සියුං චක්ඛාදීනං රූපාරූපානං අඤ්ඤමඤ්ඤං කදාචිපි අවිනිබ්භුත්තභාවස්ස අභාවතො, පච්චයන්තරසමොධානාපෙක්ඛතාය ච. යො පන නිරපෙක්ඛොති යථා චක්ඛාදීනි පච්චයන්තරෙසු සාපෙක්ඛානි, එවං සාපෙක්ඛො අහුත්වා යො තත්ථ නිරපෙක්ඛො ඉන්ද්‍රියපච්චයො හොති අවිනිබ්භුත්තධම්මානං යථා දුවිධම්පි ජීවිතින්ද්‍රියං, සො අත්තනො…පෙ… නත්ථීති යොජනා. අවිනිබ්භුත්තානං තෙසම්පි ලිඞ්ගාදීනං සියුං විනිබ්භුත්තානං පච්චයුප්පන්නානං ඉන්ද්‍රියපච්චයතාභාවස්ස අදිට්ඨත්තා. නනු චක්ඛාදීනං විනිබ්භුත්තානං ඉන්ද්‍රියපච්චයභාවො දිට්ඨොති? සච්චං දිට්ඨො, න පන සො සමානජාතියාති දස්සෙන්තො ‘‘න හී’’තිආදිමාහ. සති චෙවන්ති එවං වුත්තප්පකාරෙ සමානජාතියංයෙව අවිනිබ්භුත්තස්ස ඉන්ද්‍රියපච්චයභාවෙ සති ඉත්ථිපුරිසින්ද්‍රියෙහි සද්ධිං. සහයොගෙ හි ඉදං කරණවචනං. යදිපි ඉත්ථිපුරිසින්ද්‍රියානි ලිඞ්ගාදීනං කලලාදිකාලෙ ඉන්ද්‍රියපච්චයතං න ඵරෙය්‍යුං තෙසං තදා අභාවතො. යෙ පන රූපධම්මා තදා සන්ති, තෙහි අවිනිබ්භුත්තාව, තෙසං කස්මා න ඵරන්තීති ආහ ‘‘අඤ්ඤෙසං පනා’’තිආදි. අබීජභාවතො අනිමිත්තභාවතො. තදනුරූපානන්ති කලලාදිඅවත්ථානුරූපානං අත්ථිතං ඉච්ඡන්ති, යතො ‘‘ඉත්ථී, පුරිසො’’ති පකතිවිභාගො විඤ්ඤායතීති තෙසං අධිප්පායො.

කුසලජාතියන්ති නිද්ධාරණෙ භුම්මං. යෙ පන ‘‘කුසලජාතික’’න්ති පඨන්ති, තෙසං පච්චත්තෙකවචනං. විසුං එකජාති වා භූමි වා න හොති තදෙකදෙසභාවතො. හෙතුආදීසුපීති ආදි-සද්දෙන ‘‘අකුසලාහාරෙසුපි එසෙව නයො’’ති එවමාදිකං සඞ්ගණ්හාති. එස නයොති ය්වායං ‘‘භූමිවසෙන වුත්තෙසූ’’තිආදිනා අරූපෙ අලබ්භමානස්ස ඉන්ද්‍රියපච්චයස්ස අට්ඨපනෙ අත්ථනයො වුත්තො, එස නයො යොජෙතබ්බොති. තථා අපරියාපන්නකුසලහෙතු, තථා අකුසලහෙතූති එත්ථාපි පඨමාපරියාපන්නකුසලහෙතු දොමනස්සසහගතාකුසලහෙතු ච විසුං එකජාති භූමි වා න හොන්තීති ආරුප්පෙ අලබ්භමානාපි විසුං න ඨපිතාති යොජෙතබ්බො. එස නයො ‘‘අකුසලාහාරෙසුපි එසෙව නයො’’ති එවමාදීසු.

සති සහජාතපච්චයත්තෙ උප්පාදක්ඛණෙපි ඉන්ද්‍රියපච්චයතා සියාති කත්වා වුත්තං ‘‘සහජාතපච්චයත්තාභාවං සන්ධායා’’ති. වුත්තඤ්හි ‘‘උප්පජ්ජමානො සහ උප්පජ්ජමානභාවෙන උපකාරකො ධම්මො සහජාතපච්චයො’’ති (පට්ඨා. අට්ඨ. පච්චයුද්දෙසවණ්ණනා). තස්ස පන සහජාතපච්චයත්තාභාවො යදිපි අට්ඨකථායං ‘‘සහජාතපච්චයතා පන තස්ස නත්ථී’’ති සරූපෙනෙව දස්සිතො, තථාපි තං අනනුජානන්තො ‘‘උප්පාද…පෙ… නිවාරෙතු’’න්ති වත්වා ‘‘වක්ඛතී’’තිආදිනා තමත්ථං සමත්ථෙති. කම්මපච්චයසදිසන්ති හි එතෙන තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ පච්චයභාවො පකාසිතො. පවත්තෙචාති ච-සද්දෙන පටිසන්ධියඤ්ච කටත්තාරූපස්ස රූපජීවිතින්ද්‍රියතො අඤ්ඤො ඉන්ද්‍රියපච්චයො න හි අත්ථීති යොජනා. පටිච්චවාරාදයො සම්පයුත්තවාරපරියොසානා ඡ වාරා උප්පාදක්ඛණමෙව ගහෙත්වා පවත්තා ‘‘කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා’’තිආදිනා, න ඨිතික්ඛණන්ති අධිප්පායො. එවඤ්ච කත්වාති උප්පාදක්ඛණමෙව ගහෙත්වා පවත්තත්තා. එතෙසූති යථාවුත්තෙසු ඡසු වාරෙසු. කෙචි පන ‘‘රූපජීවිතින්ද්‍රියස්ස අනුපාලනං උප්පාදක්ඛණෙ න පාකටං බලවඤ්ච යථා ඨිතික්ඛණෙ පච්ඡාජාතාදිපච්චයලාභතො ථිරභාවප්පත්තියාස්ස තං පාකටං බලවඤ්ච, තස්මා ‘ඨිතික්ඛණෙ’ති වුත්ත’’න්ති වදන්ති.

ඉන්ද්‍රියපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

17. ඣානපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

17. සොමනස්සදොමනස්සසඞ්ඛාතානීති සොමනස්සදොමනස්සපරියායෙන වුත්තානි, ඣානඞ්ගභාවවිසෙසනතො වා සොමනස්සදොමනස්සභූතානෙව සුඛදුක්ඛානි ඣානඞ්ගානි, න ඉතරසුඛදුක්ඛානීති ඣානඞ්ගභූතානංයෙව සුඛදුක්ඛානං ඣානඞ්ගභාවදස්සනත්ථං සොමනස්සදොමනස්සග්ගහණං කතං. ඉදානි යථාවුත්තමෙව ‘‘ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණෙසූ’’තිආදිනා විත්ථාරතො විභාවෙති, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. තෙනාති විසෙසනභූතෙන සොමනස්සදොමනස්සග්ගහණෙන.

අභිනිපාතමත්තත්තාති ආරම්මණකරණමත්තභාවතො. චින්තනාපවත්තියා උපනිජ්ඣායනපවත්තියා. යථාවුත්තෙනෙව කාරණෙනාති ‘‘උපනිජ්ඣානාකාරස්ස අභාවතො’’ති එතෙන කාරණෙන. පුබ්බෙතිආදිතො. චත්තාරි අඞ්ගානි වජ්ජිතානීති සත්තසු අඞ්ගෙසු දස්සියමානෙසු චත්තාරි අඞ්ගානි වජ්ජිතානි. අට්ඨකථා හෙසාති ලෙසෙන අපකාසෙතබ්බතාය කාරණමාහ. තීසුපි එකමෙව වත්තබ්බං සියා, තංසමානලක්ඛණතාය ඉතරෙසං තිණ්ණම්පි ගහණං හොතීති. තිණ්ණං පන වචනෙනාති උපෙක්ඛාසුඛදුක්ඛානං අඣානඞ්ගතාදස්සනත්ථෙන වචනෙන. තතො උපෙක්ඛාදිතො අඤ්ඤස්ස ධම්මස්ස චිත්තෙකග්ගතාය ඣානඞ්ගන්ති උද්ධටභාවො ආපජ්ජති අඣානඞ්ගෙසු අග්ගහිතත්තා. යථාවුත්තකාරණතොති ‘‘උපනිජ්ඣානාකාරස්ස අභාවතො’’ති වුත්තකාරණතො අඤ්ඤෙන කාරණෙන අනුද්ධටභාවො වා ආපජ්ජති අනුපනිජ්ඣායනසභාවෙහි සද්ධිං අග්ගහිතත්තා උපනිජ්ඣායනාකාරභාවතො අඤ්ඤෙනෙව කාරණෙන චිත්තෙකග්ගතාය පාළියං අනුද්ධටභාවො ආපජ්ජති. තංදොසපරිහරණත්ථන්ති යථාවුත්තදොසවිනිමොචනත්ථං.

යෙ පනාතිආදි පදකාරමත්තදස්සනං. සොමනස්සාදීහීති සොමනස්සදොමනස්සඣානඞ්ගුපෙක්ඛාහි. අවිභූතභාවො උපෙක්ඛනං. උපෙක්ඛා හි අවිභූතකිච්චා වුත්තා. සමානානං කෙසං? සුඛාදීනං, කෙහි? සොමනස්සාදීහි, කථං? සුඛ…පෙ… යුත්තතාති යොජනා. න චිත්තෙකග්ගතායාති සුඛාදීහි, තදඤ්ඤෙහි අභිනිරොපනාදීහි ච අනින්ද්‍රියකිච්චතාය ච අනුපනිජ්ඣායනකිච්චතාය ච අසමානතාය පඤ්චවිඤ්ඤාණෙසු චිත්තෙකග්ගතාය ඣානඞ්ගන්ති අනුද්ධටභාවෙ කාරණං න වත්තබ්බන්ති. සාති චිත්තෙකග්ගතා. එත්ථාති ‘‘උපෙක්ඛාසුඛදුක්ඛානී’’ති එතස්මිං අට්ඨකථාවචනෙ න ගහිතා. විචිකිච්ඡායුත්තමනොධාතුආදීසූති විචිකිච්ඡාසම්පයුත්තචිත්තෙ මනොධාතුයා සම්පටිච්ඡනාදීසු ච. තස්සාපි චිත්තෙකග්ගතායපි.

ඣානපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

18. මග්ගපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

18. දුවිධම්පි සඞ්කප්පන්ති සම්මාසඞ්කප්පො මිච්ඡාසඞ්කප්පොති ච එවං අනවජ්ජසාවජ්ජභෙදෙන දුවිධම්පි. වීරියං සමාධින්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. සඞ්ගණ්හිත්වා විතක්කාදිභාවසාමඤ්ඤෙන සහ ගහෙත්වා, එකෙකමෙව කත්වා ගහෙත්වාති අත්ථො. තෙහි මිච්ඡාවාචාකම්මන්තාජීවෙහි. ඉධාති ඉමස්මිං මග්ගපච්චයනිද්දෙසෙ ලබ්භමානානි ච මග්ගපච්චයභාවතො, ච-සද්දෙන අලබ්භමානානි ච මග්ගපච්චයත්තාභාවා. යදි එවං කස්මා වුත්තානීති ආහ ‘‘මග්ගඞ්ගවචනසාමඤ්ඤෙනා’’ති. එවං පරියායනිද්දෙසො ඉධ කිමත්ථියොති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘එවඤ්හි සුත්තවොහාරොපි දස්සිතො හොතී’’ති. එවං පන දස්සෙන්තෙනාති පරමත්ථතො අමග්ගඞ්ගානිපි සුත්තෙ මග්ගඞ්ගවොහාරසිද්ධියා ඉධ මග්ගඞ්ගෙහි සහ දස්සෙන්තෙන. උද්ධරිත්වාති පදුද්ධාරං කත්වා. ඉදානි මිච්ඡාවාචාදීහි සද්ධිං ද්වාදසඞ්ගානි න දස්සෙතබ්බානි, කස්මාති චෙති ආහ ‘‘න හි පාළියං…පෙ… වත්තබ්බො’’ති. තප්පටිපක්ඛභාවතොයෙව මිච්ඡාමග්ගඞ්ගානි, න මිච්ඡාදිට්ඨිආදයො විය සභාවතොති අධිප්පායො.

පරියායනිප්පරියායමග්ගඞ්ගදස්සනත්ථෙපි අත්ථවචනෙ එවං න වත්තබ්බමෙවාති දස්සෙන්තො ‘‘පරියාය…පෙ… අධිකරණානී’’ති ආහ. තස්සත්ථො – යථා ‘‘අඤ්ඤභාගියස්ස අධිකරණස්සා’’ති එත්ථ පාළිගතඅධිකරණසද්දපතිරූපකො අඤ්ඤො අධිකරණසද්දො පාළිගතතදඤ්ඤසාධාරණතාය උභයපදත්ථො උද්ධටො ‘‘අධිකරණං නාම චත්තාරි අධිකරණානී’’ති, එවමිධාපි නිප්පරියායං ඉතරඤ්ච මග්ගඞ්ගං දස්සෙතුකාමෙන පාළිගතතදඤ්ඤසාධාරණො මග්ගඞ්ගසද්දො උද්ධරිතබ්බො සියා, තථා න කතන්ති. තස්මාති යස්මා පාළිගතොයෙව මග්ගඞ්ගසද්දො උද්ධටො, න තදඤ්ඤසාධාරණො, න ච අත්ථුද්ධාරමුඛෙන අධිප්පෙතත්ථො නියමිතො, තස්මා. තෙසූති අහෙතුකචිත්තුප්පාදෙසු. ‘‘සම්මාදිට්ඨි…පෙ… සමාධයො’’ති එත්ථ සඞ්කප්පවායාමසමාධයො සම්මාමිච්ඡාසද්දෙහි විසෙසෙත්වා වුත්තාති ආහ ‘‘සම්මාදිට්ඨිආදයො යථාවුත්තා සන්තී’’ති. සඞ්කප්පවායාමසමාධිප්පත්තා පන තත්ථ කෙචි සන්තියෙවාති. අථ වා සම්මාදිට්ඨිආදයොති වුත්තප්පකාරෙ සම්මාදිට්ඨිආදිකෙ අනවසෙසෙ සන්ධාය වුත්තං. තෙනාහ ‘‘යථාවුත්තා’’ති. උප්පත්තිට්ඨානනියමනත්ථත්තා න විසෙසනත්ථත්තාති අධිප්පායො.

මග්ගපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

20. විප්පයුත්තපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

20. සම්පයොගාසඞ්කාවත්ථුභූතොති සම්පයොගාසඞ්කාය අධිට්ඨානභූතො. තෙනාහ අට්ඨකථායං ‘‘අරූපිනො හි ඛන්ධා චක්ඛාදීනං වත්ථූනං අබ්භන්තරතො නික්ඛමන්තා විය උප්පජ්ජන්තී’’ති.

විප්පයුත්තපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

21. අත්ථිපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

21. යස්මිං සති යං හොති, අසති ච න හොති, සො තස්ස පච්චයොති යදිදං සමාසතො පච්චයලක්ඛණං යං සන්ධාය සුත්තෙ වුත්තං ‘‘ඉමස්මිං සති ඉදං හොති, ඉමස්මිං අසති ඉදං න හොතී’’ති, තයිදං අත්ථිපච්චයෙ යොජෙත්වා දස්සෙන්තො ‘‘යො හී’’තිආදිං වත්වා අයඤ්ච නයො නිබ්බානෙ න ලබ්භති, තස්මා නිබ්බානං අත්ථිපච්චයභාවෙන න උද්ධටන්ති දස්සෙතුං ‘‘නිබ්බානඤ්ච…පෙ… උපකාරකං හොතී’’ති ආහ. තෙන පච්චයධම්මානං පච්චයභාවො විසෙසතො බ්‍යතිරෙකමුඛෙන පාකටො හොතීති දස්සෙති. නත්ථිභාවොපකාරකතාවිරුද්ධොති නත්ථිපච්චයභාවවිරුද්ධො. විගතාවිගතපච්චයා විය හි අඤ්ඤමඤ්ඤං උජුපච්චනීකභාවෙන ඨිතා නත්ථිඅත්ථිපච්චයා. න නිබ්බානං අත්ථිපච්චයො නත්ථිභාවොපකාරකතාඅවිරොධතො. යෙ හි අත්ථිපච්චයධම්මා, තෙ නත්ථිභාවොපකාරකතාවිරුද්ධා එව දිට්ඨාති අධිප්පායො.

සති ච උප්පන්නත්තෙති සම්බන්ධො. යෙසං පච්චයා හොන්ති ආහාරින්ද්‍රියාති යොජනා. එකතොති සහ. සහජාතාදිපච්චයත්තාභාවතොති සහජාතපුරෙජාතපච්ඡාජාතපච්චයත්තාභාවතො. තදභාවොති සහජාතාදිපච්චයත්තාභාවො. එතෙසන්ති අත්ථිපච්චයතාවසෙන පවත්තමානානං ආහාරින්ද්‍රියානං. ධම්මසභාවවසෙනාති ධම්මතාවසෙන. ධම්මතා හෙසා, යදිදං පච්චයුප්පන්නෙහි සහ පුරෙතරං පච්ඡා ච ලබ්භමානා ආහාරින්ද්‍රියා තෙසං අත්ථිපච්චයා හොන්ති, න සහජාතාදිපච්චයාති. යථා වා චක්ඛාදිද්වාරානං රූපාදිආරම්මණානං සතිපි නියතවුත්තිතාය ද්වාරාරම්මණතො විඤ්ඤාණස්ස ඡබ්බිධභාවෙ ආරම්මණමනාමසිත්වා, ද්වාරතො ද්වාරමනාමසිත්වා ආරම්මණතො ඡබ්බිධතා වුච්චති, එවමිධාපි ආහාරින්ද්‍රියානං පච්චයුප්පන්නෙහි සතිපි සහජාතාදිභාවෙ අරූපක්ඛන්ධාදිවසෙන සහජාතාදිභෙදභින්නස්ස අත්ථිපච්චයස්ස දස්සිතත්තා පඤ්හාවාරෙ ආහාරින්ද්‍රියානං වසෙන ආගතෙ චතුත්ථපඤ්චමකොට්ඨාසභූතෙ අත්ථිපච්චයවිසෙසෙ සහජාතාදිභෙදං ආමසිතුං න ලබ්භතීති දස්සෙතුං අට්ඨකථායං ‘‘ආහාරො ඉන්ද්‍රියඤ්ච සහජාතාදිභෙදං න ලභතී’’ති වුත්තං, න පන ආහාරින්ද්‍රියෙසු සහජාතාදිභාවස්ස අභාවතො. එවම්පෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

අත්ථිපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

22-23-24. නත්ථිවිගතඅවිගතපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

22-23. එත්ථාති නත්ථිපච්චයෙ. නානන්ති නානත්තං. එතෙනාති අනන්තරපච්චයතො නත්ථිපච්චයස්ස විසෙසමත්තදීපනෙන ‘‘පච්චයලක්ඛණමෙව හෙත්ථ නාන’’න්ති ඉමිනා වචනෙන. අත්ථොති ධම්මො. බ්‍යඤ්ජනසඞ්ගහිතෙති ‘‘නත්ථිපච්චයො විගතපච්චයො’’ති එවමාදිබ්‍යඤ්ජනෙන සඞ්ගහිතෙ. පච්චයලක්ඛණමත්තෙති එත්ථ පවත්තිඔකාසදානෙන උපකාරකා අරූපධම්මා, විගතභාවෙන උපකාරකාති එවමාදිකෙ පච්චයානං ලක්ඛණමත්තෙ.

නත්ථිවිගතඅවිගතපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පච්චයනිද්දෙසපකිණ්ණකවිනිච්ඡයකථාවණ්ණනා

ආදිමපාඨොති පුරිමපාඨො. තථා ච සතීති දොසස්සපි සත්තරසහි පච්චයෙහි පච්චයභාවෙ සති. අධිපතිපච්චයභාවොපිස්ස අනුඤ්ඤාතො හොතීති ආහ ‘‘දොසස්සපි ගරුකරණං පාළියං වත්තබ්බං සියා’’ති. ‘‘සෙසාන’’න්ති වචනෙනෙව නිවාරිතොති කදාචි ආසඞ්කෙය්‍යාති තංනිවත්තනත්ථමාහ ‘‘න ච සෙසාන’’න්තිආදි. පුරෙජාතාදීහීති පුරෙජාතකම්මාහාරඣානින්ද්‍රියමග්ගවිපාකපච්චයෙහි. තන්නිවාරණත්ථන්ති තස්ස යථාවුත්තදොසස්ස නිවාරණත්ථං. විසුඤ්ච අග්ගහෙත්වාති ලොභමොහා විපාකපච්චයාපි න හොන්ති, තථා දොසොති එවං විසුඤ්ච අග්ගහෙත්වා. ඵොට්ඨබ්බායතනං කායවිඤ්ඤාණධාතුයා ආරම්මණාදිපච්චයො හොන්තංයෙව පථවීආදිසභාවත්තා අත්තනා සහජාතානං සහජාතාදිපච්චයා හොන්තියෙවාති වුත්තං ‘‘ඵොට්ඨබ්බායතනස්ස සහජාතාදිපච්චයභාවං දස්සෙතී’’ති. ‘‘සබ්බධම්මාන’’න්ති ‘‘සබ්බෙ ධම්මා මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති එත්ථ වුත්තෙ සබ්බධම්මෙ සන්ධායාහ ‘‘සබ්බධම්මානං යථායොගං හෙතාදිපච්චයභාවං දස්සෙතී’’ති. න හි එතං…පෙ… භාවදස්සනං, අථ ඛො එකධම්මස්ස අනෙකපච්චයභාවදස්සනං, තස්මා ‘‘එතෙන ඵොට්ඨබ්බායතනස්සා’’තිආදි වුත්තන්ති අධිප්පායො. රූපාදීනන්ති රූපායතනාදීනං.

භෙදාති විසෙසා. භෙදං අනාමසිත්වාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුආදිවිසෙසං අග්ගහෙත්වා. තෙ එවාති යථාවුත්තවිසෙසානං සාමඤ්ඤභූතෙ ඛන්ධෙ එව. යං සන්ධාය ‘‘එවං න සක්කා වත්තු’’න්ති වුත්තං, තං විභාවෙතුං ‘‘න හී’’තිආදි වුත්තං. පට්ඨානසංවණ්ණනා හෙසාති එතෙන සුත්තෙ වුත්තපරියායමග්ගභාවෙනෙත්ථ න සක්කා මිච්ඡාවාචාදීනං මග්ගපච්චයං වත්තුන්ති දස්සෙති. සෙසපච්චයභාවොති මග්ගපච්චයං ඨපෙත්වා යථාවුත්තෙහි සෙසෙහි අට්ඨාරසහි පච්චයෙහි පච්චයභාවො. අධිපතිපච්චයො න හොතීති ආරම්මණාධිපතිපච්චයො න හොති. තන්ති විචිකිච්ඡං. තත්ථාති යථාවුත්තෙසු අහිරිකාදීසු.

දසධා පච්චයා හොන්ති, පුන තථා හදයවත්ථුන්ති ඉදං අත්ථමත්තවචනං. පාඨො පන ‘‘හදයවත්ථු තෙසඤ්චෙව විප්පයුත්තස්ස ච වසෙන දසධා පච්චයො හොතී’’ති වෙදිතබ්බො. රූපසද්දගන්ධරසායතනමත්තමෙවාති ඉදං රූපාදීනං සහජාතපච්චයතාය විය නිස්සයපච්චයතාය ච අභාවතො, පුරෙජාතපච්චයතාය ච භාවතො වුත්තං. එතානීති යථාවුත්තානි රූපසද්දගන්ධරසාරම්මණානි. සබ්බාතික්කන්තපච්චයාපෙක්ඛාති ‘‘එකධම්මස්ස අනෙකපච්චයභාවතො’’ති එතස්මිං විචාරෙ හෙතුආදිඅතික්කන්තපච්චයාපෙක්ඛා එතෙසං රූපාදීනං අපුබ්බතා නත්ථි, අථ ඛො ආරම්මණආරම්මණාධිපතිආරම්මණූපනිස්සයපච්චයාපෙක්ඛා. න හි රූපාදීනි හෙතුසහජාතාධිපතිආදිවසෙන පච්චයා හොන්තීති. තස්සාති රූපජීවිතින්ද්‍රියස්ස පුරෙජාතපච්චයභාවතො අපුබ්බතා, තස්මා තං එකූනවීසතිවිධො පච්චයො හොතීති වුත්තං හොති. සත්තධා පච්චයභාවො යොජෙතබ්බො, න හි ඔජා පුරෙජාතපච්චයො න හොතීති.

අත්ථොති වා හෙතුආදිධම්මානං සභාවො වෙදිතබ්බො. සො හි අත්තනො පච්චයුප්පන්නෙහි අරණීයතො උපගන්තබ්බතො, ඤාණෙන වා ඤාතබ්බතො ‘‘අත්ථො’’ති වුච්චති. ආකාරොති තස්සෙව පවත්තිආකාරො, යෙන අත්තනො පච්චයුප්පන්නානං පච්චයභාවං උපගච්ඡතීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. තං පන විප්පයුත්තං. ‘‘සත්තහාකාරෙහී’’ති පඨානස්ස කාරණමාහ ‘‘උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදො හී’’තිආදිනා.

යං කම්මපච්චයො…පෙ… දට්ඨබ්බං ආසෙවනකම්මපච්චයානං පච්චයුප්පන්නස්ස අනන්තරට්ඨානතාය. සහජාතම්පි හි අනන්තරමෙවාති. කොචි පනෙත්ථාති එත්ථ එතස්මිං පකතූපනිස්සයසමුදායෙ කොචි තදෙකදෙසභූතො කම්මසභාවො පකතූපනිස්සයොති අත්ථො. තත්ථාති ‘‘යදිදං ආරම්මණපුරෙජාතෙ පනෙත්ථ ඉන්ද්‍රියවිප්පයුත්තපච්චයතා න ලබ්භතී’’ති වුත්තං, තස්මිං, තස්මිං වා ආරම්මණපුරෙජාතග්ගහණෙ. වත්ථුස්ස විප්පයුත්තපච්චයතා ලබ්භතීති න වත්තබ්බා. න හි ආරම්මණභූතං වත්ථු විප්පයුත්තපච්චයො හොති, අථ ඛො නිස්සයභූතමෙවාති. ඉතො උත්තරීති එත්ථ ‘‘ඉතො’’ති ඉදං පච්චාමසනං පුරෙජාතං වා සන්ධාය ආරම්මණපුරෙජාතං වා. තත්ථ පඨමනයං අපෙක්ඛිත්වා වුත්තං ‘‘පුරෙජාතතො පරතොපී’’ති. තෙන කම්මාදිපච්චයෙසුපි වක්ඛමානෙසු ලබ්භමානාලබ්භමානං වෙදිතබ්බන්ති වුත්තං හොති. දුතියං පන නයං අනපෙක්ඛිත්වා අට්ඨකථායං ආගතවසෙන වුත්තං ‘‘ඉතො වා ඉන්ද්‍රියවිප්පයුත්තතො’’ති, අත්තනා වුත්තනයෙන පන ‘‘නිස්සයින්ද්‍රියවිප්පයුත්තතො වා’’ති. තත්ථ වත්තබ්බං සයමෙවාහ ‘‘ආරම්මණාධිපතී’’තිආදි. කම්මාදීසු ලබ්භමානාලබ්භමානං න වක්ඛති ‘‘ඉතො උත්තරී’’තිආදිනා පගෙව අතිදෙසස්ස කතත්තා, තස්මා පුරිමොයෙව පුරෙජාතතොපීති වුත්තඅත්ථොයෙව අධිප්පෙතො.

‘‘මග්ගපච්චයතං අවිජහන්තොවා’’ති ඉමිනා ච මග්ගපච්චයො වුත්තොති ‘‘මග්ගවජ්ජානං නවන්න’’න්ති වුත්තං පච්ඡිමපාඨෙ, පුරිමපාඨෙ පන ‘‘මග්ගපච්චයතං අවිජහන්තොවා’’ති වුත්තත්තා එව මග්ගපච්චයෙන සද්ධිං සහජාතාදිපච්චයා ගහෙතබ්බාති ‘‘දසන්න’’න්ති වුත්තං. තත්ථ පච්ඡිමපාඨෙ ‘‘එකාදසහාකාරෙහී’’ති වත්තබ්බං, පුරිමපාඨෙ ‘‘ද්වාදසහී’’ති.

සමනන්තරනිරුද්ධතාය ආරම්මණභාවෙන චාති විජ්ජමානම්පි විසෙසමනාමසිත්වා කෙවලං සමනන්තරනිරුද්ධතාය ආරම්මණභාවෙන, න ච සමනන්තරනිරුද්ධතාආරම්මණභාවසාමඤ්ඤෙනාති අත්ථො. ‘‘ඉමිනා උපායෙනා’’ති පච්චයසභාගතාදස්සනෙන පච්චයවිසභාගතාදස්සනෙන ච වුත්තං පදද්වයං එකජ්ඣං කත්වා පදුද්ධාරො කතොති දස්සෙන්තො ‘‘හෙතුආදීනං සහජාතානං…පෙ… යොජෙතබ්බා’’ති ආහ. හෙතුආරම්මණාදීනං සහජාතාසහජාතභාවෙන අඤ්ඤමඤ්ඤවිසභාගතාති යොජනා. එවමාදිනාති ආදි-සද්දෙන පුරෙජාතානං චක්ඛාදීනං රූපාදීනඤ්ච පුරෙජාතභාවෙන සභාගතා, පවත්තියං වත්ථුඛන්ධාදීනං පුරෙජාතපච්ඡාජාතානං පුරෙජාතපච්ඡාජාතභාවෙන විසභාගතාති එවමාදීනම්පි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. හෙතුනහෙතුආදිභාවතොපි චෙත්ථ යුගළකතො විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො. හෙතුපච්චයො හි හෙතුභාවෙන පච්චයො, ඉතරෙ තදඤ්ඤභාවෙන. එවමිතරෙසුපි යථාරහං යුගළකතො වෙදිතබ්බො.

උභයප්පධානතාති ජනනොපත්ථම්භනප්පධානතා. ඨානන්ති පදස්ස අත්ථවචනං කාරණභාවොති විනාපි භාවපච්චයං භාවපච්චයස්ස අත්ථො ඤායතීති. උපනිස්සයං භින්දන්තෙනාති අනන්තරූපනිස්සයපකතූපනිස්සයවිභාගෙන විභජන්තෙන. තයොපි උපනිස්සයා වත්තබ්බා උපනිස්සයවිභාගභාවතො. උපනිස්සයග්ගහණමෙව කාතබ්බං සාමඤ්ඤරූපෙන. තත්ථාති එවමවට්ඨිතෙ අනන්තරූපනිස්සයපකතූපනිස්සයොති භින්දනං විභාගකරණං යදි පකතූපනිස්සයස්ස රූපානං පච්චයත්තාභාවදස්සනත්ථං, නනු ආරම්මණූපනිස්සයඅනන්තරූපනිස්සයාපි රූපානං පච්චයා න හොන්තියෙවාති? සච්චං න හොන්ති, තෙ පන දස්සිතනයාති තදෙකදෙසෙන ඉතරම්පි දස්සිතමෙව හොතීති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘ආරම්මණං…පෙ… දට්ඨබ්බ’’න්ති ආහ. තංසමානගතිකත්තාති තෙහි අනන්තරාදීහි සමානගතිකත්තා අරූපානංයෙව පච්චයභාවතො. තන්ති පුරෙජාතපච්චයං. තත්ථාති අනන්තරාදීසු පඨිත්වා.

පච්චයනිද්දෙසපකිණ්ණකවිනිච්ඡයකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.