නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

අභිධම්මපිටකෙ

පඤ්චපකරණ-අනුටීකා

ධාතුකථාපකරණ-අනුටීකා

ගන්ථාරම්භවණ්ණනා

ධාතුකථාපකරණදෙසනාය දෙසදෙසකපරිසාපදෙසා වුත්තප්පකාරා එවාති කාලාපදෙසං දස්සෙන්තො ‘‘ධාතුකථාපකරණං දෙසෙන්තො’’තිආදිමාහ. ‘‘තස්සෙව අනන්තරං අදෙසයී’’ති හි ඉමිනා විභඞ්ගානන්තරං ධාතුකථා දෙසිතාති තස්සා දෙසනාකාලො අපදිට්ඨො හොති. යෙ පන ‘‘විභඞ්ගානන්තරං කථාවත්ථුපකරණං දෙසිත’’න්ති වදන්ති, තෙසං වාදං පටික්ඛිපන්තො ‘‘විභඞ්ගානන්තරං…පෙ… දස්සෙතු’’න්ති ආහ.

‘‘කාමා තෙ පඨමා සෙනා’’තිආදිවචනතො (සු. නි. 438; මහානි. 28; චූළනි. නන්දමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 47) කිලෙසවිද්ධංසනම්පි දෙවපුත්තමාරස්ස බලවිධමනන්ති සක්කා වත්තුං, ‘‘අප්පවත්තිකරණවසෙන කිලෙසාභිසඞ්ඛාරමාරාන’’න්ති පන වුච්චමානත්තා ඛන්තිබලසද්ධාබලාදිආනුභාවෙන උස්සාහපරිසාබලභඤ්ජනමෙව දෙවපුත්තමාරස්ස බලවිද්ධංසනං දට්ඨබ්බං. විසයාතික්කමනං කාමධාතුසමතික්කමො. සමුදයප්පහානපරිඤ්ඤාවසෙනාති පහානාභිසමයපරිඤ්ඤාභිසමයානං වසෙන. නනු චෙතං පඤ්චන්නං මාරානං භඤ්ජනං සාවකෙසුපි ලබ්භතෙවාති චොදනං මනසි කත්වා ආහ ‘‘පරූපනිස්සයරහිත’’න්තිආදි. වීරස්ස භාවො වීරියන්ති කත්වා වුත්තං ‘‘මහාවීරියොති මහාවීරො’’ති. මහාවීරියතා ච පරිපුණ්ණවීරියපාරමිතාය චතුරඞ්ගසමන්නාගතවීරියාධිට්ඨානෙන අනඤ්ඤසාධාරණචතුබ්බිධසම්මප්පධානසම්පත්තියා ච වෙදිතබ්බා. තතො එව හිස්ස වීරියාහානිසිද්ධිපීති.

ඛන්ධාදිකෙ ධම්මෙ අධිට්ඨාය නිස්සාය විසයං කත්වා අභිධම්මකථා පවත්තාති ආහ ‘‘අභිධම්මකථාධිට්ඨානට්ඨෙන වා’’ති. තෙසං කථනතොති තෙසං ඛන්ධාදීනං කථාභාවතො. එතෙන අත්ථවිසෙසසන්නිස්සයො බ්‍යඤ්ජනසමුදායො පකරණන්ති වුත්තං හොති. අථ වා ධාතුයො කථීයන්ති එත්ථ, එතෙන වාති ධාතුකථා, තථාපවත්තො බ්‍යඤ්ජනත්ථසමුදායො. යදි එවං සත්තන්නම්පි පකරණානං ධාතුකථාභාවො ආපජ්ජතීති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘යදිපී’’තිආදි. තත්ථ සාතිසයන්ති සවිසෙසං විචිත්තාතිරෙකවසෙන අනවසෙසතො ච දෙසනාය පවත්තත්තා. තථා හි වුත්තං ‘‘සබ්බාපි ධම්මසඞ්ගණී ධාතුකථාය මාතිකා’’ති (ධාතු. 5). තෙනෙවාහ ‘‘එකදෙසකථනමෙව හි අඤ්ඤත්ථ කත’’න්ති.

ඉදානි සාසනෙ යෙසු ධාතු-සද්දො නිරුළ්හො, තෙසං වසෙන අඤ්ඤෙහිපි අසාධාරණං ඉමස්ස පකරණස්ස ධාතුකථාභාවං දස්සෙන්තො ‘‘ඛන්ධායතනධාතූහි වා’’තිආදිමාහ. තත්ථ තත්ථාති ඛන්ධායතනධාතූසු. මහන්තො පභෙදානුගතො විසයො එතාසන්ති මහාවිසයා, ධාතුයො, න ඛන්ධායතනානි අප්පතරපදත්තා. යෙන වා සභාවෙන ධම්මා සඞ්ගහාසඞ්ගහසම්පයොගවිප්පයොගෙහි උද්දෙසනිද්දෙසෙ ලභන්ති, සො සභාවො ධාතු. සා ධාතු ඉධ සාතිසයං දෙසිතාති සවිසෙසං ධාතුයා කථනතො ඉදං පකරණං ‘‘ධාතුකථා’’ති වුත්තං. සභාවත්ථො හි අයං ධාතු-සද්දො ‘‘ධාතුසො, භික්ඛවෙ, සත්තා සංසන්දන්තී’’තිආදීසු (සං. නි. 2.98) විය. ධාතුභෙදන්ති ධාතුවිභාගං. පකරණන්ති වචනසෙසො. කුතො පකරණ-සද්දො ලබ්භතීති ආහ ‘‘සත්තන්නං පකරණානං කමෙන වණ්ණනාය පවත්තත්තා’’ති. තෙන යොජනං කත්වාති තෙන පකරණ-සද්දෙන ‘‘ධාතුකථාව පකරණං ධාතුකථාපකරණ’’න්ති යොජනං කත්වා. තං දීපනන්ති තං ධාතුකථාපකරණස්ස අත්ථදීපනං, අත්ථදීපනාකාරෙන පවත්තං වණ්ණනං. ‘‘අත්ථං දීපයිස්සාමී’’ති වත්වා ‘‘තං සුණාථා’’ති වදන්තො සොතද්වාරානුසාරෙන තත්ථ උපධාරණෙ නියොජෙතීති ආහ ‘‘තංදීපනවචනසවනෙන උපධාරෙථාති අත්ථො’’ති.

ගන්ථාරම්භවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

1. මාතිකාවණ්ණනා

1. නයමාතිකාවණ්ණනා

1. චුද්දසවිධෙනාති චුද්දසප්පකාරෙන, චුද්දසහි පදෙහීති අත්ථො. තත්ථ ‘‘සඞ්ගහො අසඞ්ගහො’’ති ඉදමෙකං පදං, තථා ‘‘සම්පයොගො විප්පයොගො’’ති. ‘‘සඞ්ගහිතෙන සම්පයුත්තං විප්පයුත්ත’’න්තිආදීනි පන තීණි තීණි පදානි එකෙකං පදං. ඉතරෙසු පදවිභාගො සුවිඤ්ඤෙය්‍යොව. එතෙහීති සඞ්ගහාදිප්පකාරෙහි. නයනං පාපනං, තං පන පවත්තනං ඤාපනඤ්ච හොතීති ‘‘පවත්තීයති ඤායන්තී’’ති ච ද්විධාපි අත්ථො වුත්තො. නයා එව උද්දිසියමානා මාතිකා. අත්ථද්වයෙපි පවත්තනඤාණකිරියානං කරණභාවෙන සඞ්ගහාදිප්පකාරා නයාති වුත්තා. තෙනාහ අට්ඨකථායං ‘‘ඉමිනා සඞ්ගහාදිකෙන නයෙනා’’ති (ධාතු. අට්ඨ. 1). පදානන්ති අත්ථදීපකානං වචනානං. පජ්ජති එතෙන අත්ථොති හි පදං. පදානන්ති ච සංසාමිසම්බන්ධෙ සාමිවචනං, පකරණස්සාති පන අවයවාවයවීසම්බන්ධෙ.

2. අබ්භන්තරමාතිකාවණ්ණනා

2. තදත්ථානීති පටිච්චසමුප්පාදත්ථානි. පටිච්ච සමුප්පජ්ජති සඞ්ඛාරාදිකං එතස්මාති හි පටිච්චසමුප්පාදො, පච්චෙකං අවිජ්ජාදිකො පච්චයධම්මො. තථා හි වුත්තං සඞ්ඛාරපිටකෙ ‘‘ද්වාදස පච්චයා, ද්වාදස පටිච්චසමුප්පාදා’’ති. තෙසන්ති ඛන්ධාදීනං. තථාදස්සිතානන්ති ගණනුද්දෙසවිභාගමත්තෙන දස්සිතානං. කස්මා පනෙත්ථ පටිච්චසමුප්පාදො ද්වාදසභාවෙනෙව ගහිතො, නනු තත්ථ භවො කම්මභවාදිභෙදෙන, සොකාදයො ච සරූපතොයෙව ඉධ පාළියං ගහිතාති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. තත්ථ තත්ථාති තස්මිං ‘‘පඤ්චවීසාධිකෙන පදසතෙනා’’ති එවං වුත්තෙ අට්ඨකථාවචනෙ. කම්මභවස්ස භාවනභාවෙන, උපපත්තිභවස්ස භවනභාවෙන. පදත්ථතො පන කම්මභවො භවති එතස්මාති භවො, ඉතරො භවති, භවනං වාති. තන්නිදානදුක්ඛභාවෙනාති ජරාමරණනිදානදුක්ඛභාවෙන.

‘‘සබ්බාපි ධම්මසඞ්ගණී ධාතුකථාය මාතිකා’’ති ඉදම්පි ධාතුකථාය මාතිකාකිත්තනමෙවාති ‘‘සබ්බාපි…පෙ… මාතිකාති අයං ධාතුකථාමාතිකාතො බහිද්ධා වුත්තා’’ති වචනං අසම්භාවෙන්තො ‘‘අථ වා’’තිආදිමාහ. පකරණන්තරගතා වුත්තා ධාතුකථාය මාතිකාභාවෙනාති අත්ථො. කාමඤ්චෙත්ථ මාතිකාභාවෙන වුත්තා, පකරණන්තරගතත්තා පන අඤ්ඤතො ගහෙතබ්බරූපා ඉතො බහිභූතා නාම හොන්ති, සරූපතො ගහිතාව පඤ්චක්ඛන්ධාතිආදිකා අබ්භන්තරා. තෙනාහ ‘‘සරූපතො දස්සෙත්වා ඨපිතත්තා’’ති. මාතිකාය අසඞ්ගහිතත්තාති මාතිකාය සරූපෙන අසඞ්ගහිතත්තා, න අඤ්ඤථා. න හි මාතිකාය අසඞ්ගහිතො කොචි පදත්ථො අත්ථි. විකිණ්ණභාවෙනාති ඛන්ධවිභඞ්ගාදීසු විසුං විසුං කිණ්ණභාවෙන විසටභාවෙන.

3. නයමුඛමාතිකාවණ්ණනා

3. නයානං සඞ්ගහාදිප්පකාරවිසෙසානං පවත්ති දෙසනා, තස්සා විනිග්ගමට්ඨානතාය ද්වාරං. යථාවුත්තධම්මා යථාරහං ඛන්ධායතනධාතුයො අරූපිනො ච ඛන්ධාති තෙසං උද්දෙසො නයමුඛමාතිකා. තෙනාහ ‘‘නයාන’’න්තිආදි. වියුජ්ජනසීලා, වියොගො වා එතෙසං අත්ථීති වියොගිනො, තථා සහයොගිනො, සඞ්ගහාසඞ්ගහධම්මා ච වියොගීසහයොගීධම්මා ච සඞ්ගහා…පෙ… ධම්මා, සඞ්ගණ්හනාසඞ්ගණ්හනවසෙන වියුජ්ජනසංයුජ්ජනවසෙන ච පවත්තනකසභාවාති අත්ථො. චුද්දසපීතිආදිනා තමෙවත්ථං පාකටතරං කරොති. යෙහීති යෙහි ඛන්ධාදීහි අරූපක්ඛන්ධෙහි ච. තෙ චත්තාරොති තෙ සඞ්ගහාදයො චත්තාරො. සච්චාදීහිපීති සච්චඉන්ද්‍රියපටිච්චසමුප්පාදාදීහිපි සහ. යථාසම්භවන්ති සම්භවානුරූපං, යං යං පදං සඞ්ගහිතො අසඞ්ගහිතොති ච වත්තුං යුත්තං, තං තන්ති අත්ථො.

සො පනාති සඞ්ගහාසඞ්ගහො. සඞ්ගාහකභූතෙහීති සඞ්ගහණකිරියාය කත්තුභූතෙහි. තෙහීති සච්චාදීහි. න සඞ්ගහභූතෙහීති සඞ්ගහණකිරියාය කරණභූතෙහි සච්චාදීහි සඞ්ගහාසඞ්ගහො න වුත්තො. තත්ථාපි හි ඛන්ධායතනධාතුයො එව කරණභූතාති දස්සෙති. ඛන්ධාදීහෙව සඞ්ගහෙහීති ඛන්ධාදීහියෙව සඞ්ගණ්හනකිරියාය කරණභූතෙහි, ‘‘ඛන්ධසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතා, ආයතනසඞ්ගහෙන අසඞ්ගහිතා, ධාතුසඞ්ගහෙන අසඞ්ගහිතා, තෙ ධම්මා චතූහි ඛන්ධෙහි, ද්වීහායතනෙහි, අට්ඨහි ධාතූහි අසඞ්ගහිතා’’ති සඞ්ගහාසඞ්ගහො නියමෙත්වා වුත්තො. තස්මාති යස්මා සච්චාදීනි සඞ්ගාහකභාවෙන වුත්තානි, න සඞ්ගහභාවෙන, ඛන්ධාදීනියෙව ච සඞ්ගහභාවෙන වුත්තානි, තස්මා.

කස්මා පනෙත්ථ සච්චාදයො සඞ්ගහවසෙන න වුත්තාති? තථාදෙසනාය අසම්භවතො. න හි සක්කා රූපක්ඛන්ධාදීනං සමුදයසච්චාදීහි, සඤ්ඤාදීනං වා ඉන්ද්‍රියාදීහි සඞ්ගහනයෙන පුච්ඡිතුං විස්සජ්ජිතුං වාති. තථා අරියඵලාදීසු උප්පන්නවෙදනාදීනං සච්චවිනිමුත්තතාය ‘‘වෙදනාක්ඛන්ධො කතිහි සච්චෙහි සඞ්ගහිතො’’ති පුච්ඡිත්වාපි ‘‘එකෙන සච්චෙන සඞ්ගහිතො’’තිආදිනා නියමෙත්වා සඞ්ගහං දස්සෙතුං න සක්කාති. යථාසම්භවන්ති යෙහි සම්පයොගො, යෙහි ච විප්පයොගො, තදනුරූපං.

රූපං රූපෙන නිබ්බානෙන වා විප්පයුත්තං න හොති, නිබ්බානං වා රූපෙන. කස්මා? සම්පයුත්තන්ති අනාසඞ්කනීයසභාවත්තා. චතුන්නඤ්හි ඛන්ධානං අඤ්ඤමඤ්ඤං සම්පයොගීභාවතො ‘‘රූපනිබ්බානෙහිපි සො අත්ථි නත්ථී’’ති සියා ආසඞ්කා, තස්මා තෙසං ඉතරෙහි, ඉතරෙසඤ්ච තෙහි විප්පයොගො වුච්චති, න පන රූපස්ස රූපෙන, නිබ්බානෙන වා, නිබ්බානස්ස වා රූපෙන කත්ථචි සම්පයොගො අත්ථීති තදාසඞ්කාභාවතො විප්පයොගොපි රූපස්ස රූපනිබ්බානෙහි, නිබ්බානස්ස වා තෙන න වුච්චති, අරූපක්ඛන්ධෙහියෙව පන වුච්චතීති ආහ ‘‘චතූහෙවා’’තිආදි. අනාරම්මණස්ස චක්ඛායතනාදිකස්ස. අනාරම්මණඅනාරම්මණමිස්සකෙහීති අනාරම්මණෙන සොතායතනාදිනා අනාරම්මණමිස්සකෙන ච ධම්මායතනාදිනා. මිස්සකස්ස ධම්මායතනාදිකස්ස. අනාරම්මණඅනාරම්මණමිස්සකෙහි න හොතීති යොජෙතබ්බං. යෙසං පන යෙහි හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘අනාරම්මණස්ස පනා’’තිආදි වුත්තං. යථා හි සාරම්මණස්ස අනාරම්මණෙන අනාරම්මණමිස්සකෙන ච විප්පයොගො හොති, එවං සාරම්මණෙනපි සො හොතියෙව. තෙන විය අනාරම්මණස්ස අනාරම්මණමිස්සකස්ස චාති දට්ඨබ්බං.

4. ලක්ඛණමාතිකාවණ්ණනා

4. විසුං යොජනා කාතබ්බාති යො තීහි සඞ්ගහො චතූහි ච සම්පයොගො වුත්තො, තං සභාගො භාවො පයොජෙති, යො ච තීහි අසඞ්ගහො චතූහි ච විප්පයොගො වුත්තො, තං විසභාගො භාවොති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘සඞ්ගහො…පෙ… විඤ්ඤායතී’’ති ආහ. යස්ස සඞ්ගහො, සො ධම්මො ඛන්ධාදිකො සභාගො. යස්ස අසඞ්ගහො, සො විසභාගො. තථා සම්පයොගෙසුපි වෙදිතබ්බං. ඉදානි යථාවුත්තං සභාගතං සරූපතො නිද්ධාරෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සමානභාවො සඞ්ගහෙ සභාගතා, එකුප්පාදාදිකො සම්පයොගෙති ඉමිනා රුප්පනාදිවිධුරො අසමානසභාවො අසඞ්ගහෙ විසභාගතා, නානුප්පාදාදිකො විප්පයොගෙති අයමත්ථො අත්ථසිද්ධොති න වුත්තොති.

5. බාහිරමාතිකාවණ්ණනා

5. එතෙන ඨපනාකාරෙනාති සරූපෙන අග්ගහෙත්වා යථාවුත්තෙන පකරණන්තරමාතිකාය ඉධ මාතිකාභාවකිත්තනසඞ්ඛාතෙන ඨපනාකාරෙන. පකරණන්තරඨපිතාය මාතිකාය අවිභාගෙන පච්ඡතො ගහණං බහි ඨපනන්ති ආහ ‘‘බහි පිට්ඨිතො ඨපිතත්තා’’ති. ඉධ අට්ඨපෙත්වාති ඉමිස්සා ධාතුකථාය සරූපෙන අවත්වා. තථා පකාසිතත්තාති මාතිකාභාවෙන ජොතිතත්තා. ධම්මසඞ්ගණීසීසෙන හි ධම්මසඞ්ගණියං ආගතමාතිකාව ගහිතාති. යෙහි නයෙහි ධාතුකථාය නිද්දෙසො, තෙසු නයෙසු, තෙහි විභජිතබ්බෙසු ඛන්ධාදීසු, තෙසං නයානං පවත්තිද්වාරලක්ඛණෙසු ච උද්දිට්ඨෙසු ධාතුකථාය උද්දෙසවසෙන වත්තබ්බං වුත්තමෙව හොතීති යං උද්දෙසවසෙන වත්තබ්බං, තං වත්වා පුන යථාවුත්තානං ඛන්ධාදීනං කුසලාදිවිභාගදස්සනත්ථං ‘‘සබ්බාපි ධම්මසඞ්ගණී ධාතුකථාය මාතිකා’’ති වුත්තන්ති එවමෙත්ථ මාතිකාය නික්ඛෙපවිධි වෙදිතබ්බො.

‘‘ගාවීති අයමාහා’’ති එත්ථ ගාවී-සද්දො විය ‘‘සඞ්ගහො අසඞ්ගහො’’ති එත්ථ පදත්ථවිපල්ලාසකාරිනා ඉති-සද්දෙන අත්ථපදත්ථකො සඞ්ගහාසඞ්ගහ-සද්දො සද්දපදත්ථකො ජායතීති අධිප්පායෙනාහ ‘‘අනිද්ධාරිතත්ථස්ස සද්දස්සෙව වුත්තත්තා’’ති. තෙන අත්ථුද්ධාරතො සඞ්ගහසද්දං සංවණ්ණෙතීති දස්සෙති. අනිද්ධාරිතවිසෙසොති අසඞ්ගහිතජාතිසඤ්ජාතිආදිවිසෙසො. සාමඤ්ඤෙන ගහෙතබ්බතන්ති සඞ්ගහසද්දාභිධෙය්‍යතාසාමඤ්ඤෙන විඤ්ඤායමානො වුච්චමානො වා. න චෙත්ථ සාමඤ්ඤඤ්ච එකරූපමෙවාති චොදනා කාතබ්බා භෙදාපෙක්ඛත්තා තස්ස. යත්තකා හි තස්ස විසෙසා, තදපෙක්ඛමෙව තන්ති. ‘‘අත්තනො ජාතියා’’ති විඤ්ඤායති යථා ‘‘මත්තෙය්‍යා’’ති වුත්තෙ අත්තනො මාතු හිතාති.

ධම්මවිසෙසං අනිද්ධාරෙත්වාති සඞ්ගහිතතාදිනා පුච්ඡිතබ්බවිස්සජ්ජෙතබ්බධම්මානං විසෙසනං අකත්වා. සාමඤ්ඤෙනාති අවිසෙසෙන. ධම්මානන්ති ඛන්ධාදිධම්මානං. අවසෙසා නිද්ධාරෙත්වාති ‘‘සඞ්ගහිතෙන අසඞ්ගහිත’’න්තිආදිකා අවසෙසා ද්වාදසපි පුච්ඡිතබ්බවිස්සජ්ජෙතබ්බධම්මවිසෙසං නිද්ධාරෙත්වා ධම්මානං පුච්ඡනවිස්සජ්ජනනයඋද්දෙසාති යොජනා. නනු ච ‘‘සඞ්ගහිතෙන අසඞ්ගහිත’’න්තිආදයොපි යථාවුත්තවිසෙසං අනිද්ධාරෙත්වා සාමඤ්ඤෙන ධම්මානං පුච්ඡනවිස්සජ්ජනනයුද්දෙසාති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘සඞ්ගහිතෙන අසඞ්ගහිත’’න්තිආදි. යස්ස අත්ථො ඤායති, සද්දො ච න පයුජ්ජති, සො ලොපොති වෙදිතබ්බො, ආවුත්තිආදිවසෙන වා අයමත්ථො දීපෙතබ්බො. තෙනාති ලුත්තනිද්දිට්ඨෙන අසඞ්ගහිත-සද්දෙන. සඞ්ගහිතවිසෙසවිසිට්ඨොති චක්ඛායතනෙන ඛන්ධසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතතාවිසෙසවිසිට්ඨො, තෙන සොතායතනාදිභාවෙන අසඞ්ගහිතො සොතපසාදාදිකො යො රුප්පනසභාවො ධම්මවිසෙසො. තන්නිස්සිතො තං ධම්මවිසෙසං නිස්සාය ලබ්භමානො. ‘‘තෙ ධම්මා කතිහි ඛන්ධෙහි…පෙ… චතූහි ඛන්ධෙහි අසඞ්ගහිතා’’තිආදිනා අසඞ්ගහිතතාසඞ්ඛාතො පුච්ඡාවිස්සජ්ජනනයො පරතො පුච්ඡිත්වා විස්සජ්ජියමානො ඉධ උද්දිට්ඨො හොති. විසෙසනෙ කරණවචනන්ති ඉමිනා තස්ස ධම්මස්ස යථාවුත්තසඞ්ගහිතතාවිසෙසවිසිට්ඨතංයෙව විභාවෙති. එවමෙතෙ පුච්ඡිතබ්බවිස්සජ්ජෙතබ්බධම්මවිසෙසං නිද්ධාරෙත්වා පුච්ඡනවිස්සජ්ජනනයුද්දෙසා පවත්තාති වෙදිතබ්බා.

නනු ච ‘‘සඞ්ගහිතෙන අසඞ්ගහිත’’න්ති එත්තාවතාපි අයමත්ථො ලබ්භතීති? න ලබ්භති තස්ස ධම්මමත්තදීපනතො. නයුද්දෙසො හෙසො, න ධම්මුද්දෙසො. තථා හි පාළියං සඞ්ගහිතෙනඅසඞ්ගහිතපදනිද්දෙසෙ ‘‘චක්ඛායතනෙන යෙ ධම්මා ඛන්ධසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතා, ආයතන…පෙ… ධාතුසඞ්ගහෙන අසඞ්ගහිතා’’ති වත්වා ‘‘තෙ ධම්මා කතිහි ඛන්ධෙහි…පෙ… අසඞ්ගහිතා’’ති (ධාතු. 171) පුච්ඡිත්වා ‘‘තෙ ධම්මා චතූහි ඛන්ධෙහි ද්වීහායතනෙහි අට්ඨහි ධාතූහි අසඞ්ගහිතා’’ති දුතියං අසඞ්ගහිතපදං ගහිතං. අඤ්ඤථා ‘‘චක්ඛායතනෙන යෙ ධම්මා ඛන්ධසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතා, තෙ ධම්මා ආයතනසඞ්ගහෙන අසඞ්ගහිතා, ධාතුසඞ්ගහෙන අසඞ්ගහිතා. තෙ කතමෙ’’ඉච්චෙව නිද්දිසිතබ්බං සියා.

එස නයොති අතිදෙසෙන දස්සිතමත්ථං පාකටතරං කාතුං ‘‘තෙසුපී’’තිආදි වුත්තං. තතියපදෙනාති ලුත්තනිද්දෙසෙන ගහෙතබ්බන්ති වුත්තපදං සන්ධායාහ. කත්තුඅත්ථෙ කරණනිද්දෙසො සඞ්ගහිතාසඞ්ගහිතෙහි තෙහි ධම්මෙහි ධම්මානං සඞ්ගහිතතාසඞ්ගහිතතාය වුත්තත්තා. තථා හි තත්ථ පාළියං ‘‘තෙහි ධම්මෙහි යෙ ධම්මා’’ති ධම්මමුඛෙනෙව සඞ්ගහිතතාසඞ්ගහිතතා වුත්තා. දුතියතතියෙසු පන සඞ්ගහිතතාසඞ්ගහිතතාසඞ්ඛාතවිසෙසනද්වාරෙන ධම්මානං අසඞ්ගහිතතාසඞ්ගහිතතා වුත්තාති තත්ථ ‘‘විසෙසනෙ කරණවචන’’න්ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘තත්ථ හි…පෙ… ධම්මන්තරස්සා’’ති. තත්ථ සභාවන්තරෙනාති සඞ්ගහිතතාසඞ්ගහිතතාසඞ්ඛාතෙන සභාවන්තරෙන පකාරන්තරෙන. සභාවන්තරස්සාති අසඞ්ගහිතතාසඞ්ගහිතතාසඞ්ඛාතස්ස සභාවන්තරස්ස. එතෙසූති චතුත්ථපඤ්චමෙසු. ධම්මන්තරෙනාති අඤ්ඤධම්මෙන. ධම්මන්තරස්සාති තතො අඤ්ඤස්ස ධම්මස්ස විසෙසනං කතං. තත්ථ හි අන්තරෙන පකාරවිසෙසාමසනං ධම්මෙනෙව ධම්මො විසෙසිතොති. ආදිපදෙනෙවාති ‘‘සඞ්ගහිතෙනා’’තිආදිනා වුත්තෙන පඨමපදෙනෙව. ඉතරෙහීති ‘‘සම්පයුත්තං විප්පයුත්ත’’න්තිආදිනා වුත්තෙහි දුතියතතියපදෙහි. එත්ථාති එකාදසමාදීසු චතූසු. දුතියතතියෙසු විය විසෙසනෙ එව කරණවචනං දට්ඨබ්බං, න චතුත්ථපඤ්චමෙසු විය කත්තුඅත්ථෙති අධිප්පායො. පුච්ඡාවිස්සජ්ජනානන්තිආදිනා තමෙවත්ථං විභාවෙති.

විවිධකප්පනතොති විවිධං බහුධා කප්පනතො, සඞ්ගහාසඞ්ගහානං විසුං සහ ච විසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවකප්පනතොති අත්ථො. තං පන විකප්පනං වුත්තාකාරෙන විභජනං හොතීති ආහ ‘‘විභාගතොති අත්ථො’’ති. සන්නිට්ඨානලක්ඛණෙන අධිමොක්ඛෙන සම්පයුත්තධම්මා ආරම්මණෙ නිච්ඡයනාකාරෙන පවත්තියා සන්නිට්ඨානවසෙන වුත්තධම්මා. තෙ ච තෙහි සද්ධිං තදවසිට්ඨෙ ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණවිචිකිච්ඡාසහගතධම්මෙ ච සඞ්ගහෙත්වා ආහ ‘‘සන්නිට්ඨානවසෙන වුත්තා ච සබ්බෙ ච චිත්තුප්පාදා සන්නිට්ඨානවසෙන වුත්තසබ්බචිත්තුප්පාදා’’ති. ඉතරෙති ඵස්සාදයො. සබ්බෙසන්ති එකූනනවුතියා චිත්තුප්පාදානං. පරිග්ගහෙතබ්බාති සඞ්ගහාදිවසෙන පරිග්ගණ්හිතබ්බා. මහාවිසයෙන අධිමොක්ඛෙන. අඤ්ඤෙසන්ති විතක්කාදීනං. වචනං සන්ධායාති ‘‘අධිමුච්චනං අධිමොක්ඛො, සො සන්නිට්ඨානලක්ඛණො’’ති ධම්මසඞ්ගහවණ්ණනායං (ධ. ස. අට්ඨ. යෙවාපනකවණ්ණනා) ‘‘තණ්හාපච්චයා අධිමොක්ඛො, අධිමොක්ඛපච්චයා භවො’’ති පටිච්චසමුප්පාදවිභඞ්ගෙ ච ආගතං වචනං සන්ධාය. අත්ථෙ සතීති ‘‘සන්නිට්ඨාන…පෙ… සාධාරණතො’’ති එවමත්ථෙ වුච්චමානෙ. වත්තබ්බෙසූති සඞ්ගහාදිපරිග්ගහත්ථං වත්තබ්බෙසු. වුත්තා ඵස්සාදයො මනසිකාරපරියොසානා. තාදිසස්සාති ඵස්සාදිසදිසස්ස සාධාරණස්ස අධිමොක්ඛසදිසස්ස අසාධාරණස්ස අඤ්ඤස්ස ධම්මස්ස අභාවා.

නනු ජීවිතින්ද්‍රියචිත්තට්ඨිතියොපි සාධාරණාති? සච්චං සාධාරණා, අත්ථි පන විසෙසොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ජීවිතින්ද්‍රියං පනා’’තිආදි. අසමාධිසභාවා බලභාවං අප්පත්තා සාමඤ්ඤසද්දෙනෙව වත්තබ්බාති යොජනා. සාමඤ්ඤවිසෙසසද්දෙහි චාති සාමඤ්ඤවිසෙසසද්දෙහි වත්තබ්බා ච සමාධිසභාවා චිත්තෙකග්ගතා. විසෙසසද්දවචනීයං අඤ්ඤන්ති බලප්පත්තසමාධිතො අඤ්ඤං සාමඤ්ඤසද්දෙන බ්‍යාපෙතබ්බං, විසෙසසද්දෙන ච නිවත්තෙතබ්බං නත්ථි සමාධිසභාවාය එව චිත්තෙකග්ගතාය ගහිතත්තා. න අඤ්ඤබ්‍යාපකනිවත්තකො සාමඤ්ඤවිසෙසො අනඤ්ඤ…පෙ… විසෙසො, තස්ස දීපනතො. තස්සෙව ධම්මස්සාති තස්සෙව බලප්පත්තසමාධිධම්මස්ස. භෙදදීපකෙහීති විසෙසදීපකෙහි සමාධිබලාදිවචනෙහි වත්තබ්බා. වුත්තලක්ඛණා අනඤ්ඤබ්‍යාපකනිවත්තකසාමඤ්ඤවිසෙසදීපනා සද්දා. තතො විපරීතෙහි අඤ්ඤං බ්‍යාපෙතබ්බං නිවත්තෙතබ්බඤ්ච ගහෙත්වා පවත්තෙහි සාමඤ්ඤවිසෙසසද්දෙහෙව න සුඛාදිසභාවා වෙදනා විය වත්තබ්බා. තස්මාති යස්මා අසමාධිසභාවා සමාධිසභාවාති ද්වෙධා භින්දිත්වා ගහිතා චිත්තෙකග්ගතා, තස්මා. අසමාධිසභාවමෙව පකාසෙය්‍ය විසෙසසද්දනිරපෙක්ඛං පවත්තමානත්තා. ඉතරොති සමාධිබලාදිකො විසෙසසද්දො. ඉධාති ඉමස්මිං අබ්භන්තරමාතිකුද්දෙසෙ, සාධාරණෙ ඵස්සාදිකෙ, මහාවිසයෙ වා අධිමොක්ඛෙ උද්දිසියමානෙ. නනු ච අභින්දිත්වා ගය්හමානා චිත්තෙකග්ගතා වෙදනා විය සාධාරණා හොතීති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘අභින්නාපි වා’’තිආදි. ‘‘චිත්තස්ස ඨිති චිත්තෙකග්ගතා අවිසාහටමානසතා (ධ. ස. 11, 15). අරූපීනං ධම්මානං ආයු ඨිතී’’ති (ධ. ස. 19) වචනතො සමාධිජීවිතින්ද්‍රියානං අඤ්ඤධම්මනිස්සයෙන වත්තබ්බතා වෙදිතබ්බා. න අරහතීති ඉධ උද්දෙසං න අරහති සමුඛෙනෙව වත්තබ්බෙසු ඵස්සාදීසු උද්දිසියමානෙසූති අත්ථො.

මාතිකාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. නිද්දෙසවණ්ණනා

1. පඨමනයො සඞ්ගහාසඞ්ගහපදවණ්ණනා

1. ඛන්ධපදවණ්ණනා

6. ‘‘අභිඤ්ඤෙය්‍යධම්මභාවෙන වුත්තා චත්තාරො ඛන්ධා හොන්තී’’තිආදිනා, ‘‘රූපක්ඛන්ධො අභිඤ්ඤෙය්‍යො’’තිආදිනා ච අභිඤ්ඤාතලක්ඛණවිසයාති ආහ ‘‘සභාවතො අභිඤ්ඤාතාන’’න්ති. පරිඤ්ඤෙය්‍යතාදීති ආදි-සද්දෙන පහාතබ්බසච්ඡිකාතබ්බභාවෙතබ්බතා සඞ්ගය්හති. අධිපතියාදීති අධිපතිපච්චයභාවඋපට්ඨානපදහනාදීනි. සච්චාදිවිසෙසො වියාති දුක්ඛසච්චාදිපරියායො අභිඤ්ඤෙය්‍යපීළනට්ඨාදිවිසෙසො විය. එවඤ්ච කත්වාති නයමුඛමාතිකාය අභිඤ්ඤෙය්‍යනිස්සයෙන වුච්චමානත්තා එව. තෙසං රූපධම්මානං පඤ්චන්නං ඛන්ධානං ඛන්ධභාවෙන විය රූපක්ඛන්ධභාවෙන සභාගතා හොති, න වෙදනාක්ඛන්ධාදිභාවෙනාති සඞ්ගහලක්ඛණමාහ. ඉතීති තස්මා, යස්මා රූපධම්මා අඤ්ඤමඤ්ඤං රූපක්ඛන්ධභාවෙන සභාගා, තස්මාති අත්ථො. රූපක්ඛන්ධභාවසඞ්ඛාතෙන රූපක්ඛන්ධභාවෙන අත්ථමුඛෙනෙව ගහණෙ. සද්දද්වාරෙන පන ගහණෙ රූපක්ඛන්ධවචනසඞ්ඛාතෙන වා රූපක්ඛන්ධවචනවචනීයතාසඞ්ඛාතෙන. ඉදානි තමෙවත්ථං පාකටතරං කාතුං ‘‘රූපක්ඛන්ධොති හී’’තිආදි වුත්තං.

පුරිමෙනාති රූපක්ඛන්ධෙන. සඤ්ඤාක්ඛන්ධමූලකාතිආදීසු ‘‘පුරිමෙන යොජියමානෙ’’තිආදිං ආනෙත්වා යථාරහං යොජෙතබ්බං. අභෙදතො පඤ්චකපුච්ඡාවිස්සජ්ජනං ඛන්ධපදනිද්දෙසෙ සබ්බපච්ඡිමමෙවාති ආහ ‘‘භෙදතො පඤ්චකපුච්ඡාවිස්සජ්ජනානන්තර’’න්ති.

ආයතනපදාදිවණ්ණනා

40. යදිපි එකකෙපි සදිසං විස්සජ්ජනං විස්සජ්ජනං සමුදයමග්ගසච්චානං ‘‘සමුදයසච්චං එකෙන ඛන්ධෙන…පෙ… මග්ගසච්චං එකෙන ඛන්ධෙන එකෙනායතනෙන එකාය ධාතුයා සඞ්ගහිතං, චතූහි ඛන්ධෙහි එකාදසහි ආයතනෙහි සත්තරසහි ධාතූහි අසඞ්ගහිත’’න්ති (ධාතු. 41) නිද්දිට්ඨත්තා. එත්ථාති එතස්මිං ඉන්ද්‍රියපදනිද්දෙසෙ. චක්ඛුසොතචක්ඛුසුඛින්ද්‍රියදුකානන්ති චක්ඛුසොතදුකං චක්ඛුසුඛින්ද්‍රියදුකන්ති එතෙසං දුකානං. චක්ඛුසොතසුඛින්ද්‍රියානඤ්හි ‘‘එකෙන ඛන්ධෙන එකෙනායතනෙන එකාය ධාතුයා සඞ්ගහිතං, චතූහි ඛන්ධෙහි එකාදසහි ආයතනෙහි සත්තරසහි ධාතූහි අසඞ්ගහිත’’න්ති එකකෙ සදිසං විස්සජ්ජනං. චක්ඛුසොතින්ද්‍රියදුකස්ස පන ‘‘චක්ඛුන්ද්‍රියඤ්ච සොතින්ද්‍රියඤ්ච එකෙන ඛන්ධෙන ද්වීහායතනෙහි ද්වීහි ධාතූහි සඞ්ගහිතා, චතූහි ඛන්ධෙහි දසහායතනෙහි සොළසහි ධාතූහි අසඞ්ගහිතා’’ති, ‘‘චක්ඛුන්ද්‍රියඤ්ච සුඛින්ද්‍රියඤ්ච ද්වීහි ඛන්ධෙහි ද්වීහායතනෙහි ද්වීහි ධාතූහි සඞ්ගහිතා, තීහි ඛන්ධෙහි දසහායතනෙහි සොළසහි ධාතූහි අසඞ්ගහිතා’’ති චක්ඛුසුඛින්ද්‍රියදුකස්ස ච අසදිසං විස්සජ්ජනං. නාපි දුකෙහි තිකස්සාති චක්ඛුසොතචක්ඛුසුඛින්ද්‍රියාදිදුකෙහි චක්ඛුසොතසුඛින්ද්‍රියාදිතිකස්ස නාපි සදිසං විස්සජ්ජනං. ඉධාති සච්චපදනිද්දෙසෙ. තිකෙන චාති දුක්ඛසමුදයමග්ගාදිතිකෙන ච. ‘‘පඤ්චහි ඛන්ධෙහි ද්වාදසහායතනෙහි අට්ඨාරසහි ධාතූහි සඞ්ගහිතා, න කෙහිචි ඛන්ධෙහි න කෙහිචි ආයතනෙහි න කාහිචි ධාතූහි අසඞ්ගහිතා’’ති සදිසං විස්සජ්ජනං.

6. පටිච්චසමුප්පාදවණ්ණනා

61. අවිජ්ජාවචනෙනාති ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’ති එත්ථ අවිජ්ජාග්ගහණෙන. විසෙසනං න කත්තබ්බං, ‘‘සබ්බම්පි විඤ්ඤාණ’’න්ති වත්තබ්බන්ති අධිප්පායො. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘කුසලාදීනම්පී’’තිආදිනා. විස්සජ්ජනාසදිසෙන සබ්බවිඤ්ඤාණාදිසඞ්ගහණතො. තෙසන්ති විඤ්ඤාණාදිපදානං. ඉධාති ඉමස්මිං පඨමනයෙ. අකම්මජානම්පි සඞ්ගහිතතා විඤ්ඤායති සද්දායතනස්සපි ගහිතත්තා.

71. ජායමාන…පෙ… මානානන්ති ජායමානාදිඅවත්ථානං ධම්මානං. ජායමානාදිභාවමත්තත්තාති නිබ්බත්තනාදිඅවත්ථාමත්තභාවතො. විනිබ්භුජ්ජිත්වාති අවත්ථාභාවතො විනිබ්භොගං කත්වා. පරමත්ථතො අවිජ්ජමානානි, සභාවමත්තභූතානීති පරමත්ථධම්මානං අවත්ථාභාවමත්තභූතානි. අපරමත්ථසභාවානිපි රූපධම්මස්ස නිබ්බත්තිආදිභාවතො රුප්පනභාවෙන ගය්හන්ති. තතො ‘‘රූපක්ඛන්ධස්ස සභාගානි, අරූපානං පන ජාතිජරාමරණානී’’ති ආනෙත්වා යොජනා. එකෙකභූතානීති යථා එකස්මිං රූපකලාපෙ ජාතිආදීනි එකෙකානියෙව හොන්ති, එවං එකස්මිං අරූපකලාපෙපීති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘රූපකලාපජාතිආදීනි වියා’’තිආදි. අනුභවනසඤ්ජානනවිජානනකිච්චානං වෙදනාදීනං නිබ්බත්තිආදිභූතානිපි ජාතිආදීනි තථා න ගය්හන්තීති ආහ ‘‘වෙදියන…පෙ… අගය්හමානානී’’ති. තෙන වෙදනාක්ඛන්ධාදීහි ජාතිආදීනං සඞ්ගහාභාවමාහ. ‘‘ජාති, භික්ඛවෙ, අනිච්චා සඞ්ඛතා’’තිආදිවචනතො ජාතිආදීනම්පි සඞ්ඛතපරියායො අත්ථීති සඞ්ඛතාභිසඞ්ඛරණකිච්චෙන සඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙන තෙසං සඞ්ගහොති වුත්තං ‘‘සඞ්ඛතා…පෙ… සභාගානී’’ති. තෙනෙව ච සඞ්ඛාරක්ඛන්ධස්ස අනෙකන්තපරමත්ථකිච්චතා වෙදිතබ්බා. තථා දුවිධානීති වුත්තප්පකාරෙන රූපාරූපධම්මානං නිබ්බත්තිආදිභාවෙන ද්විප්පකාරානි. තෙනාති යථාවුත්තසභාගත්ථෙන. තෙහි ඛන්ධාදීහීති රූපක්ඛන්ධසඞ්ඛාරක්ඛන්ධධම්මායතනධම්මධාතූහි.

පඨමනයසඞ්ගහාසඞ්ගහපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. දුතියනයො සඞ්ගහිතෙනඅසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා

171. ‘‘සඞ්ගහිතෙන අසඞ්ගහිත’’න්ති එත්ථ සඞ්ගහිතාසඞ්ගහිතසද්දා භින්නාධිකරණා න ගහෙතබ්බා විසෙසනවිසෙසිතබ්බතාය ඉච්ඡිතත්තා. යො හි ධම්මො සඞ්ගහිතතාවිසෙසවිසිට්ඨො අසඞ්ගහිතො හෙට්ඨා උද්දිට්ඨො, ස්වෙව ඉධ අසඞ්ගහිතභාවෙන පුච්ඡිත්වා විස්සජ්ජීයතීති දස්සෙන්තො ‘‘යං තං…පෙ… තදෙව දස්සෙන්තො’’ති ආහ. යෙ හි ධම්මා චක්ඛායතනෙන ඛන්ධසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතා, ආයතනධාතුසඞ්ගහෙන ච අසඞ්ගහිතා, තෙසංයෙව පුන ඛන්ධාදීහි අසඞ්ගහො පුච්ඡිත්වා විස්සජ්ජිතො. තෙන වුත්තං ‘‘චක්ඛායතනෙන…පෙ… ආහා’’ති. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු නයෙසු වාරෙසු ච. ඛන්ධාදිසඞ්ගහසාමඤ්ඤානන්ති ‘‘ඛන්ධසඞ්ගහෙනා’’තිආදිනා අවිසෙසෙන වුත්තානං ඛන්ධාදිසඞ්ගහානං. ‘‘සාමඤ්ඤජොතනා විසෙසෙ අවතිට්ඨතී’’ති ආහ ‘‘නිච්චං විසෙසාපෙක්ඛත්තා’’ති. විසෙසාවබොධනත්ථානි පඤ්හබ්‍යාකරණානීති වුත්තං ‘‘භෙදනිස්සිතත්තා ච පුච්ඡාවිස්සජ්ජනාන’’න්ති. සවිසෙසාව ඛන්ධාදිගණනාති ‘‘ඛන්ධසඞ්ගහෙනා’’තිආදිනා අවිසෙසෙන වුත්තාපි රූපක්ඛන්ධාදිනා සවිසෙසාව ඛන්ධාදිගණනා, ඛන්ධාදිනා සඞ්ගහොති අත්ථො. සුද්ධාති කෙවලා අනවසෙසා, සාමඤ්ඤභූතාති වුත්තං හොති.

තත්ථාති යථාධිකතෙ දුතියනයෙ. සාමඤ්ඤජොතනාය විසෙසනිද්දිට්ඨත්තා ආහ ‘‘සඞ්ගහි…පෙ… නිද්ධාරිතත්තා’’ති. තීසු සඞ්ගහෙසූති ඛන්ධාදිසඞ්ගහෙසු තීසු. අඤ්ඤෙහීති වුත්තාවසෙසෙහි ද්වීහි එකෙන වා. එත්තකෙනෙව දස්සෙතබ්බා සියුං තාවතාපි සඞ්ගහිතෙන අසඞ්ගහිතභාවස්ස පකාසිතත්තා. තෙසන්ති සඞ්ගහිතෙනඅසඞ්ගහිතභාවෙන වුත්තධම්මානං. එවංවිධානන්ති ‘‘චක්ඛායතනං සොතායතන’’න්තිආදිනා අනිද්ධාරිතවිසෙසානං. අසම්භවාති වුත්තප්පකාරෙන නිද්දිසිතුං අසම්භවා. සඞ්ගහාදිනයදස්සනමත්තං නයමාතිකාය බ්‍යාපාරො, යත්ථ පන සඞ්ගහාදයො, තෙ ඛන්ධාදයො කුසලාදයො ච තෙසං විසයභූතාති තෙහි විනා සඞ්ගහාදීනං පවත්ති නත්ථි. තෙනාහ ‘‘නයමාතිකාය අබ්භන්තරබාහිරමාතිකාපෙක්ඛත්තා’’ති. සඞ්ගාහකං අසඞ්ගාහකඤ්චාති වත්තබ්බං. යො හි ඉධ සඞ්ගාහකභාවෙන වුත්තො ධම්මො අසඞ්ගාහකභාවෙනපි වුත්තොයෙවාති.

‘‘යෙ ධම්මා ඛන්ධසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතා, ආයතනධාතුසඞ්ගහෙන අසඞ්ගහිතා’’ති, ‘‘යෙ ධම්මා ඛන්ධසඞ්ගහෙන අසඞ්ගහිතා, ආයතනධාතුසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතා’’ති ච යත්ථ පුච්ඡිතබ්බවිස්සජ්ජිතබ්බධම්මවිසෙසනිද්ධාරණං නත්ථි, තත්ථ පඨමනයෙ ඡට්ඨනයෙ ච ‘‘රූපක්ඛන්ධො කතිහි ඛන්ධෙහි සඞ්ගහිතො? එකෙන ඛන්ධෙනා’’ති (ධාතු. 6), ‘‘රූපක්ඛන්ධො කතිහි ඛන්ධෙහි සම්පයුත්තොති? නත්ථි. චතූහි ඛන්ධෙහි විප්පයුත්තො’’ති (ධාතු. 228) ච එවං පුච්ඡිතබ්බවිස්සජ්ජිතබ්බභාවෙන. ඉතරෙසූති දුතියාදිනයෙසු. තස්ස තස්සාති යං පුච්ඡිතබ්බං විස්සජ්ජිතබ්බඤ්ච ‘‘යෙ ධම්මා’’ති අනියමිතරූපෙන නිද්ධාරිතං, තස්ස තස්ස ‘‘තෙ ධම්මා’’ති නියාමකභාවෙන.

එත්ථාති එතස්මිං පකරණෙ. යෙන යෙන චක්ඛායතනාදිනා සඞ්ගාහකෙන. ඛන්ධාදිසඞ්ගහෙසූති ඛන්ධායතනධාතුසඞ්ගහෙසු. තෙන තෙනාති ඛන්ධාදිසඞ්ගහෙන. අඤ්ඤන්ති තතො තතො සඞ්ගාහකතො අඤ්ඤං. තබ්බිනිමුත්තං සඞ්ගහෙතබ්බාසඞ්ගහෙතබ්බං යං ධම්මජාතං අත්ථි, තං තදෙව ‘‘චක්ඛායතනෙන යෙ ධම්මා ඛන්ධසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතා, ආයතනධාතුසඞ්ගහෙන අසඞ්ගහිතා’’ති සඞ්ගාහකාසඞ්ගාහකභාවෙන උද්ධටං. අඤ්ඤො ධම්මො නත්ථි තස්ස සභාගභාවෙන සඞ්ගාහකස්සෙව අභාවතො. සියා පනෙතං සභාගෙන එකදෙසෙන සඞ්ගහොති, තං පටික්ඛිපන්තො ආහ ‘‘න ච සො…පෙ… හොතී’’ති. යඤ්චාතිආදිනා වචනන්තරං පරිහරති.

යදි චාතිආදිනාපි තස්සෙව තෙන සඞ්ගහාභාවං පාඨාභාවදස්සනෙන විභාවෙති. තත්ථ සො එවාති යො රූපාදික්ඛන්ධො සඞ්ගාහකභාවෙන වුත්තො, සො එව තෙන රූපාදික්ඛන්ධෙන සඞ්ගය්හෙය්‍ය සඞ්ගහෙතබ්බො භවෙය්‍ය, තෙනෙව තස්ස සඞ්ගහාභාවෙ ලක්ඛණං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘න හි සො එව තස්ස සභාගො විසභාගො චා’’ති. එකදෙසා විය චක්ඛායතනාදයො සමුදායස්ස රූපක්ඛන්ධාදිකස්ස. රූපක්ඛන්ධො චක්ඛායතනාදීනං න සඞ්ගාහකො අසඞ්ගාහකො ච සභාගවිසභාගභාවාභාවතො. එස නයො සෙසෙසුපි. සමුදායන්තොගධානන්තිආදිනා වුත්තමෙවත්ථං පාකටතරං කරොති. තත්ථ යෙනාති විභාගෙන. තෙති එකදෙසා. තෙසන්ති එකදෙසානං. එත්ථ තදන්තොගධතාය විභාගාභාවො, විභාගාභාවෙන සභාගවිසභාගතාභාවො, තෙන සඞ්ගාහකාසඞ්ගාහකතාභාවො දස්සිතොති වෙදිතබ්බො.

යථා සබ්බෙන සබ්බං සභාගවිසභාගාභාවෙන එකදෙසානං සමුදායො සඞ්ගාහකො අසඞ්ගාහකො ච න හොති, එවං එකදෙසසභාගවිසභාගානන්ති දස්සෙන්තො ‘‘තථා’’තිආදිමාහ. තත්ථ යථාතිආදි උදාහරණදස්සනෙන යථාවුත්තස්ස අත්ථස්ස පාකටකරණං. ඛන්ධසඞ්ගහෙන සඞ්ගාහකං අසඞ්ගාහකඤ්චාති යොජනා. තථා සෙසෙසුපි. න හි එකදෙස…පෙ… විසභාගං යෙන සමුදායො සඞ්ගාහකො අසඞ්ගාහකො ච සියාති අධිප්පායො. එත්ථ ච සඞ්ගාහකත්තං තාව මා හොතු, අසඞ්ගාහකත්තං පන කස්මා පටික්ඛිපීයතීති චොදනං මනසි කත්වා ආහ ‘‘තස්මා’’තිආදි. තත්ථ තස්මාති වුත්තමෙවත්ථං හෙතුභාවෙන පරාමසති. අත්තතො අඤ්ඤස්ස, අත්තනි අන්තොගධතො අඤ්ඤස්ස, අත්තෙකදෙසසභාගතො අඤ්ඤස්ස සතිපි අසඞ්ගාහකත්තෙති යොජනා. තං පනෙතං ‘‘රූපක්ඛන්ධො රූපක්ඛන්ධෙන සඞ්ගහිතො අසඞ්ගහිතො ච න හොතී’’තිආදිනා වුත්තෙ තයො පකාරෙ සන්ධාය වුත්තං. සඞ්ගාහකත්තමෙව එතෙසං නත්ථීති එතෙසං අත්තා, අත්තනි අන්තොගධො, අත්තෙකදෙසසභාගො චාති වුත්තානං සඞ්ගාහකභාවො එව නත්ථි සභාගාභාවතො. තෙන වුත්තං ‘‘න හි සො එව තස්ස සභාගො’’තිආදි. යෙනාති සඞ්ගාහකත්තෙන. එවරූපානන්ති යථාවුත්තානං තිප්පකාරානං අග්ගහණං වෙදිතබ්බං සතිපි විසභාගභාවෙති අධිප්පායො.

තෙනාති ‘‘ධම්මායතන’’න්තිආදිනා වචනෙන. එකදෙසස්ස වෙදනාක්ඛන්ධාදිකස්ස සමුදායස්ස ධම්මායතනස්ස සඞ්ගාහකත්තං එකදෙසෙන සමුදායස්ස සඞ්ගහිතභාවන්ති අත්ථො, සමුදායස්ස රූපක්ඛන්ධස්ස එකදෙසස්ස චක්ඛායතනස්ස සොතායතනස්ස ච සඞ්ගාහකත්තං සමුදායෙන එකදෙසස්ස සඞ්ගහිතභාවන්ති වුත්තං හොති. යදි එවං න දස්සෙති, අථ කිං දස්සෙතීති ආහ ‘‘චතුක්ඛන්ධගණනභෙදෙහී’’තිආදි. තත්ථ චතුක්ඛන්ධගණනභෙදෙහීති රූපාදිචතුක්ඛන්ධගණනවිභාගෙහි. පඤ්චධාති රූපාදිචතුක්ඛන්ධසඞ්ගහො විඤ්ඤාණක්ඛන්ධසඞ්ගහොති එවං පඤ්චප්පකාරෙන භින්නතං. තෙනාහ ‘‘ගණෙතබ්බාගණෙතබ්බභාවෙනා’’ති. ‘‘එකෙන ඛන්ධෙනා’’තිආදීසු කරණත්ථෙ කරණවචනං, න කත්තුඅත්ථෙති කත්වා ආහ ‘‘සඞ්ගාහකාසඞ්ගාහකනිරපෙක්ඛාන’’න්ති. තෙනෙවාහ ‘‘කම්මකරණමත්තසබ්භාවා’’ති. දුතියාදයො පන නයා. අගණනාදිදස්සනානීති අගණනගණනදස්සනානි. නනු ච දුතියාදීසු ගණනාදීනිපි විජ්ජන්තීති? සච්චං විජ්ජන්ති, තානි පන විසෙසනභූතානි අප්පධානානීති විසෙසිතබ්බභූතානං පධානානං වසෙනෙවං වුත්තං. ‘‘චක්ඛායතනෙන යෙ ධම්මා ඛන්ධසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතා’’තිආදිනා කත්තුආදයො නිද්දිට්ඨාති ආහ ‘‘කත්තුකරණකම්මත්තයසබ්භාවා’’ති.

තථා තථාති තෙන තෙන රූපක්ඛන්ධාදිප්පකාරෙන. තංතංඛන්ධාදිභාවාභාවො සභාගවිසභාගතාති රූපධම්මාදීනං රූපක්ඛන්ධාදිභාවො සභාගතා, වෙදනාක්ඛන්ධාදිඅභාවො විසභාගතාති අත්ථො. යථානිද්ධාරිතධම්මදස්සනෙති ‘‘යෙ ධම්මා, තෙ ධම්මා’’ති නිද්ධාරිතප්පකාරධම්මනිරූපනෙ. සඞ්ගාහකසඞ්ගහෙතබ්බානන්ති චක්ඛායතනාදිකස්ස සඞ්ගාහකස්ස සොතායතනාදිකස්ස ච සඞ්ගහෙතබ්බස්ස. සමානක්ඛන්ධාදිභාවොති එකක්ඛන්ධාදිභාවො, රූපක්ඛන්ධාදිභාවොති අත්ථො. තදභාවොති තස්ස සමානක්ඛන්ධාදිභාවස්ස අභාවො අඤ්ඤක්ඛන්ධාදිභාවො. අයන්ති ය්වායං පඨමනයෙ තථා තථා ගණෙතබ්බාගණෙතබ්බතාසඞ්ඛාතො දුතියාදිනයෙසු යථාවුත්තානං සමානක්ඛන්ධාදිභාවාභාවසඞ්ඛාතො තංතංඛන්ධාදිභාවාභාවො වුත්තො, අයමෙතෙසං ද්විප්පකාරානං නයානං සභාගවිසභාගතාසු විසෙසො.

සමුදයසච්චසුඛින්ද්‍රියාදීති ආදි-සද්දෙන මග්ගසච්චදුක්ඛින්ද්‍රියාදි සඞ්ගය්හති. අසඞ්ගාහකත්තාභාවතොති සඞ්ගහිතතාවිසිට්ඨස්ස අසඞ්ගාහකත්තස්ස අභාවතො. න හි සක්කා ‘‘සමුදයසච්චෙන යෙ ධම්මා ඛන්ධසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතා, ආයතනධාතුසඞ්ගහෙන අසඞ්ගහිතා’’තිආදි වත්තුං. දුක්ඛසච්චසදිසානි අබ්‍යාකතපදාදීනි. ඉතරෙහීති ආයතනධාතුසඞ්ගහෙහි සඞ්ගාහකත්තාසඞ්ගාහකත්තාභාවතො න උද්ධටානීති යොජනා. එවන්තිආදි යථාවුත්තස්ස අත්ථස්ස නිගමනවසෙන වුත්තං. න රූපක්ඛන්ධොති න සබ්බො රූපක්ඛන්ධධම්මොති අත්ථො.

‘‘ඛන්ධපදෙනා’’ති ඉදං කරණත්ථෙ කරණවචනං, න කත්තුඅත්ථෙති ආහ ‘‘ඛන්ධපදසඞ්ගහෙනාති අත්ථො’’ති. තෙනෙවස්ස කත්තුඅත්ථතං පටිසෙධෙතුං ‘‘න සඞ්ගාහකෙනා’’ති වුත්තං. කරණං පන කත්තුරහිතං නත්ථීති ආහ ‘‘කෙනචි සඞ්ගාහකෙනාති ඉදං පන ආනෙත්වා වත්තබ්බ’’න්ති. සඞ්ගාහකෙසු න යුජ්ජති න සඞ්ගහෙතබ්බෙසූති අධිප්පායො. රූපක්ඛන්ධධම්මා හි ‘‘යෙ ධම්මා ඛන්ධසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතා’’ති වුත්තාති. සමුදායෙ වුත්තවිධි තදවයවෙපි සම්භවතීති චොදනං සමුට්ඨාපෙන්තො ‘‘එතෙන නයෙනා’’තිආදිමාහ. පටියොගීනිවත්තනං එව-සද්දෙන කරීයතීති ආහ ‘‘න හි අඤ්ඤමත්තනිවාරණං එව-සද්දස්ස අත්ථො’’ති. තෙනාහ ‘‘සඞ්ගාහකතො අඤ්ඤනිවාරණං එව-සද්දස්ස අත්ථො’’ති. සො ච…පෙ… පෙක්ඛන්ති ඉමිනා තමෙවත්ථං පාකටතරං කරොති. සඞ්ගාහකාපෙක්ඛත්තෙ හි ‘‘සො චා’’තිආදිවචනස්ස ‘‘චක්ඛායතනෙන රූපක්ඛන්ධොව සඞ්ගහිතො’’ති එත්ථ චක්ඛායතනං සඞ්ගාහකන්ති යථාධිප්පෙතස්ස අත්ථස්ස අසම්භවො එවාති ඉදානි තං අසම්භවං විභාවෙන්තො ‘‘කථ’’න්තිආදිමාහ, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

එත්ථාති ‘‘අඩ්ඪෙකාදසහි ආයතනධාතූහී’’ති එත්ථ. ‘‘රූපක්ඛන්ධෙනා’’ති ආනෙත්වා වත්තබ්බං ආයතනධාතුවිසෙසනත්ථං. න සො එව තස්ස, සමුදායො වා තදෙකදෙසානං සඞ්ගාහකො අසඞ්ගාහකො ච හොතීති වුත්තොවායමත්ථොති ආහ ‘‘රූපක්ඛන්ධො…පෙ… න හොතී’’ති. ඉමිනා පරියායෙනාති යස්මා වුත්තප්පකාරං සඞ්ගාහකත්තං නත්ථි ‘‘යෙන සඞ්ගහිතස්ස අසඞ්ගාහකං සියා’’ති ඉමිනා පරියායෙන. අසඞ්ගහිතතාය අභාවො වුත්තො අට්ඨකථායං (ධාතු. අට්ඨ. 171) ‘‘සො ච…පෙ… නත්ථී’’ති. සඞ්ගහිතතායාති නිප්පරියායෙන සඞ්ගහිතභාවෙන අසඞ්ගහිතතාය අභාවො වුත්තොති න යුජ්ජතීති යොජනා. සා සඞ්ගහිතතාති අත්තනා අත්තනො, අත්තෙකදෙසානං වා සඞ්ගහිතතා. තෙනාති රූපක්ඛන්ධෙන. තෙසන්ති රූපක්ඛන්ධතදෙකදෙසානං. අත්ථි ච විප්පයුත්තතා වෙදනාක්ඛන්ධාදීහි. චක්ඛායතනාදීහි වියාති විසදිසුදාහරණං. එතෙහි රූපවෙදනාක්ඛන්ධාදීහි අඤ්ඤෙහි ච එවරූපෙහි. එතානි අඤ්ඤානි චාති එත්ථාපි එසෙව නයො.

තෙනෙව තස්ස සඞ්ගහිතත්තාභාවදස්සනෙන හෙට්ඨා දස්සිතෙන. එත්ථාති එතස්මිං වාරෙ. අග්ගහණෙති අකථනෙ, අදෙසනායන්ති අත්ථො. සමුදයසච්චාදීසූති සමුදයසච්චසුඛින්ද්‍රියාදීසු යුජ්ජෙය්‍ය තං කාරණං. කස්මා? තෙහි සමුදයසච්චාදීහි ඛන්ධාදිසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතෙ ධම්මජාතෙ සති තස්ස ආයතනසඞ්ගහාදීහි අසඞ්ගහිතත්තස්ස අභාවතො. රූපක්ඛන්ධාදීහීති රූපක්ඛන්ධවෙදනාක්ඛන්ධාදීහි. සඞ්ගහිතමෙව නත්ථි, කස්මා? ‘‘සො එව තස්ස සඞ්ගාහකො න හොතී’’ති වුත්තොවායමත්ථො. යදිපි රූපක්ඛන්ධාදිනා රූපක්ඛන්ධාදිකස්ස අත්තනො…පෙ… නත්ථීති සම්බන්ධො. අඤ්ඤස්ස පන වෙදනාක්ඛන්ධාදිකස්ස රූපක්ඛන්ධාදිනා සඞ්ගහිතත්තාභාවෙන අසඞ්ගහිතත්තං අත්ථීති යොජනා. උභයාභාවොති සඞ්ගහිතත්තාසඞ්ගහිතත්තාභාවො. එත්ථ එතස්මිං වාරෙ. ධම්මායතනජීවිතින්ද්‍රියාදීනන්ති ධම්මායතනාදීනං ඛන්ධචතුක්කසඞ්ගාහකත්තෙ, ජීවිතින්ද්‍රියාදීනං ඛන්ධදුකසඞ්ගාහකත්තෙති යොජනා. පාළියං අනාගතත්තා ‘‘සතී’’ති සාසඞ්කං වදති. ආදි-සද්දෙන පඨමෙන ධම්මධාතුසළායතනාදීනං සුඛින්ද්‍රියාදීනඤ්ච, දුතියෙන එකක්ඛන්ධස්ස සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. සුඛින්ද්‍රියඤ්හි වෙදනාක්ඛන්ධස්සෙව සඞ්ගාහකං. තෙසන්ති ඛන්ධචතුක්කඛන්ධදුකාදීනං අසඞ්ගහිතතා න නත්ථි අත්ථෙවාති තස්සා අභාවො අනෙකන්තිකො. පුබ්බෙ වුත්තනයෙනාති ‘‘රූපක්ඛන්ධාදීහි පනා’’තිආදිනා වුත්තනයෙන.

තත්ථෙවාති තස්මිංයෙව පුබ්බෙ වුත්තෙ සනිදස්සනසප්පටිඝපදෙ. නිවත්තෙත්වා ගණ්හන්තොති පුබ්බෙ වුත්තං පටිනිවත්තෙත්වා ගණ්හන්තො පච්චාමසන්තො. තදවත්තබ්බතාති තෙසං සඞ්ගාහකාසඞ්ගාහකසඞ්ගහිතත්තාසඞ්ගහිතත්තානං අවත්තබ්බතා. අසඞ්ගාහකත්තාභාවතො එව…පෙ… න සඞ්ගාහකත්තාභාවතොති යස්මා නෙසං අසඞ්ගාහකත්තං විය සඞ්ගාහකත්තම්පි නත්ථි, තතො එව සඞ්ගහිතත්තාසඞ්ගහිතත්තම්පීති දස්සෙති.

දුතියනයසඞ්ගහිතෙනඅසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. තතියනයො අසඞ්ගහිතෙනසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා

179. රූපක්ඛන්ධෙන ඛන්ධසඞ්ගහෙන අසඞ්ගහිතෙසූති නිද්ධාරණෙ භුම්මං. තස්මාති යස්මා එකදෙසසභාගතා සමුදායසභාගතා න හොති, තස්මා. තෙනාති රූපක්ඛන්ධෙන. තානීති වෙදනාදික්ඛන්ධත්තයනිබ්බානානි. යථා ච එකදෙසවිසභාගතාය න සඞ්ගහිතතා, එවං එකදෙසසභාගතාය අසඞ්ගහිතතාපි නත්ථීති දස්සෙන්තො ‘‘න කෙවල’’න්තිආදිමාහ. සඞ්ගහිතානෙව න න හොන්තීති යොජනා. තෙති වෙදනාදික්ඛන්ධත්තයනිබ්බානසුඛුමරූපධම්මා. තෙහීති විඤ්ඤාණක්ඛන්ධචක්ඛායතනාදීහි. න කථඤ්චි සම්මිස්සාති කෙනචිපි පකාරෙන න සම්මිස්සාති අසම්මිස්සතාය සඞ්ගහිතත්තාභාවං සාධෙති. රූපක්ඛන්ධෙන විය…පෙ… න හොතීති යථා රූපක්ඛන්ධෙන සභාගතාභාවතො නිබ්බානං න කෙනචිපි සඞ්ගහණෙන සඞ්ගහිතං, එවං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධචක්ඛායතනාදීහි තං ආයතනධාතුසඞ්ගහෙහි සඞ්ගහිතං න හොතීති ඛන්ධසඞ්ගහාභාවො පාකටො වුත්තොවාති එවං වුත්තං.

එවරූපානන්ති රූපක්ඛන්ධවිඤ්ඤාණක්ඛන්ධචක්ඛායතනාදීනං. න හි නිබ්බානං සන්ධාය ‘‘රූපක්ඛන්ධෙන විඤ්ඤාණක්ඛන්ධෙන චක්ඛායතනෙන යෙ ධම්මා ඛන්ධසඞ්ගහෙන අසඞ්ගහිතා, ආයතනධාතුසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතා’’ති සක්කා වත්තුං. තෙන වුත්තං ‘‘සඞ්ගාහකත්තාභාවතො එවා’’ති. තථා ‘‘අබ්‍යාකතෙහි ධම්මෙහි යෙ ධම්මා ඛන්ධසඞ්ගහෙන අසඞ්ගහිතා, ආයතනධාතුසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතා’’තිආදි න සක්කා වත්තුං තාදිසස්ස ධම්මස්ස අභාවතොති ආහ ‘‘සනිබ්බාන…පෙ… භාවතොවා’’ති. අග්ගහණං වෙදිතබ්බන්ති යොජනා. තෙනාහ ‘‘න හී’’තිආදි. කඤ්චීති කඤ්චි ධම්මජාතං. තෙති අබ්‍යාකතධම්මාදයො. අත්තනොති අබ්‍යාකතධම්මාදිං සන්ධායාහ. එකදෙසොති රූපක්ඛන්ධාදි. අත්තෙකදෙසසභාගොති නිබ්බානං. තඤ්හි ධම්මායතනධම්මධාතුපරියාපන්නතාය තදෙකදෙසසභාගො. අසඞ්ගහිතසඞ්ගාහකත්තාති ඛන්ධසඞ්ගහෙන අසඞ්ගහිතානං සඤ්ඤාක්ඛන්ධාදීනං ආයතනධාතුසඞ්ගහෙන සඞ්ගාහකත්තාති අත්ථො.

විසභාගක්ඛන්ධනිබ්බානසමුදායත්තා ඛන්ධසඞ්ගහෙන ධම්මායතනෙන න කොචි ධම්මො සඞ්ගහිතො අත්ථීති යොජනා. එතස්සාති ‘‘ධම්මායතනෙන සඞ්ගහිතා’’ති එතස්ස පදස්ස ධම්මායතනගණනෙන සඞ්ගහිතාති අත්ථො. ඔළාරිකරූපසම්මිස්සං ධම්මායතනෙකදෙසං.

තතියනයඅසඞ්ගහිතෙනසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. චතුත්ථනයො සඞ්ගහිතෙනසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා

191. තිණ්ණං සඞ්ගහානන්ති ඛන්ධායතනධාතුසඞ්ගහානං. සඞ්ගහණපුබ්බං අසඞ්ගහණං, අසඞ්ගහණපුබ්බං සඞ්ගහණඤ්ච වුච්චමානං සඞ්ගහණාසඞ්ගහණානං පවත්තිවිසෙසෙන වුත්තං හොතීති ආහ ‘‘සඞ්ගහණා…පෙ… උද්දිට්ඨා’’ති. සඞ්ගහාභාවකතො අසඞ්ගහො සඞ්ගහහෙතුකො සඞ්ගහස්ස පවත්තිවිසෙසොයෙව නාම හොතීති ආහ ‘‘සඞ්ගහණප්පවත්තිවිසෙසවිරහෙ’’ති. කෙනචි සමුදයසච්චාදිනා තීහිපි සඞ්ගහෙහි සඞ්ගහිතෙන සඞ්ඛාරක්ඛන්ධපරියාපන්නෙන ධම්මවිසෙසෙන පුන තථෙව සඞ්ගහිතො සො එව සමුදයසච්චාදිකො ධම්මවිසෙසො සඞ්ගහිතෙන සඞ්ගහිතො. සඞ්ගාහකත්තාභාවසබ්භාවා සඞ්ගාහකභාවෙන න උද්ධටා, න අසඞ්ගාහකත්තා එව. යථා හි තීහි සඞ්ගහෙහි න සඞ්ගාහකා, එවං ද්වීහි, එකෙනපි සඞ්ගහෙන න සඞ්ගාහකා ඉධ න උද්ධටා. තෙහි සඞ්ගහිතාති තෙහි තීහි සඞ්ගහෙහි සඞ්ගහිතා ධම්මා. යස්සාති යස්ස අත්තනො සඞ්ගාහකස්ස.

සකලවාචකෙනාති අනවසෙසං ඛන්ධාදිඅත්ථං වදන්තෙන. තෙන ඛන්ධාදිපදෙනාති ‘‘තෙනෙව සඞ්ගහං ගච්ඡෙය්‍යා’’ති එත්ථ තෙන ඛන්ධාදිපදෙනාති එවං යොජෙතබ්බං. එවං පන අයොජෙත්වා ‘‘යං අත්තනො සඞ්ගාහකං සඞ්ගණ්හිත්වා පුන තෙනෙව සඞ්ගහං ගච්ඡෙය්‍ය, තං අඤ්ඤං සඞ්ගහිතං නාම නත්ථී’’ති එවං න සක්කා වත්තුං. කස්මාති චෙ? න හි යෙන සමුදයසච්චාදිනා යං සඞ්ඛාරක්ඛන්ධපරියාපන්නං ධම්මජාතං ඛන්ධාදිසඞ්ගහෙහි සඞ්ගහිතං, තෙනෙව සමුදයසච්චාදිනා තස්ස තදවසිට්ඨස්ස සඞ්ඛාරක්ඛන්ධධම්මස්ස, න ච තස්සෙව කෙවලස්ස සමුදයසච්චාදිකස්ස සඞ්ගහො පුච්ඡිතො විස්සජ්ජිතොති යොජනා, අථ ඛො තෙන සඞ්ඛාරක්ඛන්ධධම්මෙන ඵස්සාදිනා. සඞ්ගහිතස්සාති සඞ්ගහිතතාවිසිට්ඨස්සාති අත්ථො. තස්මා අත්තනො සඞ්ගාහකං සකලක්ඛණාදිං සඞ්ගණ්හිත්වා පුන තෙන ඛන්ධාදිපදෙන යං සඞ්ගහං ගච්ඡෙය්‍ය, තං තාදිසං නත්ථීති අත්ථො වෙදිතබ්බො. වෙදනා සද්දො ච ඛන්ධො ආයතනඤ්චාති වෙදනා විසුං ඛන්ධො, සද්දො ච විසුං ආයතනන්ති අත්ථො. අඤ්ඤෙන ඛන්ධන්තරාදිනා. අසම්මිස්සන්ති අබ්‍යාකතදුක්ඛසච්චාදි විය අමිස්සිතං. න හි…පෙ… එත්ථාති සඞ්ගහිතතාවිසිට්ඨෙන ධම්මෙන යො ධම්මො සඞ්ගහිතො, තස්ස සඞ්ගහිතතාවිසිට්ඨොයෙව යො සඞ්ගහො, සො න එත්ථ වාරෙ පුච්ඡිතො විස්සජ්ජිතො ච. සඞ්ගහොවාති කෙවලො සඞ්ගහො, න කත්තාපෙක්ඛොති අත්ථො. න සඞ්ගාහකෙනාති ඉදං යථාවුත්තෙන අත්ථෙන නිවත්තිතස්ස දස්සනං. න හීතිආදි තංසමත්ථනං.

චතුත්ථනයසඞ්ගහිතෙනසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. පඤ්චමනයො අසඞ්ගහිතෙනඅසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා

193. වුත්තනයෙනාති යස්මා සඞ්ගහප්පවත්තිවිසෙසවිරහිතො අසඞ්ගහිතධම්මවිසෙසනිස්සිතො පඤ්චමනයො, තස්මා යො එත්ථ කෙනචි අසඞ්ගහිතෙන ධම්මවිසෙසෙන පුන අසඞ්ගහිතො ධම්මවිසෙසො අසඞ්ගහිතෙන අසඞ්ගහිතො අසඞ්ගහිතතාය පුච්ඡිතබ්බො විස්සජ්ජිතබ්බො ච. තමෙව තාව යථානිද්ධාරිතං දස්සෙන්තො ‘‘රූපක්ඛන්ධෙන යෙ ධම්මා ඛන්ධ…පෙ… අසඞ්ගහිතා, තෙහි ධම්මෙහි යෙ ධම්මා ඛන්ධ…පෙ… අසඞ්ගහිතාති ආහා’’ති චතුත්ථනයෙ වුත්තනයානුසාරෙන. යථානිද්ධාරිතධම්මදස්සනන්ති පාළියං නිද්ධාරිතප්පකාරධම්මදස්සනං. සහ සුඛුමරූපෙනාති සසුඛුමරූපං, තෙන සුඛුමරූපෙන සද්ධිං ගහිතං විඤ්ඤාණං, තෙන සහිතධම්මසමුදායා සසුඛුම…පෙ… දායා. කෙ පන තෙති ආහ ‘‘දුක්ඛසච්චා’’තිආදි. කෙසඤ්චීති නිබ්බානචක්ඛායතනාදීනං. තීහිපි සඞ්ගහෙහි. පරිපුණ්ණසඞ්ගහෙහි තීහිපි සඞ්ගහෙහි අසඞ්ගාහකා පරිපුණ්ණසඞ්ගහාසඞ්ගාහකා. අබ්‍යාකතධම්මසදිසා නෙවදස්සනෙනනභාවනායපහාතබ්බනෙවසෙක්ඛානාසෙක්ඛාදයො. ඉතරෙති රූපක්ඛන්ධාදයො. තබ්බිපරියායෙනාති වුත්තවිපරියායෙන, තීහිපි සඞ්ගහෙහි අසඞ්ගහෙතබ්බස්ස අත්ථිතාය පරිපුණ්ණසඞ්ගහාසඞ්ගාහකත්තාති අත්ථො.

අසඞ්ගාහකෙසු නිබ්බානං අන්තොගධං, තස්මා තං අනිදස්සනඅප්පටිඝෙහි අසඞ්ගහෙතබ්බං න හොතීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘න ච තදෙව තස්ස අසඞ්ගාහක’’න්ති. ‘‘වෙදනාක්ඛන්ධෙන යෙ ධම්මා’’තිආදයො නව පඤ්හා දුතියපඤ්හාදයො, තෙ පඨමපඤ්හෙන සද්ධිං දස, නාමරූපපඤ්හාදයො පන චතුවීසතීති ආහ ‘‘සබ්බෙපි චතුත්තිංස හොන්තී’’ති. රූපක්ඛන්ධාදිවිසෙසකපදන්ති ‘‘රූපක්ඛන්ධෙනා’’තිආදිනා අසඞ්ගාහකත්තෙන විසෙසකං රූපක්ඛන්ධාදිපදං. පුච්ඡායාති ච පුච්ඡනත්ථන්ති අත්ථො. ‘‘රූපක්ඛන්ධෙනා’’තිආදි සබ්බම්පි වා විඤ්ඤාපෙතුං ඉච්ඡිතභාවෙන වචනං පඤ්හභාවතො පුච්ඡා. තෙනාහ අට්ඨකථායං ‘‘පඤ්හා පනෙත්ථ…පෙ… චතුත්තිංස හොන්තී’’ති. තෙ හි ලක්ඛණතො දස්සිතාති තෙ නිද්ධාරිතධම්මා තෙනෙව අසඞ්ගහිතාසඞ්ගහිතතාය නිද්ධාරණසඞ්ඛාතෙන ලක්ඛණෙන දස්සිතා.

තදෙවාති එව-සද්දෙනාති ‘‘තදෙවා’’ති එත්ථ එව-සද්දෙන. ‘‘යං පුච්ඡාය උද්ධටං පදං, තං ඛන්ධාදීහි අසඞ්ගහිත’’න්ති එත්ථ ‘‘ඛන්ධාදීහෙවා’’ති අවධාරණං නිප්පයොජනං පකාරන්තරස්ස අභාවතො. ‘‘තීහි අසඞ්ගහො’’ති හි වුත්තං. තථා ‘‘අසඞ්ගහිතමෙවා’’ති සඞ්ගහිතතානිවත්තනස්ස අනධිප්පෙතත්තා. තදෙවාති පන ඉච්ඡිතං උද්ධටස්සෙව අසඞ්ගහිතෙනඅසඞ්ගහිතභාවස්ස අවධාරෙතබ්බත්තාති දස්සෙන්තො ‘‘න කදාචී’’තිආදිමාහ. තත්ථ අඤ්ඤස්සාති අනුද්ධටස්ස. අනියතතං දස්සෙතීති ඉදං අවධාරණඵලදස්සනං. නියමතොති සක්කා වචනසෙසො යොජෙතුන්ති ඉදම්පි එව-කාරෙන සිද්ධමෙවත්ථං පාකටතරං කාතුං වුත්තං. යතො හි එව-කාරො, තතො අඤ්ඤත්ථ නියමොති. එවංපකාරමෙවාති පුච්ඡාය උද්ධටප්පකාරමෙව, යං පකාරං පුච්ඡාය උද්ධටං, තංපකාරමෙවාති අත්ථො. තස්සාති අසඞ්ගහිතස්ස. අඤ්ඤස්සාති පුච්ඡාය අනුද්ධටප්පකාරස්ස. එතෙන යො පුච්ඡාය උද්ධටො තීහිපි සඞ්ගහෙහි අසඞ්ගහිතො, තස්සෙව ඉධ පුච්ඡිතබ්බවිස්සජ්ජිතබ්බභාවො, න අඤ්ඤස්සාති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘පුච්ඡාය උද්ධටඤ්හී’’තිආදි. ආයතනධාතුසඞ්ගහවසෙන චෙත්ථ රූපක්ඛන්ධාදීනං අඤ්ඤසහිතතා, විඤ්ඤාණක්ඛන්ධාදීනං අසහිතතා ච වෙදිතබ්බා.

අවසෙසා වෙදනාදයො තයො ඛන්ධා නිබ්බානඤ්ච සකලෙන රූපක්ඛන්ධෙන තෙසං සඞ්ගහො නත්ථීති ‘‘සඞ්ගහිතා’’ති න සක්කා වත්තුං, එකදෙසෙන පන සඞ්ගහො අත්ථීති ‘‘අසඞ්ගහිතා න හොන්තීති එවං දට්ඨබ්බ’’න්ති ආහ. ‘‘රූපධම්මාවා’’ති නියමනං පුච්ඡාය උද්ධටභාවාපෙක්ඛන්ති දස්සෙන්තො ‘‘පුච්ඡාය…පෙ… අධිප්පායො’’ති ආහ. තෙන වුත්තං ‘‘අනුද්ධටා වෙදනාදයොපි හි අසඞ්ගහිතා එවා’’ති. එත්ථාති එතස්මිං පඤ්චමනයනිද්දෙසෙ. පඨමෙ නයෙති පඨමෙ අත්ථවිකප්පෙ. තථා දුතියෙති එත්ථාපි. රූපවිඤ්ඤාණෙහීති අසුඛුමරූපධම්මෙහි විඤ්ඤාණෙන චාති අයමෙත්ථ අධිප්පායොති දස්සෙන්තො ‘‘ඔළාරික…පෙ… අත්ථො’’ති ආහ. කථං පන රූපධම්මාති වුත්තෙ ඔළාරිකරූපස්සෙව ගහණන්ති ආහ ‘‘රූපෙකදෙසො හි එත්ථ රූපග්ගහණෙන ගහිතො’’ති.

196. අසඞ්ගාහකන්ති ‘‘චක්ඛායතනෙන…පෙ… අසඞ්ගහිතා’’ති එවං අසඞ්ගාහකභාවෙන වුත්තං පුච්ඡිතබ්බවිස්සජ්ජෙතබ්බභාවෙන වුත්තම්පි කාමං වෙදනාදීහෙව චතූහි අසඞ්ගහිතං, තං පන න චක්ඛායතනමෙවාති දස්සෙතුං ‘‘චක්ඛායතනෙන පනා’’තිආදි වුත්තං. යෙහි ධම්මෙහීති ඛන්ධාදීසු යෙහි. සබ්බං ධම්මජාතං තෙව රූපාදිකෙ ධම්මෙ උදානෙති පාළියං. කස්මා පනෙතං උදානෙතීති ආහ ‘‘සදිසවිස්සජ්ජනා’’තිආදි. පඨමෙන උදානෙන. ද්වෙති ‘‘බාහිරා උපාදා ද්වෙ’’ති එත්ථ වුත්තං ද්වෙ-සද්දං සන්ධායාහ. තස්ස අසඞ්ගහිතස්ස. යථාදස්සිතස්සාති ‘‘රූප’’න්තිආදිනා දස්සිතප්පකාරස්ස. ධම්මන්වයඤාණුප්පාදනං නයදානං. ‘‘රූපං ධම්මායතන’’න්තිආදීනං පදානං වසෙන ද්වෙවීසපදිකො එස නයො.

පඤ්චමනයඅසඞ්ගහිතෙනඅසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. ඡට්ඨනයො සම්පයොගවිප්පයොගපදවණ්ණනා

228. ‘‘තත්ථා’’ති ඉමිනා ‘‘සම්පයොගවිප්පයොගපදං භාජෙත්වා’’ති එත්ථ සම්පයොගවිප්පයොගපදං භාජිතං, සංවණ්ණෙතබ්බතාය ච පධානභූතං පච්චාමට්ඨං, න රූපක්ඛන්ධාදිපදන්ති දස්සෙන්තො ‘‘යං ලබ්භති…පෙ… වෙදිතබ්බ’’න්ති වත්වා පුන ‘‘රූපක්ඛන්ධාදීසු හී’’තිආදිනා තමත්ථං විවරති. තත්ථ න ලබ්භතීති ‘‘සම්පයුත්තං විප්පයුත්ත’’න්ති වා ගහෙතුං න ලබ්භති, අලබ්භමානම්පි පුච්ඡාය ගහිතං පටික්ඛෙපෙන විස්සජ්ජෙතුං. පටික්ඛෙපොපි හි පුච්ඡාය විස්සජ්ජනමෙව. තථා හි යමකෙ (යම. 1.ඛන්ධයමක.59-61) ‘‘යස්ස රූපක්ඛන්ධො නුප්පජ්ජිත්ථ, තස්ස වෙදනාක්ඛන්ධො නුප්පජ්ජිත්ථා’’ති පුච්ඡාය ‘‘නත්ථී’’ති විස්සජ්ජිතං. තෙන පනෙත්ථ රූපධම්මෙසු සම්පයොගට්ඨො න ලබ්භතීති අයමත්ථො දස්සිතො හොති. අලබ්භමානම්පි සම්පයොගපදං ගහිතන්ති සම්බන්ධො. සබ්බත්ථාති රූපක්ඛන්ධවෙදනාක්ඛන්ධාදීසු. එතෙසන්ති රූපනිබ්බානානං. විසභාගතාති අතංසභාගතා. එකුප්පාදාදිභාවො හි සම්පයොගෙ සභාගතා, න සඞ්ගහෙ විය සමානසභාගතා, තස්මා එකුප්පාදාදිභාවරහිතානං රූපනිබ්බානානං සා එකුප්පාදාදිතා විසභාගතා වුත්තා. තදභාවතොති තස්සා විසභාගතාය එකුප්පාදාදිතාය අභාවතො. විප්පයොගොපි නිවාරිතො එව හොති, විසභාගො භාවො විප්පයොගොති වුත්තොවායමත්ථොති. ‘‘චතූසු හී’’තිආදිනා වුත්තමෙවත්ථං පාකටතරං කරොති. තත්ථ තෙසං තෙහීති ච අරූපක්ඛන්ධෙ එව පරාමසති. විසභාගතා ච හොති රූපනිබ්බානෙසු අවිජ්ජමානත්තාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘න ච රූපෙකදෙසස්සා’’තිආදි. තෙනෙවාති චතුක්ඛන්ධසභාගත්තා එව.

තීහි විඤ්ඤාණධාතූහීති ඝානජිව්හාකායවිඤ්ඤාණධාතූහි විප්පයුත්තෙ අනාරම්මණමිස්සකෙ රූපධම්මමිස්සකෙ ධම්මෙ දීපෙති රූපභවොති යොජනා. පඤ්චහීති චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීහි පඤ්චහි විඤ්ඤාණධාතූහි. එකාය මනොධාතුයා. න සම්පයුත්තෙති න සම්පයුත්තෙ එව. තථා හි ‘‘විප්පයුත්තෙ අහොන්තෙ සත්තහිපි සම්පයුත්තෙ සත්තපි වා තා’’ති වුත්තං. තෙනාති විප්පයුත්තතාපටික්ඛෙපෙන. තාහීති සත්තවිඤ්ඤාණධාතූහි. සම්පයුත්තෙ දීපෙන්තීති සම්පයුත්තෙ දීපෙන්තියෙව, න සම්පයුත්තෙ එවාති එවමවධාරණං ගහෙතබ්බං. එස නයො සෙසෙසුපි. සම්පයුත්තෙ වෙදනාදිකෙ. සම්පයුත්තවිප්පයුත්තභාවෙහි නවත්තබ්බං, තංයෙව විඤ්ඤාණධාතුසත්තකං. සම්පයුත්තභාවෙන නවත්තබ්බානි සම්පයුත්තනවත්තබ්බානි, භින්නසන්තානිකානි, නානාක්ඛණිකානි ච අරූපානිපි ධම්මජාතානි. අනාරම්මණමිස්සකසබ්බවිඤ්ඤාණධාතුතංසම්පයුත්තා ධම්මායතනාදිපදෙහි දීපෙතබ්බා, අනාරම්මණමිස්සකසබ්බවිඤ්ඤාණධාතුයො අචෙතසිකාදිපදෙහි දීපෙතබ්බා, තදුභයසමුදායා දුක්ඛසච්චාදිපදෙහි දීපෙතබ්බාති වෙදිතබ්බා.

යදි එවන්ති යදි අනාරම්මණමිස්සානං ධම්මානං විප්පයොගො නත්ථි. අනාරම්මණමිස්සොභයධම්මාති රූපනිබ්බානසහිතසබ්බවිඤ්ඤාණධාතුතංසම්පයුත්තධම්මා. ඛන්ධාදීහෙවාති ඛන්ධායතනධාතූහි එව, න අරූපක්ඛන්ධමත්තෙන. අරූපක්ඛන්ධෙයෙව පන සන්ධාය ‘‘තෙහි ධම්මෙහි යෙ ධම්මා විප්පයුත්තා’’ති වුත්තන්ති නායං දොසොති දස්සෙති. තදෙකදෙසාති ‘‘අනාරම්මණමිස්සා’’තිආදිනා වුත්තධම්මසමුදායස්ස එකදෙසා. තදෙකදෙසඤ්ඤසමුදායාති තස්සෙව යථාවුත්තස්ස සමුදායස්ස එකදෙසා හුත්වා අඤ්ඤෙසං අවයවානං රූපක්ඛන්ධාදීනං සමුදායභූතා. විභාගාභාවතොති භෙදාභාවතො. භෙදොති චෙත්ථ අච්චන්තභෙදො අධිප්පෙතො. න හි සමුදායාවයවානං සාමඤ්ඤවිසෙසානං විය අච්චන්තභෙදො අත්ථි භෙදාභෙදයුත්තත්තා. තෙසං අච්චන්තභෙදමෙව හි සන්ධාය ‘‘සමුදායන්තොගධානං එකදෙසානං න විභාගො අත්ථී’’ති සඞ්ගහෙපි වුත්තං. තෙනාති අවිභාගසබ්භාවතො සභාගවිසභාගත්තාභාවෙන. තෙසන්ති අනාරම්මණමිස්සකසබ්බවිඤ්ඤාණධාතුආදීනං. තෙ ච අකුසලාබ්‍යාකතා. තෙසන්ති කුසලාකුසලාබ්‍යාකතධම්මානං. තස්මාති යස්මා විභත්තසභාවානං න තෙසං සමුදායෙකදෙසාදිභාවො, තස්මා. යස්මා පන කුසලාදයො එව ඛන්ධාදයොති ඛන්ධාදිආමසනෙන සමුදායෙකදෙසාදිභාවො ආපන්නො එවාති වුත්තනයෙන විප්පයොගාභාවො හොති, තස්මා තං පරිහරන්තො ‘‘ඛන්ධාදීනි අනාමසිත්වා’’තිආදිමාහ. තෙසන්ති කුසලාදීනං. අඤ්ඤමඤ්ඤවිප්පයුත්තතා වුත්තා ‘‘කුසලෙහි ධම්මෙහි යෙ ධම්මා විප්පයුත්තා’’තිආදිනා. සබ්බෙසූති දුතියාදිසබ්බපඤ්හෙසු.

ඡත්තිංසාය පිට්ඨිදුකපදෙසු වීසති දුකපදානි ඉමස්මිං නයෙ ලබ්භන්ති, අවසිට්ඨානි සොළසෙවාති ආහ ‘‘සොළසාති වත්තබ්බ’’න්ති. තතො එව ‘‘තෙවීසපදසත’’න්ති එත්ථ ‘‘තෙවීස’’න්ති ඉදඤ්ච ‘‘එකවීස’’න්ති වත්තබ්බන්ති යොජනා. සබ්බත්ථාති සබ්බපඤ්හෙසු. එකකාලෙකසන්තානානං භින්නකාලභින්නසන්තානානඤ්ච අනෙකෙසං ධම්මානං සමුදායභූතා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධධම්මායතනධම්මධාතුයොති ආහ ‘‘කාලසන්තාන…පෙ… ධාතූන’’න්ති. එකදෙසසම්මිස්සාති චිත්තිද්ධිපාදාදිනා අත්තනො එකදෙසෙනෙව ඛන්ධන්තරාදීහි සම්මිස්සා ඉද්ධිපාදාදයො, අනාරම්මණෙහි රූපනිබ්බානෙහි ච අසම්මිස්සා. සමානකාලසන්තානෙහීති එකකාලසන්තානෙහි කාලසන්තානභෙදරහිතෙහි එකදෙසන්තරෙහි, සඞ්ඛාරක්ඛන්ධාදීනං එකදෙසන්තරෙහි, සඞ්ඛාරක්ඛන්ධාදීනං එකදෙසවිසෙසභූතෙහි සතිපට්ඨානසම්මප්පධානසඤ්ඤාක්ඛන්ධාදීහි විභත්තා එව සමුදයසච්චාදයො සම්පයොගීවිප්පයොගීභාවෙන, රූපක්ඛන්ධාදයො විප්පයොගීභාවෙන ගහිතාති යොජනා. තෙහි සමුදයසච්චාදීහි. තෙ සඤ්ඤාක්ඛන්ධාදයො. කෙහිචි සහුප්පජ්ජනාරහෙහි එකදෙසන්තරෙහි විභත්තෙහි. න හි සඞ්ඛාරක්ඛන්ධාදිපරියාපන්නත්තෙපි සමුදයසච්චාදයො මග්ගසච්චාදීහි සම්පයොගං ලභන්ති. තෙසන්ති වෙදනාක්ඛන්ධසඤ්ඤාක්ඛන්ධාදීනං. එකුප්පාදා…පෙ… විසභාගතා චාති එකුප්පාදාදිතාසඞ්ඛාතා යථාරහං සභාගතා විසභාගතා ච. තෙන යථාවුත්තකාරණෙන සම්පයොගස්ස විප්පයොගස්ස ච ලභනතො.

භින්නකාලානං සමුදායීනං සමුදායා භින්නකාලසමුදායා. වත්තමානා ච එකස්මිං සන්තානෙ එකෙකධම්මා වත්තන්ති. තස්මාති යස්මා එතදෙව, තස්මා. තෙසං වෙදනාක්ඛන්ධාදීනං විභජිතබ්බස්ස එකදෙසභූතස්ස අභාවතො. සුඛින්ද්‍රියාදීනි වෙදනාක්ඛන්ධෙකදෙසභූතානිපි. තෙන විභාගාකරණෙන. යදි සමානකාලස්ස විභජිතබ්බස්ස අභාවතො චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතාදයො විඤ්ඤාණක්ඛන්ධස්ස විභාගං න කරොන්ති, අථ කස්මා ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු…පෙ… මනොවිඤ්ඤාණධාතු සොළසහි ධාතූහි විප්පයුත්තා’’ති වුත්තන්ති චොදනං මනසි කත්වා ආහ ‘‘ඛන්ධායතන…පෙ… විප්පයුත්තාති වුත්ත’’න්ති. එවමෙවන්ති යථා ධාතුවිභාගෙන විභත්තස්ස විඤ්ඤාණස්ස, එවමෙවං.

235. තංසම්පයොගීභාවන්ති තෙහි ඛන්ධෙහි සම්පයොගීභාවං. යථා හි සමානකාලසන්තානෙහි එකචිත්තුප්පාදගතෙහි වෙදනාසඤ්ඤාවිඤ්ඤාණක්ඛන්ධෙහි සමුදයසච්චස්ස සම්පයුත්තතා, එවං භින්නසන්තානෙහි භින්නකාලෙහි ච තෙහි තස්ස විප්පයුත්තතාති ආහ ‘‘එවං තංවිප්පයොගීභාවං…පෙ… න වුත්ත’’න්ති. විසභාගතානිබන්ධස්ස විභාගස්ස අභාවෙන අවිභාගෙහි තෙහි තීහි ඛන්ධෙහි. විභාගෙ හීතිආදිනා තමෙවත්ථං පාකටතරං කරොති. විභාගරහිතෙහීති සමානකාලසන්තානෙහි එකචිත්තුප්පාදගතත්තා අවිභත්තෙහි වෙදනාක්ඛන්ධාදීහි න යුත්තං විප්පයුත්තන්ති වත්තුං. තෙනාහ ‘‘විජ්ජමානෙහි…පෙ… භාවතො’’ති. තත්ථ විජ්ජමානස්ස සමානස්ස සමානජාතිකස්සාති අධිප්පායො. න හි විජ්ජමානං රූපාරූපං අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස විසභාගං න හොති. අනුප්පන්නා ධම්මා වියාති ඉදං විසදිසුදාහරණදස්සනං. යථා ‘‘අනුප්පන්නා ධම්මා’’ති අනාගතකාලං වුච්චතීති ආමට්ඨකාලභෙදං, එවං යං ආමට්ඨකාලභෙදං න හොතීති අත්ථො. උද්ධරිතබ්බං දෙසනාය දෙසෙතබ්බන්ති වුත්තං හොති. විජ්ජමානස්සෙව විජ්ජමානෙන සම්පයොගො, සම්පයොගාරහස්සෙව ච විප්පයොගොති අත්ථිභාවසන්නිස්සයා සම්පයුත්තවිප්පයුත්තතාති ආහ ‘‘පච්චුප්පන්නභාවං නිස්සායා’’ති. තෙනෙවාහ ‘‘අවිජ්ජමානස්සා’’තිආදි. තඤ්චාති උද්ධරණං.

විභාගරහිතෙහීති විසභාගතාභාවතො අවිභාගෙහි. අනාමට්ඨකාලභෙදෙති අනාමට්ඨකාලවිසෙසෙ. අවිජ්ජමානස්ස…පෙ… සම්පයොගො නත්ථීති එතෙන පාරිසෙසතො විජ්ජමානස්ස ච විජ්ජමානෙන සම්පයොගො දස්සිතො. අවිජ්ජමානතාදීපකෙ භෙදෙ ගහිතෙති යථාගහිතෙසු ධම්මෙසු තෙහි විප්පයොගීනං අවිජ්ජමානභාවදීපකෙ තෙසංයෙව විසෙසෙ ‘‘අරූපභවො එකෙන ඛන්ධෙන දසහායතනෙහි සොළසහි ධාතූහි විප්පයුත්තො’’තිආදිනා (ධාතු. 246) ගහිතෙ තෙනෙව රුප්පනාදිනා භෙදෙන තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤං විසභාගතාපි ගහිතා එවාති විප්පයොගො හොතීති යොජනා. භෙදෙ පන අග්ගහිතෙ තෙන තෙන ගහණෙනාති යථාවුත්තෙ අවිජ්ජමානතාදීපකෙ විසෙසෙ, විසභාගෙ වා අග්ගහිතෙ ‘‘වෙදනා, සඤ්ඤා, සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො තීහි ඛන්ධෙහි එකෙනායතනෙන සත්තහි ධාතූහි සම්පයුත්තො’’තිආදිනා තෙන තෙන ගහණෙන සභාගතාදීපනෙන විසභාගතාය අග්ගහිතත්තා සභාගතාව හොති. තථා ච සති සභාගත්තෙ කා පනෙත්ථ සභාගතාති ආහ ‘‘විජ්ජමානතාය…පෙ… හොතී’’ති. තස්සාති සභාගතාය. තස්මාති විසභාගතාය අලබ්භමානත්තා, සභාගතාය ච ලබ්භමානත්තා.

262. විතක්කො වියාති සවිතක්කසවිචාරෙසු චිත්තුප්පාදෙසු විතක්කො විය. සො හි විතක්කරහිතත්තා අවිතක්කො විචාරමත්තො ච. තෙනාහ ‘‘කොට්ඨාසන්තරචිත්තුප්පාදෙසු අලීනා’’ති. තතො එව සො අප්පධානො, දුතියඣානධම්මා එවෙත්ථ පධානාති ආහ ‘‘යෙ පධානා’’ති. තෙනෙවාති සවිතක්කසවිචාරෙසු චිත්තුප්පාදෙසු විතක්කස්ස අවිතක්කවිචාරමත්තග්ගහණෙන ඉධ අග්ගහිතත්තා, විතක්කත්තිකෙ දුතියරාසියෙව ච අධිප්පෙතත්තා. අනන්තරනයෙති සම්පයුත්තෙනවිප්පයුත්තපදනිද්දෙසෙ. සමුදයසච්චෙන සමානගතිකා සදිසප්පවත්තිකා. ඉතීති ඉමිනා කාරණෙන. තෙ අවිතක්කවිචාරමත්තා ධම්මා න ගහිතා, සමුදයසච්චං විය න දෙසනාරුළ්හා. න සවිතක්කසවිචාරෙහි සමානගතිකාති යොජනා. යදි හි තෙ සවිතක්කසවිචාරෙහි සමානගතිකා සියුං, ‘‘අවිතක්කවිචාරමත්තෙහි ධම්මෙහි යෙ ධම්මා සම්පයුත්තා, තෙහි ධම්මෙහි යෙ ධම්මා විප්පයුත්තා, තෙ ධම්මා න කෙහිචි ඛන්ධෙහි, න කෙහිචි ආයතනෙහි, එකාය ධාතුයා විප්පයුත්තා’’ති වත්තබ්බා සියුං. යස්මා පන තෙ සමුදයසච්චෙන සමානගතිකා. යථා හි යෙ සමුදයසච්චෙන සම්පයුත්තෙහි විප්පයුත්තා, තෙසං කෙහිචි විප්පයොගං වත්තුං න සක්කා, එවං තෙහිපි. තථා හි වක්ඛති ‘‘සමුදයසච්චාදීනී’’තිආදි. දසමො…පෙ… වුත්තොති එත්ථ දසමනයෙ තෙහි අවිතක්කවිචාරමත්තෙහි විප්පයුත්තෙහි විප්පයුත්තානං සොළසහි ධාතූහි විප්පයොගො වුත්තො, ඔසානනයෙ තෙහි විප්පයුත්තානං අට්ඨාරසහි ධාතූහි සඞ්ගහො ච වුත්තොති තස්මා න තෙ සවිතක්කසවිචාරෙහි සමානගතිකාති දස්සෙති.

විතක්කසහිතෙසූති සහවිතක්කෙසු. තෙසූති අවිතක්කවිචාරමත්තෙසු සහ විතක්කෙන දුතියජ්ඣානධම්මෙසු, ‘‘අවිතක්කවිචාරමත්තා’’ති ගහිතෙසු වුත්තෙසූති අත්ථො. සබ්බෙපි තෙති දුතියජ්ඣානධම්මා විතක්කො චාති සබ්බෙපි තෙ ධම්මා සක්කා වත්තුං. තථා හි සම්පයොගවිප්පයොගපදනිද්දෙසෙ ‘‘අවිතක්කවිචාරමත්තා ධම්මා එකෙන ඛන්ධෙන එකෙනායතනෙන එකාය ධාතුයා කෙහිචි සම්පයුත්තා’’ති වුත්තං. තත්ථ එකෙන ඛන්ධෙනාති සඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙන. සො හි සමුදායොති ‘‘අවිතක්කවිචාරමත්තා ධම්මා’’ති වුත්තධම්මසමුදායො. නනු විතක්කොපෙත්ථ ධම්මසඞ්ගහං ගතො, සො ච විචාරතො අඤ්ඤෙනපි සම්පයුත්තොති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘න හි තදෙකදෙසස්ස…පෙ… හොතී’’ති. යථාතිආදිනා තමෙවත්ථං ඉද්ධිපාදනිදස්සනෙන විභාවෙති. තස්සත්ථො – යථා ඉද්ධිපාදසමුදායස්ස එකදෙසභූතානං ඡන්දිද්ධිපාදාදීනං තීහි ඛන්ධෙහි සම්පයොගො වුත්තො, තංසමුදායස්ස න හොති, එවං ඉධාපි විතක්කස්ස අඤ්ඤෙහි සම්පයොගො අවිතක්කවිචාරමත්තස්ස සමුදායස්ස න හොතීති.

යදි එවං ‘‘ඉද්ධිපාදො ද්වීහි ඛන්ධෙහි සම්පයුත්තො’’තිආදි න වත්තබ්බන්ති චෙ? නො න වත්තබ්බන්ති දස්සෙන්තො ‘‘යථා පනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ තෙසූති ඉද්ධිපාදෙසු. සමුදායස්සාති ඉද්ධිපාදසමුදායස්ස. තෙහි වෙදනාක්ඛන්ධාදීහි සම්පයුත්තතා වුත්තා ‘‘ඉද්ධිපාදො ද්වීහි ඛන්ධෙහි සම්පයුත්තො’’තිආදිනා. තෙනාති විචාරෙන. න හීතිආදිනා යථාධිගතධම්මානං සම්පයුත්තතාය නවත්තබ්බාභාවං උදාහරණදස්සනවසෙන විභාවෙති. කෙචි විචිකිච්ඡා තංසහගතා ච මොහවජ්ජා මොහෙන සම්පයුත්තා, කෙචි අසම්පයුත්තා. මොහෙනාති විචිකිච්ඡාසහගතමොහමෙව සන්ධාය වදති. ඉති ඉමිනා කාරණෙන න සමුදායො තෙන මොහෙන සම්පයුත්තො. අඤ්ඤො කොචි ධම්මො හෙතුභාවො නාපි අත්ථි, යෙන හෙතුනා සො දස්සනෙනපහාතබ්බහෙතුකොති වුත්තො සමුදායො. එවන්ති ඉමිනා නයෙන ‘‘භාවනා…පෙ… යොපි සම්පයුත්තා’’ති නවත්තබ්බතාය නිදස්සෙතබ්බාති අත්ථො. එවන්ති යථා දස්සනෙනපහාතබ්බහෙතුකසමුදායස්ස සම්පයුත්තතා න වත්තබ්බා, එවං යෙන ධම්මෙන අවිතක්ක…පෙ… සියා, තං න නත්ථි. තස්මාති යස්මා අවිතක්කවිචාරමත්තෙසු කොචිපි විචාරෙන අසම්පයුත්තො නත්ථි, තස්මා. තෙති අවිතක්කවිචාරමත්තා ධම්මා. එකධම්මෙපි…පෙ… කතො යථා ‘‘අප්පච්චයා ධම්මා අසඞ්ඛතා ධම්මා’’ති.

ඡට්ඨනයසම්පයොගවිප්පයොගපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. සත්තමනයො සම්පයුත්තෙනවිප්පයුත්තපදවණ්ණනා

306. තෙහි සමුදයසච්චාදීහි ඛන්ධත්තයඛන්ධෙකදෙසාදිකෙ සම්පයුත්තෙ සතිපි, සම්පයුත්තෙහි ච විප්පයුත්තෙ රූපනිබ්බානාදිකෙ තදඤ්ඤධම්මෙ සතිපි විප්පයොගාභාවතො. සඞ්ඛෙපෙන වුත්තමත්ථං විත්ථාරෙන දස්සෙතුං ‘‘න හී’’තිආදි වුත්තං. තතො ලොභසහගතචිත්තුප්පාදතො අඤ්ඤධම්මානං අවසිට්ඨානං කුසලාකුසලාබ්‍යාකතධම්මානං ඛන්ධාදීසු කෙනචි විප්පයොගො න හි අත්ථි ඛන්ධපඤ්චකාදීනං සඞ්ගණ්හනතො තෙසං. තෙ එව චිත්තුප්පාදාති තෙ ලොභසහගතචිත්තුප්පාදා එව. තදඤ්ඤධම්මානන්ති තදඤ්ඤධම්මානම්පීති පි-සද්දලොපො දට්ඨබ්බො. තථාති ඉමිනා න ච තෙ එව ධම්මා අඩ්ඪදුතියායතනධාතුයො, අථ ඛො තෙ ච තතො අඤ්ඤෙ චාති ඉමමත්ථං උපසංහරති.

නනු තදඤ්ඤභාවතො එව තෙහි ඉතරෙසං විප්පයොගො සිද්ධොති ආහ ‘‘න චා’’තිආදි. තදඤ්ඤසමුදායෙහීති තතො ලොභසහගතචිත්තුප්පාදතො අඤ්ඤසමුදායෙහි අඤ්ඤෙ ලොභසහගතා ධම්මා විප්පයුත්තා න හොන්ති. කස්මා? සමුදායෙ…පෙ… විප්පයොගාභාවතො. තස්සත්ථො – සමුදායෙන ලොභසහගතතදඤ්ඤධම්මරාසිනා එකදෙසානං ලොභසහගතධම්මානං විප්පයොගාභාවතො, තථා යෙ එකදෙසා හුත්වා අඤ්ඤෙසං අවයවානං සමුදායභූතා, තෙසඤ්ච සමුදායෙන විප්පයොගාභාවතොති. අනෙන සමුදායෙන අවයවස්ස සමුදායස්ස අවයවෙන ච තස්ස න විප්පයොගො, අවයවස්සෙව පන අවයවෙනාති දස්සෙති. එස නයොති ය්වායං සමුදයසච්චෙ වුත්තො විධි, එසෙව මග්ගසච්චසුඛින්ද්‍රියාදීසු අරූපක්ඛන්ධෙකදෙසත්තා තෙසන්ති දස්සෙති. නිරවසෙසෙසූති අබහිකතවිතක්කෙසු. විතක්කො හි සමුදායතො අබහිකතො. ‘‘සො හි සමුදායො’’තිආදිකො වුත්තනයො ලබ්භතීති ආහ ‘‘අග්ගහණෙ කාරණං න දිස්සතී’’ති.

අඤ්ඤෙසුපි සමුදයසච්චාදීසු විස්සජ්ජනස්ස…පෙ… දට්ඨබ්බං, යතො සමුදයසච්චාදි ඉධ න ගහිතන්ති අධිප්පායො. සම්පයුත්තාධිකාරතො ‘‘අඤ්ඤෙනා’’ති පදං සම්පයුත්තතො අඤ්ඤං වදතීති ආහ ‘‘අසම්පයුත්තෙන අසම්මිස්සන්ති අත්ථො’’ති. ඉදානි බ්‍යතිරෙකෙනපි තමත්ථං පතිට්ඨාපෙතුං ‘‘අදුක්ඛමසුඛා…පෙ… ගහිතානී’’ති වුත්තං. එතෙන ලක්ඛණෙනාති ‘‘අසම්පයුත්තෙන අසම්මිස්ස’’න්ති වුත්තලක්ඛණෙන. චිත්තන්ති ‘‘චිත්තෙහි ධම්මෙහි යෙ ධම්මා’’ති පඤ්හං උපලක්ඛෙති. සහයුත්තපදෙහි සත්තාති ‘‘චෙතසිකෙහි ධම්මෙහි යෙ ධම්මා’’තිආදිනා චිත්තෙන සහයුත්තෙ ධම්මෙ දීපෙන්තෙහි පදෙහි ආගතා සත්ත පඤ්හා. තිණ්ණං තිකපදානමග්ගහණෙන ඌනොති කත්වා. යෙ සන්ධාය ‘‘තිකෙ තයො’’ති වුත්තං. තං පන වෙදනාපීතිත්තිකෙසු පච්ඡිමං, විතක්කත්තිකෙ පඨමන්ති පදත්තයං වෙදිතබ්බං.

309. උද්ධටපදෙන පකාසියමානා අත්ථා අභෙදොපචාරෙන ‘‘උද්ධටපද’’න්ති වුත්තාති ආහ ‘‘උද්ධටපදෙන සම්පයුත්තෙහී’’ති. තෙන ච යථාවුත්තෙන උද්ධටපදෙන. මනෙන යුත්තාති එත්ථ මනනමත්තත්තා මනොධාතු ‘‘මනො’’ති වුත්තාති ආහ ‘‘මනොධාතුයා එකන්තසම්පයුත්තා’’ති.

සත්තමනයසම්පයුත්තෙනවිප්පයුත්තපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. අට්ඨමනයො විප්පයුත්තෙනසම්පයුත්තපදවණ්ණනා

317. රූපක්ඛන්ධෙන විප්පයුත්තා නාම චත්තාරො අරූපිනො ඛන්ධා, තෙසං අඤ්ඤෙහි සම්පයොගො නාම නත්ථි තාදිසස්ස අඤ්ඤස්ස සම්පයොගිනො අභාවතො. සමුදායස්ස ච එකදෙසෙන සම්පයොගො නත්ථීති වුත්තොවායමත්ථො. වෙදනාක්ඛන්ධාදීහි විප්පයුත්තං රූපං නිබ්බානඤ්ච, තස්ස කෙනචි සම්පයොගො නත්ථෙවාති ආහ ‘‘රූපක්ඛන්ධාදීහි…පෙ… නත්ථී’’ති. තෙනාති ‘‘රූපක්ඛන්ධෙන යෙ ධම්මා විප්පයුත්තා’’තිආදිවචනෙන.

අට්ඨමනයවිප්පයුත්තෙනසම්පයුත්තපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. නවමනයො සම්පයුත්තෙනසම්පයුත්තපදවණ්ණනා

319. ‘‘සමාසපදං ඉද’’න්ති වත්වා අයං නාම සමාසොති දස්සෙන්තො ‘‘යස්ස ඛන්ධාදිනො’’තිආදිමාහ, යස්ස වෙදනාක්ඛන්ධාදිනොති අත්ථො. යං ඉධ සම්පයුත්තං වුත්තන්ති ඉමස්මිං නවමනයෙ යං ධම්මජාතං සම්පයුත්තන්ති වුත්තං. රූපක්ඛන්ධාදීසු අරණන්තෙසු අබ්භන්තරබාහිරමාතිකාධම්මෙසූති නිද්ධාරණෙ භුම්මං. තඤ්හි ධම්මජාතං අත්තනා සම්පයුත්තෙන වෙදනාක්ඛන්ධාදිනා සයං සම්පයුත්තන්ති නිද්ධාරිතං. අයොගොති අසම්පයොගො. වක්ඛති දසමනයෙ. තත්ථ හි ‘‘රූපක්ඛන්ධෙන වෙදනාදයො විප්පයුත්තා, තෙහි රූපක්ඛන්ධො විප්පයුත්තො’’ති වත්වා නිබ්බානං කථන්ති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘නිබ්බානං පන සුඛුමරූපගතිකමෙවා’’ති වුත්තං. ‘‘මනායතනං එකෙනායතනෙන එකාය ධාතුයා කෙහිචි විප්පයුත්ත’’න්ති එත්ථ හි යථා සුඛුමරූපං විය සරූපතො අනුද්ධටම්පි නිබ්බානං කෙහිචීතිපදෙන ගහිතමෙව හොතීති එදිසෙසු ඨානෙසු නිබ්බානං සුඛුමරූපගතිකන්ති විඤ්ඤායති, එවමිධාපි ‘‘රූපමිස්සකෙහි වා’’ති එතෙන අනුපාදින්නඅනුපාදානියාදීහි නිබ්බානමිස්සකෙහිපි අසම්පයොගො වුත්තො හොතීති දට්ඨබ්බො. අවිකලචතුක්ඛන්ධසඞ්ගාහකෙහි පදෙහි සහවත්තිනො අඤ්ඤස්ස සම්පයොගිනො අභාවතො අතීතානාගතෙහි ච සම්පයොගො නත්ථෙවාති තස්ස අයුජ්ජමානතං දස්සෙන්තො ‘‘වත්තමානානමෙව…පෙ… අරූපභවාදීහීති අත්ථො’’ති ආහ. ඉතරෙති යෙ සම්පයොගං ලභන්ති, කෙ පන තෙ රූපෙන අසම්මිස්සා අරූපෙකදෙසභූතා. තෙනාහ ‘‘වෙදනාක්ඛන්ධාදයො’’ති.

නවමනයසම්පයුත්තෙනසම්පයුත්තපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. දසමනයො විප්පයුත්තෙනවිප්පයුත්තපදවණ්ණනා

353. යෙ විප්පයුත්තෙන විප්පයුත්තභාවෙන පාළියං අග්ගහිතා, තෙසු කෙචි විප්පයුත්තස්ස ධම්මන්තරස්ස අභාවතො කෙචි ඛන්ධාදීහි විප්පයොගස්සෙව අසම්භවතොති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘ධම්මායතනාදිධම්මා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සබ්බචිත්තුප්පාදගතධම්මභාවතොති ඉමිනා භින්නකාලතාදිවිසෙසවතො අරූපක්ඛන්ධස්ස විප්පයුත්තස්ස ධම්මන්තරස්ස අභාවමාහ, අනාරම්මණමිස්සකභාවතොති ඉමිනා පන සබ්බස්සපි. කාමභවො උපපත්තිභවො සඤ්ඤීභවො පඤ්චවොකාරභවොති ඉමෙ චත්තාරො මහාභවා. විප්පයොගාභාවතොති විප්පයොගාසම්භවතො. න හි යෙ දුක්ඛසච්චාදීහි විප්පයුත්තා, තෙහි විප්පයුත්තානං තෙසංයෙව දුක්ඛසච්චාදීනං ඛන්ධාදීසු කෙනචි විප්පයොගො සම්භවති.

දසමනයවිප්පයුත්තෙනවිප්පයුත්තපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

11. එකාදසමනයො සඞ්ගහිතෙනසම්පයුත්තවිප්පයුත්තපදවණ්ණනා

409. තෙති සඞ්ඛාරක්ඛන්ධධම්මා. සෙසෙහීති අවසිට්ඨෙහි වෙදනාසඤ්ඤාවිඤ්ඤාණක්ඛන්ධෙහි. ‘‘එතෙන සහ සම්බන්ධො’’ති ඉමිනා පදානං සම්බන්ධදස්සනමුඛෙන ‘‘සමුදයසච්චෙන යෙ ධම්මා සම්පයුත්තා’’ති පාළියා අත්ථවිවරණං පාකටතරං කත්වා කෙහිචීතිපදස්සත්ථං කාතුං ‘‘කෙහිචීති එතස්ස පනා’’තිආදිමාහ. අත්ථං දස්සෙතුං ආහාති සම්බන්ධො. විසෙසෙත්වාති එත්ථ තෙසං ධම්මානං තණ්හාවජ්ජානං සඞ්ඛාරක්ඛන්ධධම්මායතනධම්මධාතුපරියාපන්නතාකිත්තනං විසෙසනං දට්ඨබ්බං, යතො තෙ සමුදයසච්චෙන ඛන්ධාදිසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතාති වුත්තා. සයං අත්තනා සම්පයුත්තො න හොතීති වුත්තං ‘‘අත්තවජ්ජෙහී’’ති. තෙන වුත්තං ‘‘චිත්තං න වත්තබ්බං චිත්තෙන සම්පයුත්තන්තිපි, චිත්තෙන විප්පයුත්තන්තිපී’’ති. සම්පයොගාරහෙහීති විසෙසනං සුඛුමරූපං නිබ්බානන්ති ද්වෙ සන්ධාය කතං, න තණ්හාදිකෙ.

එකාදසමනයසඞ්ගහිතෙනසම්පයුත්තවිප්පයුත්තපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

12. ද්වාදසමනයො සම්පයුත්තෙනසඞ්ගහිතාසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා

417. නවමනයෙ සම්පයොගවිසිට්ඨා සම්පයුත්තා උද්ධටා, ද්වාදසමනයෙ ච සම්පයොගවිසිට්ඨා සඞ්ගහිතාසඞ්ගහිතාති උභයත්ථාපි සම්පයොගවිසිට්ඨාව ගහිතාති ආහ ‘‘ද්වාදසම…පෙ… ලබ්භන්තී’’ති.

ද්වාදසමනයසම්පයුත්තෙනසඞ්ගහිතාසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

13. තෙරසමනයො අසඞ්ගහිතෙනසම්පයුත්තවිප්පයුත්තපදවණ්ණනා

448. යෙහීති රූපක්ඛන්ධධම්මායතනාදීහි. තීහිපි ඛන්ධායතනාදිසඞ්ගහෙහි. පුන යෙහීති අරූපභවාදීහි. ඔළාරිකායතනානෙව හොන්ති ආයතනධාතුසඞ්ගහෙහිපි අසඞ්ගහිතත්තා. තෙති චතුවොකාරභවාදයො. වුත්තාවසෙසාති රූපක්ඛන්ධධම්මායතනාදීහි අවසිට්ඨා. සතිපි අසඞ්ගාහකත්තෙ තෙහි අසඞ්ගහිතානං සම්පයොගො න සම්භවතීති වෙදනාක්ඛන්ධාදයො ඉධ තෙරසමනයෙ විස්සජ්ජනං න රුහන්ති නාරොහන්ති. තෙනාහ අට්ඨකථායං ‘‘වෙදනාක්ඛන්ධෙන හි ඛන්ධාදිවසෙන රූපාරූපධම්මා අසඞ්ගහිතා හොන්ති, තෙසඤ්ච සම්පයොගො නාම නත්ථී’’ති (ධාතු. 448) අසඞ්ගාහකා එව න හොන්ති අවිකලපඤ්චක්ඛන්ධාදිසමුදායභාවතො.

තෙති ‘‘දුක්ඛසච්චාදී’’ති ආදි-සද්දෙන වුත්තධම්මා. අසබ්බ…පෙ… සියුං අවිතක්කාවිචාරාදිධම්මා විය. න තෙසං විප්පයොගො නත්ථි තබ්බිනිමුත්තස්ස චිත්තුප්පාදස්ස සම්භවතො. වෙදනාක්ඛන්ධෙන අසඞ්ගහිතානං අනාරම්මණමිස්සකත්තා න ‘‘විප්පයොගස්ස අත්ථිතායා’’ති වුත්තං. තථා චාහ ‘‘රූපාරූපධම්මා අසඞ්ගහිතා’’ති. උභයාභාවතොති සම්පයොගවිප්පයොගාභාවතො. අනාරම්මණසහිතසබ්බවිඤ්ඤාණතංධාතුසම්පයුත්තතදුභයධම්මා අචෙතසිකචෙතසිකලොකියපදාදීනං වසෙන වෙදිතබ්බා.

තෙරසමනයඅසඞ්ගහිතෙනසම්පයුත්තවිප්පයුත්තපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

14. චුද්දසමනයො විප්පයුත්තෙනසඞ්ගහිතාසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා

456. ධම්මසභාවමත්තත්තාති සභාවධම්මානං ධම්මමත්තත්තා අවත්ථාවිසෙසමත්තත්තා.

සමුච්ඡිජ්ජති එතෙනාති සමුච්ඡෙදො. සඞ්ගහාදිවිචාරපරිනිට්ඨානභූතො චුද්දසමනයො. තෙනාහ ‘‘පරියොසානෙ නයෙ’’ති. විස්සජ්ජෙතබ්බධම්මවිවිත්තා පුච්ඡා මොඝපුච්ඡා, සා තථාභූතාපි විස්සජ්ජෙතබ්බධම්මාභාවස්ස ඤාපිකා හොතීති ආහ ‘‘තෙසං පුච්ඡාය මොඝත්තා තෙ න ලබ්භන්තී’’ති. මොඝා පුච්ඡා එතස්සාති මොඝපුච්ඡකො. අට්ඨමො නයො තත්ථ සබ්බපුච්ඡානං මොඝත්තා. තෙන ච සහාති තෙන අට්ඨමනයෙන සද්ධිං ඉමස්මිං ඔසානනයෙ අට්ඨමනයෙ ච ඔසානනයෙ ච එතෙ ධම්මායතනාදයො සබ්බප්පකාරෙන න ලබ්භන්ති. විප්පයොගස්සපි අභාවාති තත්ථ කාරණමාහ.

චුද්දසමනයවිප්පයුත්තෙනසඞ්ගහිතාසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ධාතුකථාපකරණ-අනුටීකා සමත්තා.

පුග්ගලපඤ්ඤත්තිපකරණ-අනුටීකා

1. මාතිකාවණ්ණනා

1. ‘‘ධාතුකථං දෙසයිත්වා අනන්තරං තස්ස ආහ පුග්ගලපඤ්ඤත්ති’’න්ති වුත්තෙ තත්ථ කාරණං සමුදාගමතො පට්ඨාය විභාවෙන්තො ‘‘ධම්මසඞ්ගහෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ යදිපි ධම්මසඞ්ගහෙ ඵස්සාදීනං පථවීආදීනඤ්ච ධම්මානං නානානයවිචිත්තො අනුපදවිභාගොපි කතො, න සඞ්ගහො එව, සො පන තෙසං කුසලත්තිකාදිහෙතුදුකාදිතිකදුකෙහි සඞ්ගහසන්දස්සනත්ථොති වුත්තං ‘‘ධම්මසඞ්ගහෙ තිකදුකාදිවසෙන සඞ්ගහිතානං ධම්මාන’’න්ති. තෙනෙව හි තං පකරණං ‘‘ධම්මසඞ්ගහො’’ති සමඤ්ඤං ලභි. කාමඤ්ච ධම්මසඞ්ගහෙපි ‘‘තස්මිං ඛො පන සමයෙ චත්තාරො ඛන්ධා හොන්තී’’තිආදිනා (ධ. ස. 58) ඛන්ධාදිවිභාගො දස්සිතො, සො පන න තථා සාතිසයො, යථා විභඞ්ගපකරණෙති සාතිසයං තං ගහෙත්වා ආහ ‘‘විභඞ්ගෙ ඛන්ධාදිවිභාගං දස්සෙත්වා’’ති, යතො තං ‘‘විභඞ්ගො’’ත්වෙව පඤ්ඤායිත්ථ. ධාතුකථායාති ආධාරෙ භුම්මං, තථා ‘‘ධම්මසඞ්ගහෙ විභඞ්ගෙ’’ති එත්ථාපි. ආධාරො හි සඞ්ගහණවිභජනප්පභෙදවචනසඞ්ඛාතානං අවයවකිරියානං තංසමුදායභූතානි පකරණානි යථා ‘‘රුක්ඛෙ සාඛා’’ති. කරණවචනං වා එතං, ධාතුකථාය කරණභූතායාති අත්ථො.

එත්ථ ච අභිඤ්ඤෙය්‍යධම්මෙ දෙසෙන්තො දෙසනාකුසලො භගවා තිකදුකවසෙන තාව නෙසං සඞ්ගහං දස්සෙන්තො ධම්මසඞ්ගණිං දෙසෙත්වා සඞ්ගහපුබ්බකත්තා විභාගස්ස තදනන්තරං ඛන්ධාදිවසෙන විභාගං දස්සෙන්තො විභඞ්ගං දෙසෙසි. පුන යථාවුත්තවිභාගසඞ්ගහයුත්තෙ ධම්මෙ සඞ්ගහාසඞ්ගහාදිනයප්පභෙදතො දස්සෙන්තො ධාතුකථං දෙසෙසි තස්සා අබ්භන්තරබාහිරමාතිකාසරීරකත්තා. න හි සක්කා ඛන්ධාදිකෙ කුසලාදිකෙ ච විනා සඞ්ගහාසඞ්ගහාදිනයං නෙතුන්ති. තෙනාහ ‘‘තථාසඞ්ගහිතවිභත්තාන’’න්ති. එවං සඞ්ගහතො විභාගතො පභෙදතො ච ධම්මානං දෙසනා යස්සා පඤ්ඤත්තියා වසෙන හොති, යො චායං යථාවුත්තධම්මුපාදානො පුග්ගලවොහාරො, තස්ස ච සමයවිමුත්තාදිවසෙන විභාගො, තං සබ්බං විභාවෙතුං පුග්ගලපඤ්ඤත්ති දෙසිතාති ඉදමෙතෙසං චතුන්නං පකරණානං දෙසනානුක්කමකාරණං දට්ඨබ්බං.

තෙසන්ති ධම්මානං. සභාවතොති ‘‘ඵස්සො වෙදනා’’තිආදිසභාවතො. උපාදායාති ‘‘පුග්ගලො සත්තො පොසො’’තිආදිනා ඛන්ධෙ උපාදාය. පඤ්ඤාපනං යාය තජ්ජාඋපාදාදිභෙදාය පඤ්ඤත්තියා හොති, තං පඤ්ඤත්තිං. පභෙදතොති ඛන්ධාදිසමයවිමුත්තාදිවිභාගතො. යාය පඤ්ඤත්තියා සභාවතො උපාදාය ච පඤ්ඤාපනන්ති සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විවරන්තො ‘‘තත්ථ යෙ ධම්මෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ අසභාවපඤ්ඤත්තියාපි මූලභූතං උපාදානං සභාවධම්මො එව, කෙවලං පන තෙසං පවත්තිආකාරභෙදසන්නිස්සයතො විසෙසොති දස්සෙන්තො ‘‘යෙ ධම්මෙ…පෙ… හොතී’’ති ආහ. තත්ථ පුබ්බාපරියභාවෙන පවත්තමානෙති ඉමිනා පබන්ධසන්නිස්සයතං දස්සෙන්තො සන්තානපඤ්ඤත්තිං වදති, අසභාවසමූහවසෙනාති ඉමිනා සෙසපඤ්ඤත්තිං. තිස්සො හි පඤ්ඤත්තියො සන්තානපඤ්ඤත්ති සමූහපඤ්ඤත්ති අවත්ථාවිසෙසපඤ්ඤත්තීති. තත්ථ පබන්ධො සන්තානො. සමුදායො සමූහො. උප්පාදාදිකො දහරභාවාදිකො ච අවත්ථාවිසෙසො. තෙසු අසභාවග්ගහණෙන විනා පබන්ධසමූහානං අසභාවත්තෙ සිද්ධෙ අසභාවසමූහවසෙනාති අසභාවග්ගහණං පබන්ධසමූහවිනිමුත්තපඤ්ඤත්තිසන්දස්සනත්ථන්ති තෙන අවත්ථාවිසෙසපඤ්ඤත්තියා පරිග්ගහො වුත්තොති වෙදිතබ්බො.

තෙසන්ති පුබ්බෙ යං-සද්දෙන පරාමට්ඨානං ඉන්ද්‍රියබද්ධධම්මානං. තෙනෙවාහ ‘‘අඤ්ඤෙසඤ්ච බාහිරරූපනිබ්බානාන’’න්ති. සසභාවසමූහසසභාවප්පභෙදවසෙනාති රූපක්ඛන්ධාදිසසභාවසමූහවසෙන චක්ඛායතනාදිසසභාවවිසෙසවසෙන ච. ‘‘සසභාවසමූහසභාවභෙදවසෙනා’’ති ච පාඨො. තත්ථ සමූහසභාවොති සභාවසන්තානං අවත්ථාවිසෙසවිධුරං සමූහවසෙන ලක්ඛණමෙවාහ. තථා හි ඛන්ධපඤ්ඤත්තියාපි සභාවපඤ්ඤත්තිතා වුත්තා. තායාති ආයතනපඤ්ඤත්තිආදිප්පභෙදාය සභාවපඤ්ඤත්තියා. විභත්තා සභාවපඤ්ඤත්තීති ‘‘ඵස්සො ඵුසනා’’තිආදිනා (ධ. ස. 2) විභත්තා ඵස්සාදිසභාවපඤ්ඤත්ති. සබ්බාපීති පි-සද්දෙන සභාවධම්මෙසු සාමඤ්ඤවසෙන පවත්තං කුසලාදිපඤ්ඤත්තිං සඞ්ගණ්හාති. රූපාදිධම්මානං සමූහො සන්තානෙන පවත්තමානො අවත්ථාවිසෙසසහිතො එකත්තග්ගහණනිබන්ධනො සත්තොති වොහරීයතීති සො සභාවධම්මො නාම පන න හොතීති ආහ ‘‘පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පන අසභාවපඤ්ඤත්තී’’ති. තායාති පුග්ගලපඤ්ඤත්තියා. යස්මා පන ධම්මානං පබන්ධො සමූහො ච ධම්මසන්නිස්සිතොති වත්තබ්බතං අරහති, තස්මා ‘‘පරිඤ්ඤෙය්‍යාදිසභාවධම්මෙ උපාදාය පවත්තිතො’’ති වුත්තං.

විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති පන ‘‘සභාවපඤ්ඤත්තී’’ති වුත්තා, අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති ‘‘අසභාවපඤ්ඤත්තී’’ති වුත්තා. සබ්බා පඤ්ඤත්තියොති උපාදායපඤ්ඤත්තිකිච්චපඤ්ඤත්තිආදයො සබ්බා පඤ්ඤත්තියො. යදි සබ්බා පඤ්ඤත්තියො ඉධ දස්සිතා හොන්ති, කථං ‘‘පුග්ගලපඤ්ඤත්තී’’ති නාමං ජාතන්ති ආහ ‘‘ඛන්ධාදිපඤ්ඤත්තීසූ’’තිආදි. අඤ්ඤත්ථාති ධම්මසඞ්ගහාදීසු. යෙ ධම්මෙති යෙ ඛන්ධාදිධම්මෙ. පඤ්ඤත්තියා වත්ථුභාවෙනාති පඤ්ඤාපනස්ස අධිට්ඨානභාවෙන. අධිට්ඨානඤ්හි පඤ්ඤාපෙතබ්බධම්මා පඤ්ඤාපනස්ස. එවඤ්ච කත්වා ඛන්ධාදීහි සද්ධිං පුග්ගලො ගහිතො. යෙ ධම්මෙති වා යෙ පඤ්ඤත්තිධම්මෙ. පඤ්ඤාපෙතුකාමොති නික්ඛිපිතුකාමො වත්ථුභෙදතො අසඞ්කරතො ඨපෙතුකාමො. පඤ්ඤත්තිපරිච්ඡෙදන්ති ච වත්ථුභෙදභින්නං පඤ්ඤත්තිභූතං පරිච්ඡෙදං. එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

සාමඤ්ඤප්පභෙදපඤ්ඤාපනාති සාමඤ්ඤභූතානං විසෙසභූතානඤ්ච අත්ථානං පඤ්ඤාපනා. තෙසන්ති අත්ථ-සද්දාපෙක්ඛාය පුල්ලිඞ්ගනිද්දෙසො. තත්ථාති පඤ්ඤාපනාය අත්ථදස්සනභූතෙසු දස්සනාදීසු. ඉදමෙවංනාමකන්ති ඉදං රුප්පනාදිඅත්ථජාතං ඉත්ථන්නාමකං රූපක්ඛන්ධවෙදනාක්ඛන්ධාදිසමඤ්ඤං. තංතංකොට්ඨාසිකකරණන්ති රූපවෙදනාදිතංතංඅත්ථවිභාගපරියාපන්නතාපාදනං. තථා සඤ්ඤුප්පාදානමෙවාති ආහ ‘‘බොධනමෙව නික්ඛිපනා’’ති. බොධනඤ්හි බොධනෙය්‍යසන්තානෙ බොධෙතබ්බස්ස අත්ථස්ස ඨපනන්ති කත්වා ‘‘නික්ඛිපනා’’ති වුත්තං. ‘‘පඤ්ඤාපනා’’තිආදිනා භාවසාධනෙන වත්වා සාධනන්තරාමසනෙන අත්ථන්තරපරිකප්පාසඞ්කා සියාති තං නිවාරෙතුං ‘‘යො පනායං…පෙ… වෙදිතබ්බො’’ති ආහ. තෙසං තෙසං ධම්මානන්ති තංතංපඤ්ඤාපෙතබ්බධම්මානං. දස්සනභූතාය නාමපඤ්ඤත්තියා දිට්ඨතාය, ඨපනභූතාය ඨපිතතාය. තංනිමිත්තතන්ති තස්ස දස්සනස්ස ඨපනස්ස ච නිමිත්තකාරණතං. නිමිත්තඤ්හි කත්තුභාවෙන වොහරීයති යථා ‘‘භික්ඛා වාසෙතී’’ති, ‘‘අරියභාවකරානි සච්චානි අරියසච්චානී’’ති ච.

පාළියං අනාගතතන්ති විජ්ජමානතාදිවිසෙසවචනෙන සහ පාඨානාරුළ්හතං. විජ්ජමානස්ස සතොති විජ්ජමානස්ස සමානස්සාති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘විජ්ජමානභූතස්සාති අත්ථො’’ති ආහ. තථාති සච්චිකට්ඨපරමත්ථවසෙන අවිජ්ජමානස්ස අනුපලබ්භමානස්ස. තං පන අනුපලබ්භමානතං තථා-සද්දෙන බ්‍යතිරෙකවසෙන දීපිතං පාකටතරං කාතුං ‘‘යථා කුසලාදීනී’’තිආදිමාහ. තත්ථ විනිවත්තසභාවානීති විභත්තසභාවානි. උපලද්ධීති ගහණං. තෙනාකාරෙනාති තෙන රූපවෙදනාදිආකාරෙන අවිජ්ජමානස්ස. අඤ්ඤෙනාකාරෙනාති තතො රූපවෙදනාදිතො අඤ්ඤෙන තබ්බිනිමුත්තෙන පඤ්ඤාපෙතබ්බපඤ්ඤාපනාකාරෙන විජ්ජමානස්ස. පඤ්ඤත්තිදුකෙ වුත්තමෙව ‘‘අයඤ්ච වාදො සෙවත්ථිකථාය පටිසිද්ධො’’තිආදිනා. ලොකනිරුත්තිමත්තසිද්ධස්සාති එත්ථ මත්තග්ගහණං තස්ස පඤ්ඤත්තිවත්ථුස්ස න කෙවලං විජ්ජමානසභාවතානිවත්තනත්ථමෙව, අථ ඛො විපරීතග්ගාහනිවත්තනත්ථම්පීති දස්සෙන්තො ‘‘අනභිනිවෙසෙන චිත්තෙනා’’ති ආහ. චතුසච්චපඤ්චක්ඛන්ධාදිවිනිමුත්තං සච්චන්තරඛන්ධන්තරාදිකං පඤ්චමසච්චාදිකං. සචෙ තං කොචි අත්ථීති පටිජානෙය්‍ය, අයාථාවගහිතස්ස තං වාචාවත්ථුමත්තමෙවස්සාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සාභිනිවෙසෙන…පෙ… වුත්ත’’න්ති. උද්දෙසෙ නිද්දෙසෙ ච සත්තවන්තං පධානභාවෙන ආගමනං සන්ධායාහ ‘‘සරූපතො තිස්සන්නං ආගතත’’න්ති. ගුණභාවෙන පන උද්ධංසොතපඤ්ඤාවිමුත්තපාසාණලෙඛාදිග්ගහණෙසු ඉතරාපි තිස්සො පඤ්ඤත්තියො ඉමස්මිං පකරණෙ ආගතා එව.

යථාවුත්තස්ස…පෙ… අවිරොධෙනාති ‘‘විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තී’’ති එවං වුත්තප්පකාරස්ස අවිලොමනෙන. ආචරියවාදාති චෙත්ථ අත්තනොමතියො වෙදිතබ්බා, අඤ්ඤත්ථ පන අට්ඨකථා ච. යථා ච අවිරොධො හොති, තං දස්සෙන්තො ‘‘තස්මා’’තිආදිමාහ. තත්ථ අවිජ්ජමානත්තා පඤ්ඤාපෙතබ්බමත්තත්ථෙන පඤ්ඤත්තීති එතෙන ‘‘අවිජ්ජමානා පඤ්ඤත්ති අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තී’’ති ඉමං සමාසවිකප්පමාහ. අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තීති එත්ථ හි ද්වෙ සමාසා අවිජ්ජමානස්ස, අවිජ්ජමානා වා පඤ්ඤත්තීති අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. තෙසු පුරිමෙන නාමපඤ්ඤත්ති වුත්තා, දුතියෙන උපාදාපඤ්ඤත්තිආදිභෙදා ඉතරාපි. සසභාවං වෙදනාදිකං. තජ්ජපරමත්ථනාමලාභතොති තජ්ජස්ස තදනුරූපස්ස පරමත්ථස්ස අන්වත්ථස්ස නාමස්ස ලභනතො, අනුභවනාදිසභාවානං ධම්මානං පරමත්ථිකස්ස වෙදනාදිනාමස්ස ලභනත්තාති අත්ථො. එතෙන විසෙසනිවත්තිඅත්ථො මත්ත-සද්දො, තෙන චායං විසෙසො නිවත්තිතොති දස්සෙති. පරතො ලභිතබ්බන්ති පරං උපාදාය ලද්ධබ්බං යථා රූපාදිකෙ උපාදාය සත්තොති නිස්සභාවසමූහසන්තානාදි පඤ්ඤත්තිවත්ථු. එකත්තෙනාති අනඤ්ඤත්තෙන. අනුපලබ්භසභාවතා ඤාණෙන අග්ගහෙතබ්බසභාවතා, යතො තෙ නවත්තබ්බාති වුච්චන්ති.

සසූකසාලිරාසිආදිආකාරෙන සංකුචිතග්ගො වාසවවාසුදෙවාදීනං විය මොලිවිසෙසො කිරීටං, සො පන මකුටවිසෙසොපි හොතියෙවාති ආහ ‘‘කිරීටං මකුට’’න්ති. සබ්බසමොරොධොති සබ්බාසං විජ්ජමානපඤ්ඤත්තිආදීනං ඡන්නං පඤ්ඤත්තීනං අන්තොකරණං. සඞ්ඛාතබ්බප්පධානත්තාති ඉදං ලක්ඛණවචනං. න හි සබ්බාපි උපනිධාපඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාවසෙන පවත්තා, නාපි සබ්බා සඞ්ඛාතබ්බප්පධානා. දුතියං තතියන්තිආදිකං පන උපනිධාපඤ්ඤත්තියා, ද්වෙ තීණීතිආදිකං උපනික්ඛිත්තපඤ්ඤත්තියා එකදෙසං උපලක්ඛණවසෙන දස්සෙන්තො තස්ස ච සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යප්පධානතායාහ ‘‘සඞ්ඛාතබ්බප්පධානත්තා’’ති. පූරණත්ථො හි සද්දො තදත්ථදීපනමුඛෙන පූරෙතබ්බමත්ථං දීපෙති. සො ච සඞ්ඛාවිසයො පධානොවාති දුතියාදීනං පඤ්ඤත්තීනං සඞ්ඛාතබ්බප්පධානතා වුත්තා. යාව හි දසසඞ්ඛා සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යප්පධානාති. තථා ද්වෙ තීණීතිආදීනම්පි පඤ්ඤත්තීනං. සඞ්ඛාතබ්බො පන අත්ථො කොචි විජ්ජමානො, කොචි අවිජ්ජමානො, කොචි සහ විසුඤ්ච තදුභයං මිස්සොති ඡපි පඤ්ඤත්තියො භජතීති.

ඉතරාති උපාදාසමොධානතජ්ජාසන්තතිපඤ්ඤත්තියො වුත්තාවසෙසා උපනිධාපඤ්ඤත්තිඋපනික්ඛිත්තපඤ්ඤත්තියො ච. සත්තරථාදිභෙදා උපාදාපඤ්ඤත්ති, දීඝරස්සාදිභෙදා උපනිධාපඤ්ඤත්ති ච අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. හත්ථගතාදිවිසිට්ඨා උපනිධාපඤ්ඤත්ති, සමොධානපඤ්ඤත්ති ච අවිජ්ජමානෙනඅවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. තථෙව ‘‘සුවණ්ණවණ්ණො බ්‍රහ්මස්සරො’’තිආදිකා විජ්ජමානගබ්භා විජ්ජමානෙනඅවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිං භජන්තීති ආහ ‘‘යථායොගං තං තං පඤ්ඤත්ති’’න්ති. තෙන වුත්තං ‘‘දුතියං තතියං…පෙ… භජන්තී’’ති. යඤ්හීතිආදි යථාවුත්තඋපනිධාඋපනික්ඛිත්තපඤ්ඤත්තීනං අවිජ්ජමානෙනඅවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිභාවසමත්ථනං. තත්ථ තඤ්ච සඞ්ඛානන්ති යං ‘‘පඨමං එක’’න්තිආදිකං සඞ්ඛානං, තඤ්ච සඞ්ඛාමුඛෙන ගහෙතබ්බරූපං. ච-සද්දෙන සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං සඞ්ගණ්හාති. තම්පි හි පඤ්ඤාපෙතබ්බං පඤ්ඤත්තීති. තස්සා පන පරමත්ථතො අභාවො වුත්තොයෙව. කිඤ්චි නත්ථීති පරමත්ථතො කිඤ්චි නත්ථි. තථාති ඉමිනා අවිජ්ජමානෙනඅවිජ්ජමානභාවන්ති එතං ආකඩ්ඪති. තෙනාහ ‘‘න හි…පෙ… විජ්ජමානො’’ති.

ඔකාසෙති අවීචිපරනිම්මිතවසවත්තීපරිච්ඡින්නෙ පදෙසෙ. සො හි කාමාධිට්ඨානතො ‘‘කාමො’’ති වුච්චති. කම්මනිබ්බත්තක්ඛන්ධෙසූති ඉමිනා උත්තරපදලොපෙන කාමභවං ‘‘කාමො’’ති වදති. භණනං සද්දො චෙතනා වා, තංසමඞ්ගිතාය තබ්බිසිට්ඨෙ පුග්ගලෙ භාණකොති පඤ්ඤත්තීති ආහ ‘‘විජ්ජමානෙනඅවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිපක්ඛං භජතී’’ති. යෙභුය්‍යෙන රූපායතනග්ගහණමුඛෙන රූපසඞ්ඛාතෙන සණ්ඨානං ගය්හතීති තස්ස තෙන අභෙදොපචාරං කත්වා වුත්තං ‘‘රූපායතනසඞ්ඛාතෙන සණ්ඨානෙනා’’ති. යං අභෙදොපචාරං භින්දිතුං අජානන්තා නිකායන්තරියා රූපායතනං සණ්ඨානසභාවං පටිජානන්ති. ‘‘කිසො පුග්ගලො, ථූලො පුග්ගලො, කිසො දණ්ඩො, ථූලො දණ්ඩො’’තිආදිනා පුග්ගලාදීනං පඤ්ඤාපනා තථාතථාසන්නිවිට්ඨෙ රූපසඞ්ඛාතෙ කිසාදිසණ්ඨානපඤ්ඤත්ති, න රූපායතනමත්තෙති ආහ ‘‘සණ්ඨානන්ති වා රූපායතනෙ අග්ගහිතෙ’’ති. පච්චත්තධම්මනාමවසෙනාති ‘‘පථවී ඵස්සො’’තිආදිනා ධම්මානං තංතංනාමවසෙන. කිච්චපඤ්ඤත්තිආදිවිභාගෙන පවත්තො අයම්පි ආචරියවාදො ‘‘කිච්චපඤ්ඤත්ති එකච්චා භූමිපඤ්ඤත්ති පච්චත්තපඤ්ඤත්ති අසඞ්ඛතපඤ්ඤත්ති ච විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති, ලිඞ්ගපඤ්ඤත්ති එකච්චා පච්චත්තපඤ්ඤත්ති ච අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති, එකච්චා කිච්චපඤ්ඤත්ති විජ්ජමානෙනඅවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති, එකච්චා භූමිසණ්ඨානපඤ්ඤත්ති විජ්ජමානෙන වා අවිජ්ජමානෙන වා අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තී’’ති දස්සිතත්තා ‘‘ධම්මකථා ඉත්ථිලිඞ්ග’’න්තිආදීනං විජ්ජමානෙනවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිභාවො, අවිජ්ජමානෙනඅවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිභාවො ච දස්සිතනයොති ආහ ‘‘සබ්බසඞ්ගාහකොති දට්ඨබ්බො’’ති. උපාදාපඤ්ඤත්තිආදිභාවො චෙත්ථ කිච්චපඤ්ඤත්තිආදීනං කිච්චපඤ්ඤත්තිආදිභාවො ච තාසං යථාරහං විභාවෙතබ්බො.

2. සඞ්ඛෙපප්පභෙදවසෙනාති ‘‘යාවතා පඤ්චක්ඛන්ධා’’ති සබ්බෙපි ඛන්ධෙ ඛන්ධභාවසාමඤ්ඤෙන සංඛිපනවසෙන, ‘‘යාවතා රූපක්ඛන්ධො’’තිආදිනා ඛන්ධානං තතො සාමඤ්ඤතො පකාරෙහි භින්දනවසෙන ච. අයං අත්ථොති අයං පඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතො අත්ථො. සාමඤ්ඤතො වා හි ධම්මානං පඤ්ඤාපනං හොති විසෙසතො වා. විසෙසො චෙත්ථ අත්තනො සාමඤ්ඤාපෙක්ඛාය වෙදිතබ්බො, විසෙසාපෙක්ඛාය පන සොපි සාමඤ්ඤං සම්පජ්ජතීති ‘‘කිත්තාවතා ඛන්ධානං ඛන්ධපඤ්ඤත්තී’’ති පුච්ඡාය සඞ්ඛෙපතො විස්සජ්ජනවසෙන ‘‘යාවතා පඤ්චක්ඛන්ධා’’ති වුත්තන්ති තත්ථාපි ‘‘ඛන්ධානං ඛන්ධපඤ්ඤත්තී’’ති ආනෙත්වා යොජෙතබ්බන්ති ආහ ‘‘යාවතා…පෙ… පඤ්ඤත්තී’’ති. ‘‘යාවතා පඤ්චක්ඛන්ධා, එත්තාවතා ඛන්ධානං ඛන්ධපඤ්ඤත්ති. යාවතා රූපක්ඛන්ධො…පෙ… විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො, එත්තාවතා ඛන්ධානං ඛන්ධපඤ්ඤත්තී’’ති එවමෙත්ථ පාළියොජනා කාතබ්බා. එවඤ්හි සඞ්ඛෙපතො පභෙදතො ච ඛන්ධපඤ්ඤත්ති විස්සජ්ජිතා හොති. තථා හි ඉමස්සෙව අත්ථස්ස අට්ඨකථායං වුත්තභාවං දස්සෙන්තො ‘‘යත්තකෙන…පෙ… ආදිකෙනා’’ති ආහ. තත්ථාති තස්මිං විස්සජ්ජනස්ස අත්ථවචනෙ, තස්මිං වා විස්සජ්ජනපාඨෙ තදත්ථවචනෙ ච. පභෙදනිදස්සනමත්තන්ති පභෙදස්ස උදාහරණමත්තං. අවුත්තොපි සබ්බො භූතුපාදිකො, සුඛාදිකො ච පභෙදො. තං පන භූමිමුඛෙන දස්සෙතුං ‘‘රූපක්ඛන්ධො කාමාවචරො’’තිආදි වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

එවං අට්ඨකථායං ආගතනයෙන පාළියා අත්ථයොජනං දස්සෙත්වා ඉදානි තං පකාරන්තරෙන දස්සෙතුං ‘‘අයං වා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අයං වාති වුච්චමානං සන්ධායාහ. එත්ථාති එතස්මිං ඛන්ධපඤ්ඤත්තිවිස්සජ්ජනෙ. ඉදන්ති ඉදං පදං. යත්තකො…පෙ… ඛන්ධපඤ්ඤත්තියා පභෙදොති ඉමිනා සඞ්ඛෙපතො විත්ථාරතො ච ඛන්ධානං පභෙදං පති පඤ්ඤත්තිවිභාගොති දස්සිතං හොති. තෙනාහ ‘‘වත්ථුභෙදෙන…පෙ… දස්සෙතී’’ති. පකරණන්තරෙති විභඞ්ගපකරණෙ. තත්ථ හි සාතිසයං ඛන්ධානං විභාගපඤ්ඤත්ති වුත්තා. තෙනාහ අට්ඨකථායං ‘‘සම්මාසම්බුද්ධෙන හි…පෙ… කථිතා’’ති. එත්ථ ච පඨමනයෙ සමුඛෙන, දුතියෙ වත්ථුමුඛෙන පඤ්ඤත්තියා විභාගා දස්සිතාති අයමෙතෙසං විසෙසො.

එස නයොති ඉමිනා ඛන්ධපඤ්ඤත්තියා වුත්තමත්ථං ආයතනපඤ්ඤත්තියාදීසු අතිදිසති. තත්ථ ‘‘යාවතා පඤ්චක්ඛන්ධා’’ති, ‘‘ඛන්ධානං ඛන්ධපඤ්ඤත්තී’’ති ඉදං පඤ්ඤත්තිනිද්දෙසපාළියා ආදිපරියොසානග්ගහණමුඛෙන දස්සනං. ‘‘යාවතා ද්වාදසායතනානී’’ති, ‘‘ආයතනානං ආයතනපඤ්ඤත්තී’’ති ඉමස්ස අත්ථො ‘‘යත්තකෙන පඤ්ඤාපනෙන සඞ්ඛෙපතො ද්වාදසායතනානී’’ති එතෙන දස්සිතො, ‘‘යාවතා චක්ඛායතන’’න්තිආදිකස්ස පන ‘‘පභෙදතො චක්ඛායතන’’න්තිආදිකෙනාති. තත්ථ ‘‘චක්ඛායතනං…පෙ… ධම්මායතන’’න්ති පභෙදනිදස්සනමත්තමෙතං. එතෙන අවුත්තොපි සබ්බො සඞ්ගහිතො හොතීති ‘‘තත්‍රාපි දසායතනා කාමාවචරා’’තිආදි වුත්තං. අයං වා එත්ථ පාළියා අත්ථයොජනා – ‘‘යාවතා’’ති ඉදං සබ්බෙහි පදෙහි යොජෙත්වා ‘‘යත්තකානි ද්වාදසායතනානි…පෙ… යත්තකො ද්වාදසන්නං ආයතනානං, තප්පභෙදානඤ්ච චක්ඛායතනාදීනං පභෙදො, තත්තකො ආයතනානං ආයතනපඤ්ඤත්තියා පභෙදො’’ති පකරණන්තරෙ වුත්තෙන වත්ථුපභෙදෙන ආයතනපඤ්ඤත්තියා පභෙදං දස්සෙතීතිආදිනා ඉතරපඤ්ඤත්තීසුපි නයො යොජෙතබ්බො.

7. ‘‘ඡ පඤ්ඤත්තියො…පෙ… පුග්ගලපඤ්ඤත්තී’’ති ඉමං අපෙක්ඛිත්වා ‘‘කිත්තාවතා…පෙ… එත්තාවතා ඉන්ද්‍රියානං ඉන්ද්‍රියපඤ්ඤත්තී’’ති අයං පාළිපදෙසො නිද්දෙසොපි සමානො පකරණන්තරෙ වත්ථුභෙදෙන වුත්තං ඛන්ධාදිපඤ්ඤත්තිප්පභෙදං උපාදාය උද්දෙසොයෙව හොතීති ආහ ‘‘උද්දෙසමත්තෙනෙවාති අත්ථො’’ති.

මාතිකාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. නිද්දෙසවණ්ණනා

1. එකකනිද්දෙසවණ්ණනා

1. පච්චනීකධම්මානං ඣාපනට්ඨෙන ඣානං, තතො සුට්ඨු විමුච්චනට්ඨෙන විමොක්ඛොති නිප්පරියායෙන ඣානඞ්ගානෙව විමොක්ඛොති අට්ඨකථාඅධිප්පායො. ටීකාකාරෙන පන ‘‘අභිභායතනං විය සසම්පයුත්තං ඣානං විමොක්ඛො’’ති මඤ්ඤමානෙන ‘‘අධිප්පායෙනාහා’’ති වුත්තං. ඣානධම්මා හි සම්පයුත්තධම්මෙහි සද්ධිංයෙව පටිපක්ඛතො විමුච්චන්ති, න විනා, තථා අභිරතිවසෙන ආරම්මණෙ නිරාසඞ්කප්පවත්තිපීති අධිප්පායො. යථා වා ඣානඞ්ගානං ඣානපච්චයෙන පච්චයභාවතො සවිසෙසො ඣානපරියායො, එවං විමොක්ඛකිච්චයොගතො තෙසං සවිසෙසො විමොක්ඛපරියායො, තදුපචාරෙන සම්පයුත්තානං වෙදිතබ්බො. පඨමං සමඞ්ගිභාවත්ථන්ති පටිලාභං සන්ධායාහ. ‘‘ඵුසිත්වා විහරතීති පටිලභිත්වා ඉරියතී’’ති හි වුත්තං. අට්ඨකථායං ‘‘යෙන හි සද්ධිං…පෙ… පටිලද්ධා නාම හොන්තී’’ති තෙහි සාධෙතබ්බසහජාතාදිපච්චයලාභොයෙවෙත්ථ පටිලාභො දට්ඨබ්බො. යථා ඵස්සො යත්ථ උප්පන්නො, තං ආරම්මණං ඵුසතීති වුච්චති, එවං සම්පයුත්තධම්මෙපි තංසභාවත්තාති ආහ ‘‘සම්ඵස්සෙන ඵුසනත්ථ’’න්ති. තස්ස ‘‘විවරතී’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො. ඉතරෙහීති උපචාරම්පීතිආදිනා උපචාරපුරිමප්පනාපරප්පනානං පටිලාභකාරණන්ති වචනෙහි. ඉතරෙ කාරණත්ථෙති ‘‘උපචාරෙන…පෙ… ඵුසතියෙවා’’ති වුත්තෙ කාරණත්ථදීපකෙ අත්ථෙ. ඵුසති ඵලං අධිගච්ඡති එතායාති කාරණභාවස්ස ඵුසනාපරියායො වෙදිතබ්බො.

පඨමත්ථමෙවාති සමඞ්ගිභාවත්ථමෙව. තානි අඞ්ගානීති ඉමිනා ඣානකොට්ඨාසභාවෙන වුත්තධම්මායෙව ගහිතා, න ඵස්සපඤ්චමකඉන්ද්‍රියට්ඨකාදිභාවෙනාති වුත්තං ‘‘සෙසා…පෙ… සඞ්ගහිතානී’’ති. එවං සතීති සුඛසඞ්ඛාතඣානඞ්ගතො වෙදනාසොමනස්සින්ද්‍රියානං සෙසිතබ්බභාවෙ සති. එවඤ්හි නෙසං ඵස්සකතා ඉතරස්ස ඵස්සිතබ්බතාව සියා. තෙනාහ ‘‘සුඛස්ස ඵුසිතබ්බත්තා’’ති. වෙදයිතාධිපතෙය්‍යට්ඨෙහීති ආරම්මණානුභවනසඞ්ඛාතෙන වෙදයිතසභාවෙන, තස්සෙව සාතවිසෙසසඞ්ඛාතෙන සම්පයුත්තෙහි අනුවත්තනීයභාවෙන ච. උපනිජ්ඣායනභාවොපි යථාවුත්තවෙදයිතාධිපතෙය්‍යට්ඨවිසිට්ඨො ඔළාරිකස්ස ආරම්මණස්ස නිජ්ඣායනභාවො. අභින්නසභාවොපි හි ධම්මො පුරිමවිසිට්ඨපච්චයවිසෙසසම්භවෙන විසෙසෙන භින්නාකාරො හුත්වා විසිට්ඨඵලභාවං ආපජ්ජති. යථෙකංයෙව කම්මං චක්ඛාදිනිබ්බත්තිහෙතුභූතං කම්මං. තෙන වුත්තං ‘‘වෙදයිතා…පෙ… වුත්තත්තා’’ති. අඞ්ගානීති නායං තප්පරභාවෙන බහුවචනනිද්දෙසො අනන්තභාවතො, කෙවලඤ්ච අඞ්ගානං බහුත්තා බහුවචනං, තෙන කිං සිද්ධං? පච්චෙකම්පි යොජනා සිද්ධා හොති. තෙන වුත්තං ‘‘පච්චෙකම්පි යොජනා කාතබ්බා’’ති. යදි ‘‘සුඛං ඨපෙත්වා’’ති යොජනායං සෙසා තයො ඛන්ධා හොන්ති, සෙසා තයො, චත්තාරො ච ඛන්ධා හොන්තීති වත්තබ්බං සියාති? න, චතූසු තිණ්ණං අන්තොගධත්තා. තෙනාහ ‘‘සබ්බයොජනා…පෙ… වුත්ත’’න්ති.

2. අසමයවිමොක්ඛෙනාති හෙට්ඨාමග්ගවිමොක්ඛෙන. සො හි ලොකියවිමොක්ඛො විය අධිගමවළඤ්ජනත්ථං පකප්පෙතබ්බසමයවිසෙසාභාවතො එවං වුත්තො. අග්ගමග්ගවිමොක්ඛො පන එකච්චාසවවිමුත්තිවචනතො ඉධ නාධිප්පෙතො. තෙනාහ ‘‘එකච්චෙ ආසවා පරික්ඛීණා හොන්තී’’ති. එකච්චෙහි ආසවෙහි විමුත්තොති දිට්ඨාසවාදීහි සමුච්ඡෙදවිමුත්තියා විමුත්තො. අසමය…පෙ… ලාභෙනාති යථාවුත්තඅසමයවිමොක්ඛස්ස උපනිස්සයභූතස්ස අධිගමෙන. තතො එව සාතිසයෙන, එකච්චෙහි කාමාසවෙහි විමුත්තො වික්ඛම්භනවසෙනාති අත්ථො. සො එව එකච්චසමයවිමොක්ඛලාභී යථාවුත්තො සමයවිමුත්තො අසමයවිමොක්ඛවිසෙසස්ස වසෙන සමයවිමොක්ඛපඤ්ඤත්තියා අධිප්පෙතත්තා. සොති අසමයවිමොක්ඛූපනිස්සයසමයවිමොක්ඛලාභී. තෙන සාතිසයෙන සමයවිමොක්ඛෙන. තථාවිමුත්තොව හොතීති එත්ථ ඉති-සද්දො හෙතුඅත්ථො. යස්මා තථාවිමුත්තො හොති, තස්මා සමයවිමුත්තපඤ්ඤත්තිං ලද්ධුං අරහතීති පරිඤ්ඤාතත්ථං හෙතුනා පතිට්ඨාපෙති. බ්‍යතිරෙකමුඛෙනපි තමත්ථං පාකටතරං කාතුං ‘‘පුථුජ්ජනො පනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සමුදාචාරභාවතොති සමුදාචාරස්ස සම්භවතො. සොති ඣානලාභී පුථුජ්ජනො.

යදි පුනරාවත්තකධම්මතාය පුථුජ්ජනො සමයවිමුත්තොති න වුත්තො, තදභාවතො කස්මා අරහා තථා න වුත්තොති ආහ ‘‘අරහතො පනා’’තිආදි. තදකාරණභාවන්ති තෙසං විමොක්ඛානං, තස්ස වා සමයවිමුත්තිභාවස්ස අකාරණභාවං. සබ්බොති සුක්ඛවිපස්සකොපි සමථයානිකොපි අට්ඨවිමොක්ඛලාභීපි. බහිඅබ්භන්තරභාවා අපෙක්ඛාසිද්ධා, වත්තු අධිප්පායවසෙන ගහෙතබ්බරූපා චාති ආහ ‘‘බාහිරානන්ති ලොකුත්තරතො බහිභූතාන’’න්ති.

3. රූපතො අඤ්ඤං න රූපන්ති තත්ථ රූපපටිභාගං කසිණරූපාදි රූප-සද්දෙන ගහිතන්ති තදඤ්ඤං පඨමතතියාරුප්පවිසයමත්තං අරූපක්ඛන්ධනිබ්බානවිනිමුත්තං අරූප-සද්දෙන ගහිතං දට්ඨබ්බං. පටිපක්ඛභූතෙහි කිලෙසචොරෙහි අමූසිතබ්බං ඣානමෙව චිත්තමඤ්ජූසං. සමාධින්ති වා සමාධිසීසෙන ඣානමෙව වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

4. අත්තනො අනුරූපෙන පමාදෙනාති එත්ථ අනාගාමිනො අධිකුසලෙසු ධම්මෙසු අසක්කච්චඅසාතච්චකිරියාදිනා. ඛීණාසවස්ස පන තාදිසෙන පමාදපතිරූපකෙන, තාදිසාය වා අසක්කච්චකිරියාය. සා චස්ස උස්සුක්කාභාවතො වෙදිතබ්බා. පටිප්පස්සද්ධසබ්බුස්සුක්කා හි තෙ උත්තමපුරිසා. සමයෙන සමයන්ති සමයෙ සමයෙ. භුම්මත්ථෙ හි එතං කරණවචනං උපයොගවචනඤ්ච. අනිප්ඵත්තිතොති සමාපජ්ජිතුං අසක්කුණෙය්‍යතො. අස්සාති ‘‘තෙසඤ්හී’’තිආදිනා වුත්තස්ස ඉමස්ස අට්ඨකථාවචනස්ස. තෙනාති යථාභතෙන සුත්තෙන.

5. යෙනාධිප්පායෙන ‘‘ධම්මෙහී’’ති වත්තබ්බන්ති වුත්තං, තං විවරන්තො ‘‘ඉධා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ඉධාති ‘‘පරිහානධම්මො අපරිහානධම්මො’’ති එතස්මිං පදද්වයෙ. තත්ථාති ‘‘කුප්පධම්මො අකුප්පධම්මො’’ති පදද්වයෙ. සති වචනනානත්තෙ අත්ථෙව වචනත්ථනානත්තන්ති ආහ ‘‘වචනත්ථනානත්තමත්තෙන වා’’ති. වචනත්ථග්ගහණමුඛෙන ගහෙතබ්බස්ස පන විභාවනත්ථස්ස නත්ථෙත්ථ නානත්තං, යතො තෙසං පරියායන්තරතාසිද්ධි.

7-8. සමාපත්තිචෙතනාති යාය චෙතනාය සමාපත්තිං නිබ්බත්තෙති සමාපජ්ජති ච. තෙනාහ ‘‘තදායූහනා’’ති. ආරක්ඛපච්චුපට්ඨානා සතීති කත්වා ආහ ‘‘අනුරක්ඛණා…පෙ… සතී’’ති. තෙනාහ ‘‘එකාරක්ඛො සතාරක්ඛෙන චෙතසා විහරතී’’ති. තථා හි සා ‘‘කුසලාකුසලානං ධම්මානං ගතියො සමන්නෙසතී’’ති වුත්තා.

11. අග්ගමග්ගට්ඨොපි ඉතරමග්ගට්ඨා විය අනුපච්ඡින්නභයත්තා භයූපරතවොහාරං ලභතීති ආහ ‘‘අරහත්තමග්ගට්ඨො ච…පෙ… භයූපරතො’’ති.

12. කෙචීති තිහෙතුකපටිසන්ධිකෙ මන්දබුද්ධිකෙ සන්ධායාහ. තෙන වුත්තං ‘‘දුප්පඤ්ඤාති ඉමිනා ගය්හන්තී’’ති. දුබ්බලා පඤ්ඤා යෙසං තෙ දුප්පඤ්ඤාති.

14. අනියතධම්මසමන්නාගතස්සෙව පච්චයවිසෙසෙන නියතධම්මපටිලාභොති ආහ ‘‘යත්ථ…පෙ… හොන්තී’’ති. තදභාවාති නියතානියතවොමිස්සාය පවත්තියා අභාවා.

16. පරියාදියිතබ්බානීති පරියාදකෙන මග්ගෙන ඛෙපෙතබ්බානි. තණ්හාදීනං පලිබුධනාදිකිරියාය මත්ථකප්පත්තියා සීසභාවො වෙදිතබ්බො, නිබ්බානස්ස පන විසඞ්ඛාරභාවතො සඞ්ඛාරසීසතා. තෙනාහ ‘‘සඞ්ඛාරවිවෙකභූතො නිරොධො’’ති. කෙචි පන ‘‘සඞ්ඛාරසීසං නිරොධසමාපත්තී’’ති වදන්ති, තං තෙසං මතිමත්තං පඤ්ඤත්තිමත්තස්ස සීසභාවානුපපත්තිතො තදුද්ධඤ්ච සඞ්ඛාරප්පවත්තිසබ්භාවතො. සහ වියාති එකජ්ඣං විය. එතෙන සම-සද්දස්ස අත්ථමාහ. සහත්ථො හෙස සම-සද්දො. සංසිද්ධිදස්සනෙනාති සංසිද්ධියා නිට්ඨානස්ස උපරමස්ස දස්සනෙන.

ඉධාති ඉමිස්සා පුග්ගලපඤ්ඤත්තිපාළියා, ඉමිස්සා වා තදට්ඨකථාය. කිලෙසපවත්තසීසානන්ති කිලෙසසීසපවත්තසීසානං. තෙසු හි ගහිතෙසු ඉතරම්පි පරියාදියිතබ්බං කිලෙසභාවෙන පරියාදියිතබ්බතාසාමඤ්ඤෙන ච ගහිතමෙව හොතීති කිලෙසවට්ටපරියාදානෙන මග්ගස්ස ඉතරවට්ටානම්පි පරියාදියනං. වට්ටුපච්ඡෙදකෙන මග්ගෙනෙව හි ජීවිතින්ද්‍රියම්පි අනවසෙසතො නිරුජ්ඣතීති. කස්මා පනෙත්ථ පවත්තසීසං විසුං ගහිතන්ති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘පවත්තසීසම්පී’’තිආදි. ඔධිසො ච අනොධිසො ච කිලෙසපරියාදානෙ සති සිජ්ඣමානා පච්චවෙක්ඛණවාරා තෙන නිප්ඵාදෙතබ්බාති වුත්තා. තෙනෙවාහ ‘‘කිලෙසපරියාදානස්සෙව වාරා’’ති. ඉදානි තමත්ථං ආගමෙන සාධෙන්තො ‘‘විමුත්තස්මි’’න්තිආදිමාහ. චුතිචිත්තෙන හොතීති ඉදං යථාවුත්තස්ස කිලෙසපරියාදානසමාපනභූතස්ස පච්චවෙක්ඛණවාරස්ස චුතිචිත්තෙන පරිච්ඡින්නත්තා වුත්තං, තස්මා චුතිචිත්තෙන පරිච්ඡෙදකෙන පරිච්ඡින්නං හොතීති අත්ථො.

17. තිට්ඨෙය්‍යාති න උපගච්ඡෙය්‍ය. ඨානඤ්හි ගතිනිවත්ති. තෙන වුත්තං ‘‘නප්පවත්තෙය්‍යා’’ති.