පටිච්චවාරො

පච්චයපච්චනීයවණ්ණනා

86-87. රූපසමුට්ඨාපකවසෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති ඉදං අට්ඨකථාවචනං අනන්තරං ‘‘චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූප’’න්ති පාළියං ආගතත්තා වුත්තං, පඤ්චවිඤ්ඤාණානං පන අහෙතුකපටිසන්ධිචිත්තානඤ්ච වසෙන යොජනා සම්භවතීති කත්වා වුත්තං ‘‘සබ්බසඞ්ගාහිකවසෙන පනෙතං න න සක්කා යොජෙතු’’න්ති.

93. සහජාතපුරෙජාතපච්චයාති ඉදං පච්චයෙන පච්චයධම්මොපලක්ඛණන්ති දස්සෙතුං ‘‘සහජාතා ච හෙතුආදයො…පෙ… අත්ථො දට්ඨබ්බො’’ති වත්වා ‘‘න හී’’තිආදිනා තමෙවත්ථං සමත්ථෙති.

94-97. සො පච්චයොති සො පටිච්චට්ඨඵරණකො පච්චයො.

99-102. චිත්තසමුට්ඨානාදයොති ආදි-සද්දෙන බාහිරරූපආහාරසමුට්ඨානාදයො රූපකොට්ඨාසා සඞ්ගය්හන්ති. තස්සාති මග්ගපච්චයං ලභන්තස්ස රූපස්ස. එවමෙව පනාති ඉමිනා යථා නමග්ගපච්චයෙ වුත්තං, එවමෙව නහෙතුපච්චයාදීසු යං හෙතුපච්චයං ලභති, තස්ස පරිහීනත්තාති ඉමමත්ථං උපසංහරති. තෙනාහ ‘‘එකච්චරූපස්ස පච්චයුප්පන්නතා දට්ඨබ්බා’’ති.

107-130. සබ්බත්ථාති පන්නරසමූලකාදීසු සබ්බෙසු නයෙසු. කාමං සුද්ධිකනයාදීසු විසදිසවිස්සජ්ජනා, ඉධාධිප්පෙතත්ථං පන දස්සෙතුං ‘‘එකෙසූ’’තිආදි වුත්තං. ඉධාති එතෙසු නාහාරමූලකාදිනයෙසු. ගණනායෙව න සරූපදස්සනන්ති සුද්ධිකනයෙ විය ගණනාය එව න සරූපදස්සනං අධිප්පෙතන්ති අත්ථො.

පච්චයපච්චනීයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පච්චයානුලොමපච්චනීයවණ්ණනා

131-189. තිණ්ණන්ති හෙතු අධිපති මග්ගොති ඉමෙසං තිණ්ණං පච්චයානං. සාධාරණානන්ති යෙ තෙසං තිණ්ණං සාධාරණා පච්චයා පච්චනීකතො න ලබ්භන්ති, යස්මා තෙසං සඞ්ගණ්හනවසෙන වුත්තං, තස්මා. මග්ගපච්චයෙති මග්ගපච්චයෙ අනුලොමතො ඨිතෙ. ඉතරෙහීති හෙතුඅධිපතිපච්චයෙහි. සාධාරණා සත්තෙවාති මග්ගපච්චයවජ්ජෙ සත්තෙව. හෙතුපච්චයොපි පච්චනීයතො න ලබ්භතීති හෙතුරහිතෙසු අධිපතිනො අභාවා. සො පනාති හෙතුපච්චයො අසාධාරණොති කත්වා න වුත්තො සාධාරණානං අලබ්භමානානං වුච්චමානත්තා. න හි හෙතුපච්චයො මග්ගපච්චයස්ස සාධාරණො. යෙහීති යෙහි පච්චයෙහි. තෙති අනන්තරපච්චයාදයො. එකන්තිකත්තාති අවිනාභාවතො. අරූපට්ඨානිකාති අරූපපච්චයා අරූපධම්මානංයෙව පච්චයභූතා අනන්තරපච්චයාදයො. තෙනාති ‘‘එකන්තිකානං අරූපට්ඨානිකා’’ති ඉධාධිප්පෙතත්තා. තෙහීති පුරෙජාතාසෙවනපච්චයෙහි. තෙසං වසෙනාති තෙසං ඌනතරගණනානං එකකාදීනං වසෙන. තස්ස තස්සාති පච්චනීයතො යොජිතස්ස තස්ස තස්ස දුකාදිකස්ස බහුගණනස්ස. ගණනාති ඌනතරගණනා. අනුලොමතො ඨිතස්සපීති පි-සද්දෙන අනුලොමතො ඨිතො වා හොතු පච්චනීයතො යොජිතො වා, ඌනතරගණනාය සමානන්ති දස්සෙති. නයිදං ලක්ඛණං එකන්තිකන්ති ඉමිනා යථාවුත්තලක්ඛණං යෙභුය්‍යවසෙන වුත්තන්ති දස්සෙති.

පච්චයානුලොමපච්චනීයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පච්චයපච්චනීයානුලොමවණ්ණනා

190. සබ්බෙසුපීති පච්ඡාජාතං ඨපෙත්වා සබ්බෙසුපි පච්චයෙසු. සො හි අනුලොමතො අලබ්භමානභාවෙන ගහිතො ‘‘සබ්බෙසූ’’ති එත්ථ සඞ්ගහං න ලභති. අරූපාවචරවිපාකස්ස ආරුප්පෙ උප්පන්නලොකුත්තරවිපාකස්ස ච පුරෙජාතාසෙවනානං අලබ්භනතොති ‘‘කිඤ්චි නිදස්සනවසෙන දස්සෙන්තො’’ති ආහ.

අවසෙසානං ලාභමත්තන්ති අවසෙසානං එකච්චානං ලාභං. තෙනාහ ‘‘න සබ්බෙසං අවසෙසානං ලාභ’’න්ති. පච්ඡාජාතෙ පසඞ්ගො නත්ථීති පච්ඡාජාතො අනුලොමතො තිට්ඨතීති අයං පසඞ්ගො එව නත්ථි. පුරෙජා…පෙ… ලබ්භතීති ඉමිනා විප්පයුත්තෙ පච්චනීයතො ඨිතෙ පුරෙජාතො ලබ්භතීති අයම්පි අත්ථතො ආපන්නො හොතීති තං නිද්ධාරෙත්වා තත්ථ යං වත්තබ්බං, තං දස්සෙතුං ‘‘පුරෙජාතො පන විප්පයුත්තෙ පච්චනීයතො ඨිතෙ අනුලොමතො ලබ්භතීති ඉදම්පී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ‘‘අවසෙසා සබ්බෙපීති අත්ථෙ ගය්හමානෙ ආපජ්ජෙය්‍යා’’ති ඉදං තස්සා අත්ථාපත්තියා සබ්භාවදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං, අත්ථො පන තාදිසො න උපලබ්භතීති අයමෙත්ථ අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘යම්පි කෙචී’’තිආදි.

තත්ථ කෙචීති පදකාරෙ සන්ධායාහ. තෙ හි ‘‘අරූපධාතුයා චවිත්වා කාමධාතුං උපපජ්ජන්තස්ස ගතිනිමිත්තං ආරම්මණපුරෙජාතං හොතීති ඤාපෙතුං ‘නවිප්පයුත්තපච්චයා පුරෙජාතෙ’ති අයමත්ථො නිද්ධාරිතො’’ති වදන්ති, තං න යුජ්ජති ආරුප්පෙ රූපං ආරබ්භ චිත්තුප්පාදස්ස අසම්භවතො. තථා හෙකෙ අසඤ්ඤභවානන්තරස්ස විය ආරුප්පානන්තරස්ස කාමාවචරපටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස පුරිමානුපට්ඨිතාරම්මණං ඉච්ඡන්ති. තෙනෙවාහ ‘‘තම්පි තෙසං රුචිමත්තමෙවා’’තිආදි. යුජ්ජමානකපච්චයුප්පන්නවසෙන වාති යස්මිං යස්මිං පච්චයෙ අනුලොමතො ඨිතෙ යං යං පච්චයුප්පන්නං භවිතුං යුජ්ජති, තස්ස තස්ස වසෙනාති අත්ථො. න විචාරිතං සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තාති අධිප්පායො. නවාති ආරම්මණඅනන්තරසමනන්තරූපනිස්සයපුරෙජාතාසෙවනසම්පයුත්තනත්ථිවිගතපච්චයා. තම්පි තෙසං නවන්නං පච්චයානං අනුලොමතො අලබ්භමානතං.

191-195. න අඤ්ඤමඤ්ඤෙන ඝටිතස්ස මූලස්සාති අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙන පච්චනීයතො ඨිතෙන යොජිතස්ස සත්තමස්ස මූලස්ස විත්ථාරිතත්තා. සබ්බං සදිසන්ති සබ්බපාළිගමනං සදිසං.

ඉමස්මිං…පෙ… වෙදිතබ්බොති එත්ථ ඉමස්මිං එත්ථාති ද්වෙ භුම්මනිද්දෙසා. තෙසු පඨමස්ස විසයො පච්චනීයානුලොමෙති අට්ඨකථායමෙව දස්සිතොති අදස්සිතස්ස විසයං දස්සෙතුං ‘‘එතෙසූ’’තිආදි වුත්තං. පි-සද්දෙනාති ‘‘ඉමෙසම්පී’’ති එත්ථ පි-සද්දෙන. කිස්මිඤ්චි පච්චයෙ. කම්මපච්චයං ලභන්තානිපි චක්ඛාදීනි විපාකවිඤ්ඤාණාදීනි ච ඉන්ද්‍රියං න ලභන්තීති කත්වා ‘‘යෙභුය්‍යෙනා’’ති වුත්තං, කතිපයං න ලභතීති වුත්තං හොති. මග්ගපච්චයන්තිආදීසුපි එසෙව නයො. යථාවුත්තානීති පඤ්චවොකාරපවත්තිඅසඤ්ඤභවපරියාපන්නානි කටත්තාරූපානෙව වදති, න චිත්තසමුට්ඨානරූපානීති අධිප්පායො. යෙ රූපධම්මානං පච්චයා හොන්තීති යෙ හෙතුඅධිපතිසහජාතාදිපච්චයා රූපධම්මානං පච්චයා හොන්ති, එතෙයෙව හෙතුඅධිපතිආදිකෙ ඡ පච්චයෙ න ලභන්ති. එතෙයෙවාති වචනෙන අඤ්ඤෙ කතිපයෙ ලභන්තීති සිද්ධං හොතීති තං දස්සෙන්තො ‘‘පච්ඡාජාතා…පෙ… ලභතී’’ති ආහ. අයඤ්ච පච්චයලාභො න ජනකවසෙන වෙදිතබ්බොති දස්සෙතුං ‘‘ලබ්භමානා…පෙ… දස්සන’’න්ති වුත්තං. ධම්මවසෙනාති පච්චයුප්පන්නධම්මවසෙන. ඉන්ද්‍රියන්ති ඉන්ද්‍රියපච්චයං. යදි එවන්ති කටත්තාරූපං යං යං න ලභති, තං තං යදි වත්තබ්බං, එවං සන්තෙ රූපධම්මෙසු භූතරූපානියෙව අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයං ලභන්තීති ආහ ‘‘උපාදාරූපානි…පෙ… වත්තබ්බ’’න්ති. තං පන උපාදාරූපානං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයාලාභවචනං. අරූපින්ද්‍රියාලාභන්ති අරූපීනං ඉන්ද්‍රියානං වසෙන ඉන්ද්‍රියපච්චයාලාභං.

196-197. බහුගණනම්පි ඌනතරගණනෙන යොජිතං ඌනතරගණමෙව හොතීති කත්වා වුත්තං ‘‘යදිපි තිකාදීසු ‘හෙතුයා පඤ්චා’ති ඉදං නත්ථී’’ති. අනුත්තානං දුවිඤ්ඤෙය්‍යතාය ගම්භීරං. යථා ච භූතරූපානි නාරම්මණපච්චයා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා උප්පජ්ජන්ති, එවං පටිසන්ධික්ඛණෙ වත්ථුරූපන්ති ආහ ‘‘වත්ථුපි පන ලභතී’’ති. යථා හෙට්ඨා එකමූලකං ‘‘දුමූලක’’න්ති වුත්තං, එවං ඉධාපි දුමූලකං ‘‘තිමූලක’’න්ති වදන්ති.

203-233. චෙතනාමත්තසඞ්ගාහකෙති චෙතනාමත්තංයෙව පච්චයුප්පන්නං ගහෙත්වා ඨිතෙ පඤ්හෙ. තත්ථ හි ‘‘නකම්මපච්චයා හෙතුපච්චයා’’ති වත්තුං සක්කා. එවංපකාරෙති ඉදං ‘‘තීණීතිආදීසූ’’ති එත්ථ ආදි-සද්දස්ස අත්ථවචනන්ති දස්සෙන්තො ‘‘ආදි-සද්දො හි පකාරත්ථොව හොතී’’ති ආහ. රූපම්පි ලබ්භති චෙතනාමත්තමෙව අසඞ්ගණ්හනතො.

පච්චයපච්චනීයානුලොමවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පටිච්චවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. සහජාතවාරවණ්ණනා

234-242. සහජාතපච්චයකරණන්ති සහජාතං පච්චයධම්මං පච්චයං කත්වා පවත්ති. සහජාතායත්තභාවගමනන්ති සහජාතෙ පච්චයධම්මෙ ආයත්තභාවස්ස ගමනං පච්චයුප්පන්නස්ස අත්තනා සහජාතපච්චයායත්තවුත්තිතා. එත්ථ ච සහජාතපච්චයසඞ්ඛාතං සහජාතං කරොතීති සහජාතො, තථාපවත්තො පච්චයුප්පන්නධම්මො. තත්ථ පවත්තමානො සහජාතසද්දො යස්මා තස්ස පච්චයුප්පන්නස්ස අත්තනා සහජාතං පච්චයධම්මං පච්චයං කත්වා පවත්තිං තදායත්තභාවූපගමනඤ්ච වදතීති වුච්චති, තස්මා වුත්තං ‘‘සහජාතසද්දෙන…පෙ… වුත්ත’’න්ති. තස්ස කරණස්ස ගමනස්ස වාති තස්ස යථාවුත්තස්ස සහජාතපච්චයකරණස්ස සහජාතායත්තභාවූපගමනස්ස වා. ‘‘කුසලං ධම්මං සහජාතො’’ති ඉමස්ස කුසලං ධම්මං සහජාතං තංසහභාවිතඤ්ච පච්චයං කත්වාති අයමත්ථොති ආහ ‘‘කුසලාදීනං කම්මභාවතො’’ති. සහජාතපච්චයසහභාවීනං පච්චයානං සඞ්ගණ්හත්ථඤ්හෙත්ථ ‘‘සහජාතායත්තභාවගමනං වා’’ති වුත්තං.

තංකම්මභාවතොති තෙසං යථාවුත්තපච්චයකරණතදායත්තභාවගමනානං කම්මභාවතො. අට්ඨකථායං පන ‘‘කුසලං ධම්මං සහජාතොති කුසලං ධම්මං පටිච්ච තෙන සහජාතො හුත්වා’’ති පටිච්චසද්දං ආහරිත්වා අත්ථො වුත්තො, තං ‘‘පටිච්චත්ථො සහජාතත්ථො’’ති කත්වා වුත්තං. සහජාතසද්දයොගෙ කුසලං ධම්මන්ති උපයොගවචනස්ස යුත්ති න වුත්තා, ‘‘තෙන සහජාතො හුත්වා’’ති පන වුත්තත්තා කරණත්ථෙ උපයොගවචනන්ති දස්සිතන්ති කෙචි. නිස්සයවාරෙ පන කුසලං ධම්මං නිස්සයත්ථෙන පච්චයං කත්වාති වදන්තෙන ඉධාපි ‘‘කුසලං ධම්මං සහජාතත්ථෙන පච්චයං කත්වා’’ති අයමත්ථො වුත්තොයෙව හොති, පටිච්චසද්දාහරණම්පි ඉමමෙවත්ථං ඤාපෙතීති දට්ඨබ්බං. උපාදාරූපං කිඤ්චි භූතරූපස්ස අනුපාලකං උපත්ථම්භකඤ්ච හොන්තම්පි සහජාතලක්ඛණෙන න හොති, තස්මා පටිච්චත්ථං න ඵරතීති ආහ ‘‘පටිච්චාති ඉමිනා වචනෙන දීපිතො පච්චයො න හොතී’’ති. නිදස්සනවසෙන වුත්තන්ති උදාහරණවසෙන වුත්තං, න අනවසෙසතොති අත්ථො. යථාවුත්තොති පටිච්චත්ථඵරණවසෙන වුත්තො. යථා ච උපාදාරූපං භූතරූපස්ස උපාදාරූපස්ස ච පච්චයො න හොති, එවං ඨපෙත්වා ඡ වත්ථූනි සෙසරූපානි අරූපධම්මානං පච්චයො න හොතීති දස්සෙන්තො ‘‘වත්ථුවජ්ජානි රූපානි ච අරූපාන’’න්ති ආහ.

සහජාතවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. පච්චයවාරවණ්ණනා

243. පති-සද්දො පතිට්ඨත්ථං දීපෙති ‘‘සාරෙ පතිට්ඨිතො’’තිආදීසු, අය-සද්දො ගතිං දීපෙති ‘‘එති එත්ථාති අයො’’ති.

භූතුපාදාරූපානි සහ සඞ්ගණ්හිත්වා වුත්තං උපාදාරූපානං විය භූතරූපානි නිස්සයො හොතීති කත්වා. යදි එවං කස්මා අට්ඨකථායං ‘‘මහාභූතෙ නිස්සාය චිත්තසමුට්ඨානං උපාදාරූප’’න්ති උපාදාරූපංයෙව දස්සිතන්ති ආහ ‘‘අට්ඨකථායං පනා’’තිආදි.

255. පටිච්චවාරෙ සහජාතෙති පටිච්චවාරෙ සහජාතපච්චයවණ්ණනායං, කම්මඋතුජානන්ති කම්මජානං උතුජානඤ්ච වසෙන අත්ථො වුත්තොති යොජනා. තථා හි තත්ථ වුත්තං ‘‘ද්විසන්තතිසමුට්ඨානභූතවසෙන වුත්ත’’න්ති (පට්ඨා. අට්ඨ. 1.57). කම්මෙ චාති කම්මෙ ජනකකම්මපච්චයෙ ගහිතෙ. එකන්තානෙකන්තකම්මජානන්ති එකන්තෙන කම්මජානං න එකන්තකම්මජානඤ්ච. තත්ථ අසඤ්ඤභවෙ එකන්තකම්මජං නාම ජීවිතින්ද්‍රියං, ඉතරං උපාදාරූපං භූතරූපඤ්ච න එකන්තකම්මජං, තදුභයම්පි තත්ථ එකජ්ඣං කත්වා වුත්තං, ‘‘මහාභූතෙ පටිච්ච කටත්තාරූප’’න්ති ඉදං පන කම්මසමුට්ඨානවසෙනෙව වුත්තන්ති. සො නාධිප්පෙතොති යො යථාදස්සිතො පටිච්චවාරෙ සහජාතපච්චයෙ අත්ථො වුත්තො, සො ඉධ න අධිප්පෙතො. කස්මාති චෙ, ආහ ‘‘කටත්තා…පෙ… ගහිතත්තා’’ති. තං පහායාති තං පටිච්චවාරෙ වුත්තමත්ථං පහාය අග්ගහෙත්වා. යථාගහිතස්සාති ‘‘අසඤ්ඤ…පෙ… කටත්තාරූපං උපාදාරූප’’න්ති පාළියං එව ගහිතස්ස. පටිච්ච පච්චයාති ඉදං ද්වින්නං වාරානං උපලක්ඛණං. පටිච්චවාරෙ ආගතනයෙන මහාභූතෙ පටිච්ච, පච්චයවාරෙ ආගතනයෙන මහාභූතෙ පච්චයා මහාභූතානං උප්පත්ති න නිවාරෙතබ්බා, තස්මා ‘‘උපාදාරූපසඞ්ඛාතං කටත්තාරූප’’න්ති එවං උපාදාරූපග්ගහණෙන කටත්තාරූපං අවිසෙසෙත්වා උපාදාරූපානං නිවත්තෙතබ්බානං උතුචිත්තාහාරසමුට්ඨානානං අත්ථිතාය කටත්තා…පෙ… විසෙසනං දට්ඨබ්බන්ති එවමෙත්ථ යොජනා වෙදිතබ්බා.

286-287. එකච්චස්ස රූපස්සාති අහෙතුකචිත්තසමුට්ඨානස්ස. ඉතො පරෙසුපි එකච්චරූපග්ගහණෙ එසෙව නයො. චක්ඛාදිධම්මවසෙනාති චක්ඛායතනාදිරූපධම්මවසෙන. චිත්තසමුට්ඨානාදිකොට්ඨාසවසෙනාති චිත්තජාදිරූපධම්මභාගවසෙන. සබ්බං ලබ්භතීති සතිපි ඉමස්ස නයස්ස නහෙතුමූලකත්තෙ නොනත්ථිනොවිගතෙසු එකන්ති ගණනං සබ්බං රූපං සබ්බස්ස රූපස්ස වසෙන ගණනා ලබ්භති චතුසන්තතිවසෙන වත්තමානෙසු පඤ්චවීසතියා රූපධම්මෙසු වජ්ජිතබ්බස්ස අභාවා.

පච්චයවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. නිස්සයවාරවණ්ණනා

329-337. නිස්සයපච්චයභාවන්ති නිස්සයවාරෙ වුත්තස්ස සහජාතපුරෙජාතස්ස ච නිස්සයට්ඨස්ස ධම්මස්ස පච්චයභාවං පච්චයවාරෙන නියමෙතුන්ති යොජනා. තථා පච්චයවාරෙ ‘‘පච්චයා’’ති වුත්තස්ස පච්චයධම්මස්ස සහජාතපුරෙජාතභාවං නිස්සයවාරෙන නියමෙතුන්ති යොජනා. නියමනඤ්චෙත්ථ පච්චයට්ඨනිස්සයට්ඨානං පරියායන්තරෙන පකාසිතත්තා අත්ථතො භෙදාභාවදස්සනන්ති වෙදිතබ්බො. තෙන වුත්තං ‘‘පච්චයත්තං නාම නිස්සයත්තං, නිස්සයත්තං නාම පච්චයත්ත’’න්ති.

නිස්සයවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. සංසට්ඨවාරවණ්ණනා

351-368. සාති සවත්ථුකා පටිසන්ධි. ඉධාපීති ඉමස්මිං සංසට්ඨවාරෙපි. අධිපතිපුරෙජාතාසෙවනෙසු අනුලොමතො නකම්මනවිපාකනඣානනවිප්පයුත්තෙසු පච්චනීයතො ඨිතෙසු න ලබ්භති, අඤ්ඤෙසු සහජාතාදීසු අනුලොමතො හෙතුආදීසු පච්චනීයතො ච අනුලොමතො ච ඨිතෙසු ලබ්භතීති. තෙනාහ ‘‘ලබ්භමානපච්චයෙසූ’’ති. ඉමස්ස විසෙසස්සාති ඉමස්ස යථාවුත්තස්ස විසෙසස්ස දස්සනත්ථං උද්ධටා, තස්මා තාදිසස්ස විසෙසස්ස දස්සෙතබ්බස්ස අභාවතො වත්ථුවිරහිතා පටිසන්ධි අනුද්ධටා, න විප්පයුත්තෙ පච්චනීයතො ඨිතෙ අභාවතොති අත්ථො. හෙතුපච්චයවිරහිතමත්තදස්සනත්ථන්ති ඉමිනා භූතකථනං අහෙතුකග්ගහණං න බ්‍යභිචාරනිවත්තනන්ති දස්සෙති. ‘‘අහෙතුකවිපාකකිරියවසෙනා’’ති භවිතබ්බං හෙතුපරියන්තත්තා මග්ගස්ස.

369-391. ‘‘හෙතුම්හි අනුලොමතො ඨිතෙ ඣානමග්ගා පච්චනීයතො න ලබ්භන්තී’’තිආදි යං ඉධ අට්ඨකථායං වුත්තං, තං හෙතුපච්චයාදිවසෙන උප්පජ්ජමානො ධම්මො චත්තාරො සබ්බට්ඨානිකා ආහාරින්ද්‍රියඣානමග්ගා චාති ඉමෙ අට්ඨ පච්චයෙ අලභන්තො නාම නත්ථීති ඉමිනා පටිච්චවාරෙ අනුලොමපච්චනීයවණ්ණනායං වුත්තෙන නයෙන වෙදිතුං සක්කාති ආහ ‘‘පටිච්චවාරෙ…පෙ… නයෙනා’’ති. සෙසෙසූති අහෙතුකමොහවජ්ජාහෙතුකෙසු පඤ්චවිඤ්ඤාණා…පෙ… ඣානපච්චයං ලභන්ති, තස්මා ‘‘අහෙතුකමොහොව ඣානමග්ගපච්චයං ලභතී’’ති න සක්කා වත්තුං, කිඤ්ච පච්චනීයානුලොමෙ ද්වින්නං පච්චයානං අනුලොමෙන අනුලොමවසෙන සහ යොජනා නත්ථි එකෙකස්සෙව යොජනාය ආගතත්තා, තස්මා අහෙතුකමොහොව මග්ගපච්චයං ලභතීති එවමෙත්ථ යොජනා වෙදිතබ්බා.

සංසට්ඨවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. සම්පයුත්තවාරවණ්ණනා

392-400. සදිසං සම්පයුත්තන්ති ‘‘යං සදිසං, තං සංසට්ඨ’’න්ති වුච්චමානං සම්පයුත්තං න හොති ‘‘සංසට්ඨා යොජිතා හයා’’තිආදීසු. අසංසට්ඨං වොකිණ්ණන්ති යං න සංසට්ඨං අන්තරන්තරා උප්පජ්ජමානෙන වොකිණ්ණම්පි විමිස්සතාය සම්පයුත්තන්ති වුච්චමානං, තං සංසට්ඨං න හොති ‘‘යා සා වීමංසා…පෙ… කොසජ්ජසම්පයුත්තා’’තිආදීසු. එවං අසම්පයුත්තස්සපි සංසට්ඨපරියායො අසංසට්ඨස්ස ච සම්පයුත්තපරියායො අත්ථීති තදුභයං ඉතරෙතරං නියමෙතීති දස්සනත්ථං වාරද්වයදෙසනාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘උභයං…පෙ… නියාමකං හොතී’’ති, සංසට්ඨසද්දො හි වොකිණ්ණට්ඨො නත්ථි, සම්පයුත්තසද්දො ච සදිසත්ථො, තස්මා යථා සංසට්ඨසද්දො සම්පයුත්තසද්දාපෙක්ඛො සදිසත්ථතො විනිවත්තිත්වා එකුප්පාදාදිසභාවමෙව අත්ථං බොධෙති, එවං සම්පයුත්තසද්දොපි සංසට්ඨසද්දාපෙක්ඛො වොකිණ්ණට්ඨතො විනිවත්තිත්වාති අඤ්ඤමඤ්ඤාපෙක්ඛස්ස සද්දද්වයස්ස අඤ්ඤමඤ්ඤනියාමකතා වෙදිතබ්බා.

සම්පයුත්තවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. පඤ්හාවාරවිභඞ්ගවණ්ණනා

401-403. තෙ පච්චයෙති තෙ හෙතුආදිකෙ පච්චයෙ. පටිපාටියාති එත්ථ පච්චයපටිපාටියා කුසලාදිපදපටිපාටියා වාති ආසඞ්කායං උභයවසෙනපි අත්ථො යුජ්ජතීති දස්සෙන්තො පඨමං තාව සන්ධායාහ ‘‘යථාක්කමෙනා’’තිආදි. තස්සත්ථො – ‘‘හෙතුපච්චයො ආරම්මණපච්චයො’’තිආදිනා නයෙන දෙසනාක්කමෙන යාය පටිපාටියා පටිච්චවාරෙ පච්චයා ආගතා, තදනුරූපං තෙ දස්සෙතුන්ති. දුතියං පන දස්සෙතුං ‘‘කුසලො කුසලස්සා’’තිආදි වුත්තං. සා පනායං පදපටිපාටි යස්මා න කුසලපදදස්සනමත්තෙන දස්සිතා හොති, තස්මා තං එකදෙසෙන සකලං නයතො දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කුසලො කුසලස්සාති…පෙ… හොතී’’ති. තෙනාති නිදස්සනමත්තෙන ‘‘කුසලො කුසලස්සා’’ති පදෙන. සබ්බො පභෙදොති යං තත්ථ තත්ථ පච්චයෙ ‘‘කුසලො කුසලස්සා’’තිආදිකො යත්තකො පභෙදො විස්සජ්ජනං ලභති, සො සබ්බො පභෙදොති අත්ථො. තෙ පච්චයෙ පටිපාටියා දස්සෙතුන්ති තෙ හෙතුආදිපච්චයෙ කුසලාදිපදපටිපාටියා දස්සෙතුං.

404. ඵලවිසෙසං ආකඞ්ඛන්තා පටිග්ගාහකතො විය දායකතොපි යථා දක්ඛිණා විසුජ්ඣති, එවං දානං දෙන්තීති ආහ ‘‘විසුද්ධං කත්වා’’ති. තෙසන්ති වත්තබ්බතාරහන්ති ඉමිනා වොදානස්ස සකදාගාමිආදීනං ආවෙණිකතං දස්සෙති. කාමං අග්ගමග්ගපුරෙචාරිකම්පි වොදානමෙව, අසෙක්ඛො පන හුත්වා තං පච්චවෙක්ඛතීති න තං ඉධ ගහිතං. තන්ති වොදානං. ගොත්‍රභුචිත්තන්ති අට්ඨමකස්ස උප්පජ්ජනකාලෙ ‘‘ගොත්‍රභූ’’ති වත්තබ්බතාරහං චිත්තං. ගොත්‍රභුසදිසන්ති වා සොතාපන්නාදිගොත්‍රාභිභාවීති වා ගොත්‍රභුචිත්තන්ති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. පච්චයුප්පන්නං භූමිතො වවත්ථපෙති, ‘‘තෙභූමකකුසලමෙවා’’ති එත්ථ විය න පච්චයධම්මන්ති අත්ථො. දෙසනන්තරත්තාති ‘‘කුසලචිත්තසමඞ්ගිස්සා’’තිආදිනා පුග්ගලාමසනදෙසනතො අඤ්ඤත්තා, අඤ්ඤථා ගහිතං පුන න ගණ්හෙය්‍යාති අධිප්පායො.

405. රාගරහිතස්ස විය සොමනස්සරහිතස්ස ච රාගස්ස න ආරම්මණෙ අස්සාදනවසෙන පවත්ති අජ්ඣුපෙක්ඛනතොති වුත්තං ‘‘අස්සාදනං…පෙ… කිච්ච’’න්ති. සහසාකාරප්පවත්තාය උප්පිලාවිතසභාවාය පීතියා ආහිතවිසෙසාය තණ්හාය තං තණ්හාභිනන්දනන්ති වුච්චතීති තං සන්ධායාහ ‘‘පීතිකිච්චසහිතාය තණ්හාය කිච්ච’’න්ති. යථා ච යථාවුත්තකිච්චවිසෙසාය පීතියා ආහිතවිසෙසා තණ්හා තණ්හාභිනන්දනා, එවං දිට්ඨාභිනන්දනා වෙදිතබ්බා. යස්මා පන සා අත්ථතො පච්චයවිසෙසවිසිට්ඨා දිට්ඨියෙව, තස්මා වුත්තං ‘‘දිට්ඨාභිනන්දනා දිට්ඨියෙවා’’ති. එත්ථ පනාති ‘‘අභිනන්දතී’’ති පදස්ස තණ්හාදිට්ඨිවසෙන වුත්තෙසු එතෙසු පන ද්වීසු අත්ථෙසු. අභිනන්දන්තස්සාති ඉදං දිට්ඨාභිනන්දනංයෙව සන්ධාය වුත්තන්ති අධිප්පායෙන ‘‘පච්ඡිමත්ථමෙව ගහෙත්වා’’ති වුත්තං. අභිනන්දන්තස්සාති පන අවිසෙසතො වුත්තත්තා තණ්හාවසෙන දිට්ඨිවසෙන අභිනන්දන්තස්සාති අයමෙත්ථ අත්ථො අධිප්පෙතො, තස්මා ‘‘අභිනන්දනා…පෙ… න සක්කා වත්තු’’න්ති ඉදමිධ වචනමනොකාසං. කස්මා? දිට්ඨිරහිතෙපි සන්තානෙ අභිනන්දනස්ස වුත්තත්තා. තණ්හාවසෙන නන්දතීති තණ්හාභිනන්දනවසෙනෙව වුත්තො අත්ථො පුරිමො අත්ථො. ද්වීසු පන සොමනස්සසහගතචිත්තුප්පාදෙසූති දිට්ඨිරහිතානි සොමනස්සසහගතචිත්තානි සන්ධායාහ. යථාවුත්තෙනාති ‘‘සරාගස්ස සොමනස්සස්සා’’තිආදිනා වුත්තෙන සොමනස්සෙන අස්සාදෙන්තස්ස, රාගෙන ච තෙසුයෙව යථාවුත්තෙසු ද්වීසු චිත්තෙසු අස්සාදෙන්තස්ස, චතූසුපි සොමනස්සසහගතචිත්තෙසු සප්පීතිකතණ්හාය අභිනන්දන්තස්ස, චතූසුපි දිට්ඨිසම්පයුත්තෙසු දිට්ඨාභිනන්දනාය අභිනන්දන්තස්ස දිට්ඨි උප්පජ්ජතීති එවමෙත්ථ යොජනා වෙදිතබ්බා. තෙන වුත්තං ‘‘ඉතිපි සක්කා යොජෙතු’’න්ති. යථා දිට්ඨූපනිස්සයතො දිට්ඨාභිනන්දනා සම්භවති, එවං තණ්හූපනිස්සයතො තණ්හාභිනන්දනාපි සම්භවතීති දට්ඨබ්බං. ‘‘අභිනන්දති රාගො උප්පජ්ජතී’’ති වචනතො සප්පීතිකතණ්හාය අභිනන්දන්තස්ස රාගුප්පත්තිපි වත්තබ්බා, න වා වත්තබ්බා තණ්හාභිනන්දනාය එව රාගුප්පත්තියා වුත්තත්තා.

406. ‘‘තදාරම්මණතායා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘තදාරම්මණතා’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘විභත්තිලොපො හෙත්ථ කතො’’ති. තදාරම්මණතාති එත්ථ තා-සද්දාභිධෙය්‍යො අත්ථො භාවො නාම, සො පන තදාරම්මණසද්දාභිධෙය්‍යතො අඤ්ඤො නත්ථීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘භාවවන්තතො වා අඤ්ඤො භාවො නාම නත්ථී’’ති. එතෙන සකත්ථෙ අයං තා-සද්දොති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘විපාකො තදාරම්මණභාවභූතොති අත්ථො’’ති. එතස්මිඤ්චත්ථෙ ‘‘තදාරම්මණතා’’ති පච්චත්තෙකවචනං දට්ඨබ්බං. විඤ්ඤාණඤ්චායතන…පෙ… න වුත්තන්ති යදිපි කාමාවචරවිපාකානම්පි කම්මං ආරම්මණං ලබ්භති, තං පන විඤ්ඤාණඤ්චායතනනෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනවිපාකානං විය න එකන්තෙන ඉමස්ස විපාකචිත්තස්ස ඉදං කම්මං ආරම්මණන්ති වවත්ථිතං කාමාවචරවිපාකචිත්තානං බහුභෙදත්තා, තස්මා තං ලබ්භමානම්පි න වුත්තන්ති අත්ථො. යදි එවං කිං තං ලබ්භමානම්පි න දස්සිතමෙවාති ආසඞ්කායං ආහ ‘‘තදාරම්මණෙන පනා’’තිආදි. අනුලොමතො සමාපජ්ජනෙ යෙභුය්‍යෙන ආසන්නසමාපත්තියා ආරම්මණභාවො දස්සිතො, අඤ්ඤථා ‘‘පටිලොමතො වා එකන්තරිකවසෙන වා’’ති වචනං නිරත්ථකං සියාති අධිප්පායො. භවෙය්‍යාති අනාසන්නාපි සමාපත්ති ආරම්මණං භවෙය්‍ය, න සක්කා පටික්ඛිපිතුන්ති අත්ථො. තෙනෙව හි ‘‘යෙභුය්‍යෙනා’’ති වුත්තං. එවං සතීති යදි ආවජ්ජනාය එව ආරම්මණභාවෙන කුසලානං ඛන්ධානං අබ්‍යාකතාරම්මණතා අධිප්පෙතා, එවං සන්තෙ. වත්තබ්බං සියාති ‘‘ඉද්ධිවිධඤාණස්සා’’ති ච පාළියං වත්තබ්බං සියා තස්සාපි ආවජ්ජනාය ආරම්මණභාවතො. තං න වුත්තන්ති තං අබ්‍යාකතං ඉද්ධිවිධඤාණං ‘‘කුසලා ඛන්ධා ඉද්ධිවිධඤාණස්සා’’ති න වුත්තං. හොන්තීති ආරම්මණං හොන්ති. තානීති චෙතොපරියඤාණාදීනි. යාය කායචීති චෙතොපරියඤාණාදීනං අඤ්ඤෙසඤ්ච කුසලානං ආරම්මණකරණවසෙන ආවජ්ජන්තියා.

407-409. ආදීනවදස්සනෙන සභාවතො ච අනිට්ඨතාමත්තවසෙන ච දොමනස්සස්ස උප්පත්ති වෙදිතබ්බාති යොජෙතබ්බං. ආඝාතවත්ථුආදිභෙදෙන අක්ඛන්තිභෙදා වෙදිතබ්බා.

410. සබ්බස්සාති පකරණපරිච්ඡින්නෙ ගය්හමානෙ සබ්බස්ස අබ්‍යාකතස්ස, අත්ථන්තරවසෙන පන ගය්හමානෙ සබ්බස්ස ඤෙය්‍යස්සාති අත්ථො. අසක්කුණෙය්‍යත්තාති ඉදං වත්තබ්බස්ස අනන්තාපරිමෙය්‍යතාය වුත්තං, න අඤ්ඤාණපටිඝාතතො.

417. වොදානසඞ්ඛාතං වුට්ඨානං අපුබ්බතො න හොතීති වුත්තං ‘‘අපුබ්බතො චිත්තසන්තානතො වුට්ඨානං භවඞ්ගමෙවා’’ති. තඤ්හි යථාලද්ධස්ස විසෙසස්ස වොදාපනං පගුණභාවාපාදනං අපුබ්බං නාම න හොති. තථා හි වුත්තං ‘‘හෙට්ඨිමං හෙට්ඨිමඤ්හි පගුණජ්ඣානං උපරිමස්ස උපරිමස්ස පදට්ඨානං හොති, තස්මා වොදානම්පි වුට්ඨානන්ති වුත්ත’’න්ති. අවජ්ජෙතබ්බත්තා වත්තබ්බං නත්ථීති කුසලභාවෙන සමානත්තා වජ්ජෙතබ්බතාය අභාවතො විභජිත්වා වත්තබ්බං නත්ථි, තස්මා යදෙත්ථ විසෙසනං ලබ්භති, තං දස්සෙන්තො ‘‘නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං…පෙ… සමාපත්තියා’’ති ආහ. චිත්තුප්පාදකණ්ඩෙ වුත්තමෙවාති පට්ඨානෙ පන ‘‘කුසලෙ නිරුද්ධෙ විපාකො තදාරම්මණතා උප්පජ්ජතී’’තිආදිනා ‘‘කිරියානන්තරං තදාරම්මණභාවෙ’’ති යං වත්තබ්බං, තං චිත්තුප්පාදකණ්ඩවණ්ණනායං වුත්තමෙව.

තා උභොපීති යා ‘‘කුසලවිපාකාහෙතුකසොමනස්සසහගතා උපෙක්ඛාසහගතා චා’’ති ද්වෙ මනොවිඤ්ඤාණධාතුයො වුත්තා, තා උභොපි සොමනස්සසහගතමනොවිඤ්ඤාණධාතුවසෙන වුත්තා. කස්මා? දසන්නං කාමාවචරභවඞ්ගානං අත්තනො තදාරම්මණකාලෙ සන්තීරණකාලෙ ච වොට්ඨබ්බනස්ස අනන්තරපච්චයභාවතො. උපෙක්ඛාසහගතා පන යථාවුත්තානං දසන්නං විපාකානං මනොවිඤ්ඤාණධාතූනං අත්තනො තදාරම්මණාදිකාලෙ වොට්ඨබ්බනකිරියස්ස සන්තීරණකාලෙ මනොධාතුකිරියස්ස භවඞ්ගකාලෙති යොජෙතබ්බං.

423. පටිවිජ්ඣිත්වාති ජානිත්වා. දළ්හං න ගහෙතබ්බන්ති දළ්හග්ගාහං න ගහෙතබ්බං. බලවතො…පෙ… විපච්චනතොති එතෙන බලවතා දුබ්බලතා ච අප්පමාණං, කතොකාසතා පමාණන්ති දස්සෙති. කතොකාසතා ච අවසෙසපච්චයසමවායෙ විපාකාභිමුඛතාති දට්ඨබ්බං. යං කිඤ්චීති ච බලවං දුබ්බලං වාති අත්ථො. විපාකජනකම්පි කිඤ්චි කම්මං උපනිස්සයපච්චයො න හොතීති සක්කා වත්තුං. සති හි කම්මඋපනිස්සයපච්චයානං අවිනාභාවෙ විපාකත්තිකෙ උපනිස්සයපච්චයෙ ගහිතෙ කම්මපච්චයො විසුං න උද්ධරිතබ්බො සියා, වෙදනාත්තිකෙ ච උපනිස්සයෙ පච්චනීයතො ඨිතෙ කම්මපච්චයෙන සද්ධිං අට්ඨාති න වත්තබ්බං සියාති අධිප්පායො. පච්චයද්වයස්ස පන ලබ්භමානතප්පරාය දෙසනාය උපනිස්සයෙ ගහිතෙපි කම්මපච්චයො උද්ධරිතබ්බොයෙවාති සක්කා වත්තුං. ලබ්භමානස්ස හි උද්ධරණං ඤායාගතං, තථා උපනිස්සයෙ පච්චනීයතො ඨිතෙපි කම්මපච්චයො වත්තබ්බොව උපනිස්සයස්ස අනෙකභෙදත්තා, විපාකං ජනෙන්තං කම්මං විපාකස්ස උපනිස්සයො න හොතීති න වත්තබ්බමෙවාති වෙදිතබ්බං.

පරස්ස පවත්තං ඔමානන්ති පරසන්තානෙ අත්තානං උද්දිස්ස පවත්තං අවමානං. තෙසූති යො අනෙන පුබ්බෙ හතො, තස්ස ඤාතිමිත්තෙසු. මාතුඝාතනත්ථං පවත්තිතතාය පුරිමචෙතනාය මාතුඝාතකම්මෙන සදිසතා, යථා ච ආණත්තියං පහාරෙපි එසෙව නයො. තෙන වුත්තං ‘‘එස නයො ද්වීහි පකාරෙහීති එත්ථාපී’’ති.

වට්ටනිස්සිතො දානාදිවසෙන සද්ධං උප්පාදෙන්තො රාගං උපනිස්සාය දානාදිවසෙන සද්ධං උප්පාදෙති නාම, න විවට්ටනිස්සිතො අවිසෙසෙන වුත්තත්තාති ආහ ‘‘ඉමිනා අධිප්පායෙන වදතී’’ති. එතෙසන්ති කායිකසුඛදුක්ඛානං. එකතොපීති ඉදං යදිපි එකස්මිං සන්තානෙ සුඛදුක්ඛානං එකස්මිං ඛණෙ උප්පත්ති නත්ථි, පච්චයසමායොගො පන තෙසං එකජ්ඣම්පි හොතීති කත්වා වුත්තං.

425. පුරිමවාරෙසු වියාති පටිච්චවාරාදීසු පුරිමෙසු විය. ඉමස්මින්ති පඤ්හාවාරෙ. පච්චයෙන උප්පත්ති වුච්චතීති හෙතුආදිනා තෙන තෙන පච්චයෙන තංතංපච්චයුප්පන්නස්ස උප්පත්ති න වුච්චති. තෙසං තෙසං ධම්මානන්ති හෙතුආදීනං තෙසං තෙසං පච්චයධම්මානං. තංතංපච්චයභාවොති හෙතුආදීනං තංතංපච්චයභාවො වුච්චති. තෙනෙව පුරිමෙසු ඡසු වාරෙසු ‘‘කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජතී’’තිආදිනා තත්ථ තත්ථ උප්පාදග්ගහණං කතං, ඉධ පන ‘‘කුසලස්ස ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදිනා පච්චයභාවො ගහිතො. තෙනාති උපත්ථම්භකත්තෙන පච්චයභාවෙන. ඉධාති පඤ්හාවාරෙ.

427. පතිට්ඨාභූතස්සාති නිස්සයභූතස්ස. කම්මපච්චයොති සහජාතකම්මපච්චයො. දුකමූලකදුකාවසානාති ‘‘කුසලො ච අබ්‍යාකතො ච ධම්මා කුසලස්ස ච අබ්‍යාකතස්ස ච ධම්මස්සා’’ති එවං දුකමූලකදුකාවසානා කත්වා වුත්තපඤ්හා. තත්ථාති පච්චයවාරෙ. කුසලො ච අබ්‍යාකතො ච ධම්මාති කුසලාබ්‍යාකතප්පභෙදා පච්චයුප්පන්නා ධම්මා. යතො තතො වාති පච්චයධම්මනියමං අකත්වා යතො තතො වා කුසලාබ්‍යාකතවසෙන උභයපච්චයතො උප්පත්තිමත්තමෙව තත්ථ පච්චයවාරෙ අධිප්පෙතං, උභයස්ස යථාවුත්තස්ස පච්චයුප්පන්නස්ස උභින්නං යථාවුත්තානංයෙව පච්චයධම්මානං පච්චයභාවො න අධිප්පෙතො උප්පාදපධානත්තා තස්සා දෙසනායාති අධිප්පායො. නිස්සයාදිභූතාති නිස්සයඅත්ථිඅවිගතභූතා පච්චයධම්මා න ලබ්භන්ති, තස්මා කුසලො ච…පෙ… න වුත්තන්ති යොජනා.

පඤ්හාවාරවිභඞ්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පඤ්හාවාරස්ස ඝටනෙ අනුලොමගණනා

439. එත්ථාති අබ්‍යාකතමූලකෙ. යදි එවන්ති යදි කුසලාකුසලමූලෙහි අලබ්භමානම්පි ලබ්භති, එවං සන්තෙ. ගණනමත්තසාමඤ්ඤතො, න පච්චයසාමඤ්ඤතොති අධිප්පායො.

440. නිදස්සනවසෙන දට්ඨබ්බො යෙභුය්‍යෙන ඉන්ද්‍රියමග්ගපච්චයානඤ්ච හෙතුපච්චයස්ස විසභාගත්තා. ඉන්ද්‍රියමග්ගපච්චයා ච විසභාගාති විසෙසනෙන යො තත්ථ සභාගභාවො, තං නිවත්තෙති. තථා භාවාභාවතොති තස්මිං හෙතුපච්චයාකාරෙ සති භාවතො, හෙතුධම්මානං හෙතුපච්චයභාවෙ සති සහජාතාදිපච්චයභාවතොති අත්ථො. අධිපතිපච්චයාදීනන්ති අධිපතින්ද්‍රියමග්ගපච්චයානං. විසභාගතා හෙතුපච්චයස්ස. කුසලාදිහෙතූනන්ති කුසලාකුසලකිරියාබ්‍යාකතහෙතූනං. හෙතුපච්චයභාවෙති හෙතුපච්චයත්තෙ හෙතුභාවෙන උපකාරකත්තෙ. විපාකපච්චයභාවාභාවතොති විපාකපච්චයභාවස්ස අභාවතො. න හි විපාකානං විපාකපච්චයතා අත්ථි. විපාකහෙතූනං ඉතරහෙතූහි හෙතුපච්චයතාය අත්ථි සභාගතාති ආහ ‘‘හෙතුවජ්ජාන’’න්ති. විපාකානං විසභාගතාය භවිතබ්බං, න හි විපාකධම්මධම්මනෙවවිපාකනවිපාකධම්මධම්මානං විපාකෙහි සභාගතා අත්ථි රාසන්තරභාවතොති අධිප්පායො. උභයපච්චයසහිතෙති හෙතුවිපාකපච්චයසහිතෙ. හෙතුපච්චයභාවෙ විපාකම්හීති හෙතුපච්චයභාවෙන වත්තමානෙ විපාකධම්මෙ. විපාකපච්චයත්තාභාවාභාවතොති විපාකපච්චයභාවාභාවස්ස අභාවතො. න හි විපාකො විපාකස්ස විපාකපච්චයො න හොති, තස්මා නත්ථි හෙතුවිපාකපච්චයානං විසභාගතාති අධිප්පායො.

ඉදානි වුත්තමෙවත්ථං උදාහරණෙන සමත්ථෙන්තො ‘‘යථා හී’’තිආදිමාහ. හෙතුසහජාතපච්චයසහිතෙති හෙතුපච්චයසහජාතපච්චයසහිතෙ, උභයපච්චයයුත්තෙති අත්ථො. හෙතූනන්ති ඉදං ‘‘සහජාතපච්චයත්තාභාවො’’ති ඉමිනාපි සම්බන්ධිතබ්බං. හෙතූනඤ්හි හෙතුපච්චයසහිතෙ රාසිම්හි හෙතුපච්චයභාවො විය සහජාතපච්චයභාවොපි අත්ථීති. තත්ථ හෙතුවජ්ජානං සහජාතධම්මානං හෙතුධම්මස්ස ච න සභාගතා වුච්චති සහජාතපච්චයෙන සභාගභාවතො. එවමිධාපීති යථා හෙතුසහජාතපච්චයෙසු වුත්තප්පකාරෙන නත්ථි විසභාගතා, එවමිධාපි හෙතුවිපාකපච්චයෙසු නත්ථි විසභාගතාති අත්ථො. එස නයො විප්පයුත්තපච්චයෙපීති ය්වායං නයො හෙතුසහජාතපච්චයෙසු විසභාගතාභාවො වුත්තො, එස නයො හෙතුසහිතෙ විප්පයුත්තපච්චයෙපීති අත්ථො. තත්ථාපි හි ‘‘හෙතුවිප්පයුත්තපච්චයසහිතෙ රාසිම්හී’’තිආදි සක්කා යොජෙතුන්ති. පච්චුප්පන්නො එව පච්චයුප්පන්නො, පච්චයො පන අතීතොපි අනාගතොපි කාලවිනිමුත්තොපි හොතීති පච්චුප්පන්නක්ඛණෙ හෙතුපච්චයභාවෙ සහජාතාදිපච්චයභාවං සන්ධාය තථාභාවාභාවවසෙන සභාගතාය වුච්චමානාය නානාක්ඛණිකානං කුසලාදීනං හෙතූනං විපාකානඤ්ච වසෙන විසභාගතා තස්සෙව හෙතුස්ස න වත්තබ්බාති ඉමමත්ථං දස්සෙති ‘‘අපිචා’’තිආදිනා.

අග්ගහිතවිසෙසතො සාමඤ්ඤතො විසෙසො න සුවිඤ්ඤෙය්‍යො හොතීති අධිප්පායෙනාහ ‘‘කුසලා වීමංසාධිපතීති එවං වත්තබ්බ’’න්ති.

441-443. ‘‘ඉතරානි ද්වෙ ලභතී’’ති එවං වත්තුං න සක්කා, හෙතාධිපතිදුකෙහි දස්සිතානි යානි ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස, කුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස, කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ච අබ්‍යාකතස්ස ච, අබ්‍යාකතො ධම්මො අබ්‍යාකතස්සා’’ති චත්තාරි විස්සජ්ජනානි, තෙසු හෙතුසහජාතනිස්සයඅත්ථිඅවිගතඉන්ද්‍රියමග්ගපච්චයෙසු සම්පයුත්තපච්චයෙ පවිට්ඨෙ ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස, අබ්‍යාකතො ධම්මො අබ්‍යාකතස්සා’’ති ඉමානි ද්වෙ ලභති. යං සන්ධාය අට්ඨකථායං වුත්තං ‘‘සචෙ තෙහි සද්ධිං…පෙ… තානෙව ද්වෙ ලභතී’’ති, තෙහි පන ඉතරානි නාම ‘‘කුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස, කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ච අබ්‍යාකතස්ස චා’’ති ඉමානි ද්වෙපි සියුං. න හි කුසලො ධම්මො කුසලස්ස විප්පයුත්තපච්චයෙන පච්චයො හොති. තෙන වුත්තං ‘‘ඉතරානි ද්වෙ ලභතීති පුරිමපාඨො’’තිආදි. ඉතරානි ද්වෙති වා අඤ්ඤානි ද්වෙ, යානි සම්පයුත්තපච්චයවසෙන ද්වෙ විස්සජ්ජනානි, විප්පයුත්තපවෙසෙ පන තතො අඤ්ඤානි අඤ්ඤථාභූතානි ද්වෙ විස්සජ්ජනානි. යානි සන්ධාය වුත්තං ‘‘කුසලො අබ්‍යාකතස්ස, අබ්‍යාකතො අබ්‍යාකතස්සාති ද්වෙ ලභතීති පඨන්තී’’ති. තෙසූති ඌනතරගණනාහෙතූසු විපාකඅඤ්ඤමඤ්ඤාදීසු.

අනාමට්ඨවිපාකානීති අග්ගහිතවිපාකපච්චයානි, ඝටනං අපෙක්ඛිත්වා අයං නපුංසකනිද්දෙසො. න විපාකහෙතුරහිතානි සාධාරණවසෙන වුත්තත්තා. තෙන වුත්තං අට්ඨකථායං ‘‘සාමඤ්ඤතො නවන්නම්පි හෙතූනං වසෙන වුත්තානී’’ති, ‘‘විපාකහෙතුපි ලබ්භතී’’ති ච.

තත්ථාති පඤ්චමඝටනතො පට්ඨාය පඤ්චසු ඝටනෙසු. තෙන විපාකෙන සහ, සමං වා උට්ඨානං එතස්සාති සමුට්ඨානන්ති අයම්පි අත්ථො සම්භවතීති වුත්තං ‘‘පටිසන්ධියං කටත්තාරූපම්පි තංසමුට්ඨානග්ගහණෙනෙව සඞ්ගණ්හාතී’’ති. එසෙව නයොති ඉමිනා කටත්තාරූපම්පි තංසමුට්ඨානග්ගහණෙනෙව සඞ්ගණ්හාතීති ඉමමෙවත්ථං අතිදිසති.

එවම්පීති ‘‘එතෙසු පනා’’තිආදිනා සඞ්ඛෙපතො වුත්තප්පකාරෙපීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘එතෙසු පන…පෙ… වුත්තනයෙනපී’’ති. යො යො පච්චයොති යො යො හෙතුආදිපච්චයො මූලභාවෙන ඨිතො පරෙසං පච්චයානං. තප්පච්චයධම්මානන්ති තෙහි හෙතුආදිපච්චයෙහි පච්චයභූතානං හෙතුආදිධම්මානං. නිරවසෙසඌනඌනතරඌනතමලාභක්කමෙනාති තෙ ධම්මා යෙසු විස්සජ්ජනෙසු යථාරහං නිරවසෙසා ලබ්භන්ති, යෙසු ඌනා ඌනතරා ඌනතමා ච ලබ්භන්ති, තෙන කමෙන ඝටනාවචනතො පච්චයුප්පන්නාපි යථාක්කමං නිරවසෙසාදික්කමෙනෙව ලබ්භන්ති. තෙනාහ ‘‘නිරවසෙසලාභෙ ච…පෙ… වෙදිතබ්බො’’ති.

හෙතුමූලකං නිට්ඨිතං.

445. පඤ්චමෙ එකන්ති සනිස්සයතො අබ්‍යාකතමූලං අකුසලන්ති ඉදං සන්ධායාහ ‘‘වත්ථුවසෙන සනිස්සයං වක්ඛතී’’ති. න ඉදන්ති ඉදං චතුත්ථං ඝටනං ලබ්භමානස්සපි වත්ථුස්ස වසෙන ඝටනං න හොති තස්ස වක්ඛමානත්තා, තස්මා ‘‘ආරම්මණවසෙනෙවා’’ති එකංසො ගහිතොති අත්ථයොජනා.

446. සහජාතපුරෙජාතා එකො නිස්සයපච්චයොති ඉමිනා සතිපි පච්චයධම්මභෙදෙ පච්චයභාවභෙදො නත්ථීති දස්සෙති, තථා ‘‘අත්ථිපච්චයො’’ති ඉමිනාපි. අවිගතපච්චයොපෙත්ථ අත්ථිපච්චයෙනෙව සඞ්ගහිතොති දට්ඨබ්බො. ‘‘අත්ථිඅවිගතපච්චයො’’ති පාඨො. සහජාතාරම්මණාධිපති පන න කෙවලං පච්චයධම්මප්පභෙදොව, අථ ඛො පච්චයභාවභෙදොපි අත්ථෙවාති ආහ ‘‘එවං…පෙ… අභාවතො’’ති. වුත්තමෙවත්ථං පාකටතරං කාතුං ‘‘නිස්සයභාවො හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සහජාතපුරෙජාතනිස්සයාදීනන්ති සහජාතනිස්සයපුරෙජාතනිස්සයාදීනං. ආදි-සද්දෙන සහජාතපුරෙජාතඅත්ථිඅවිගතභාවෙ සඞ්ගණ්හාති. න පනෙවන්තිආදිනා වුත්තමෙවත්ථං විවරන්තො ‘‘සහජාතො හී’’තිආදිමාහ. භින්නසභාවාති සමානෙපි අධිපතිසද්දවචනීයභාවෙ පච්චයභාවවිසිට්ඨෙන සභාවෙන භින්නසභාවා, න හෙතුපච්චයාදයො විය සභාවමත්තෙන. තෙනෙවාති භින්නසභාවත්තා එව. අඤ්ඤථා ‘‘කුසලො කුසලස්ස සහජාතවසෙන, අබ්‍යාකතො ආරම්මණවසෙන අධිපතිපච්චයෙන පච්චයො හොතී’’ති තදුභයං එකජ්ඣං කත්වා වත්තබ්බං සියා, න ච වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පඤ්හාවාරවිභඞ්ගෙ…පෙ… න වුත්ත’’න්ති.

447-452. සාධාරණවසෙනාති අධිපතින්ද්‍රියභාවසාමඤ්ඤෙන. තථා චෙව ඡ ඝටනානි යොජෙත්වා දස්සෙති ‘‘අධිපතී’’තිආදිනා. ද්වෙ පච්චයධම්මාති වීරියවීමංසානං වසෙන ද්වෙ පච්චයධම්මා, එකොයෙව චිත්තාධිපතිවසෙන. සමග්ගකානි පුබ්බෙ වත්තබ්බානි සියුං අධිපතිපටිපාටියාති අධිප්පායො. පඨමඤ්හි වීරියාධිපති පච්ඡා චිත්තාධිපතීති. තෙසං ආහාරමග්ගපච්චයානං පච්ඡා වුත්තානි සමග්ගකානි. සදිසත්තාති ඉදං පරතො ‘‘හෙතුවසෙන වුත්තඝටනෙහි සදිසත්තා’’තිආදිවචනං සන්ධාය වුත්තං.

457-460. දුමූලකන්ති කුසලාබ්‍යාකතමූලකං. තං කුසලමූලකෙසු කස්මා වුත්තන්ති චොදනායං ආහ ‘‘අබ්‍යාකතසහිතස්ස කුසලස්ස පච්චයභාවදස්සනවසෙනා’’ති. එත්ථාති අනුලොමගණනෙ. යථාවුත්තෙසූති ‘‘සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයවිපාකසම්පයුත්තවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතමූලකෙසූ’’ති එවං වුත්තෙසු සහජාතාදිමූලකෙසු. අත්ථිඅවිගතමූලකවජ්ජෙසූති අත්ථිඅවිගතමූලකානි ඨපෙත්වා අවසෙසෙසු ආහාරෙන ආහාරපච්චයෙන ඝටනානි න යොජිතානීති සම්බන්ධො. අධිපතින්ද්‍රියෙහි ච නිස්සයාදිවජ්ජෙසු සහජාතාදීසු ඝටනානි න යොජිතානීති යොජනා. තෙසූති හෙතුකම්මඣානමග්ගෙසු ආහාරෙ අධිපතින්ද්‍රියෙසු ච තංතංඝටනවසෙන යථාවුත්තෙසු යොජියමානෙසු. තෙනාති හෙතුආදිඅරූපධම්මානංයෙව ලබ්භනතො. තෙහි ඝටනානීති හෙතුආදීහි යොජියමානානි ඝටනානි. රූපමිස්සකත්තාභාවෙනාති ඉදං වුත්තසදිසතාය කාරණවචනං. කස්මා පනෙත්ථ අත්ථිඅවිගතමූලකානි නිස්සයවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතානි තෙහි වජ්ජිතානීති ආහ ‘‘අත්ථිඅවිගතෙහි පනා’’තිආදි. නිස්සයාදීහි යොජියමානානි අධිපතින්ද්‍රියානි රූපමිස්සකානි හොන්තීති න වුත්තානීති සම්බන්ධො. යදි එවං කස්මා අත්ථිඅවිගතමූලකෙසු ආහාරෙන, නිස්සයාදිමූලකෙසු ච අධිපතින්ද්‍රියෙහි යොජනා කතාති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘අධිපතාහාරින්ද්‍රියමූලකෙසූ’’තිආදි.

473-477. එදිසෙසු ඨානෙසු ඛන්ධ-සද්දො අරූපෙස්වෙව නිරුළ්හොති කත්වා වුත්තං ‘‘න පවත්තෙ විය ඛන්ධායෙව පච්චයුප්පන්නභාවෙන ගහෙතබ්බා’’ති. කටත්තාරූපම්පි පන ලබ්භතීති ඉමිනා ‘‘එකක්ඛණිකකම්මවසෙන වුත්තානී’’ති වචනං පටික්ඛිපති. යමත්ථං සන්ධාය ‘‘කස්මා න වුත්ත’’න්ති වුත්තං, තං පාකටතරං කරොන්තො ‘‘නනූ’’තිආදිං වත්වා පුන තං උදාහරණෙන විභාවෙතුං ‘‘යථාචා’’තිආදි වුත්තං. ආරම්මණනිස්සයපච්චයභාවෙනාති ආරම්මණපච්චයභාවෙන නිස්සයපච්චයභාවෙන ච. කම්මස්ස ච පච්චයභාවො පාකටොයෙවාති ආහ ‘‘කම්මම්පි ආරම්මණපච්චයභාවෙන වත්තබ්බ’’න්ති. ද්වින්නං පච්චයභාවානන්ති කම්මාරම්මණපච්චයභාවානං. අඤ්ඤමඤ්ඤපටික්ඛෙපතොති ඉමිනා ද්වින්නං පච්චයභාවානං භින්නත්තා පවත්තිආකාරස්ස එකක්ඛණෙ එකස්මිං පච්චයධම්මෙ අයුජ්ජමානතං දස්සෙති. යථාදස්සිතස්ස නිදස්සිතබ්බෙන අසමානතං දස්සෙන්තො ‘‘පච්චුප්පන්නඤ්හි…පෙ… යුත්තං වත්තු’’න්ති ආහ. කම්මං පනාතිආදිනා කම්මාරම්මණපච්චයානං පවත්තිආකාරස්ස භින්නත්තා එකජ්ඣං හුත්වා අප්පවත්තිමෙව විභාවෙති. යතො තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං පටික්ඛෙපකා වුත්තා, කස්මා පන තංයෙව වත්ථු ආරම්මණපච්චයො හොති නිස්සයපච්චයො ච, න තංයෙව කම්මං ආරම්මණපච්චයො ච කම්මපච්චයො චාති? න චොදෙතබ්බමෙතං, ධම්මසභාවො එසොති දස්සෙන්තො ‘‘එස ච සභාවො’’තිආදිමාහ. තත්ථ වත්තමානානන්ති පච්චුප්පන්නානං. යන්ති ඉදං ‘‘වත්තබ්බතා’’ති ඉමිනා සම්බන්ධියමානං ‘‘යා’’ති ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන විපරිණාමෙතබ්බං. යථාතිආදිනා තමෙවත්ථං උදාහරණදස්සනෙන විභාවෙති.

478-483. යං විඤ්ඤාණං අධිපතිපච්චයො න හොති, තං අනාමට්ඨාධිපතිභාවං දට්ඨබ්බං. වත්ථුස්ස වසෙනාති හාපෙතබ්බස්ස වත්ථුස්ස වසෙන.

484-495. අරූපින්ද්‍රියානි රූපානං පච්චයත්තෙන ලබ්භන්තීති යොජනා. යදිපි එවං වුත්තං රූපින්ද්‍රියානං අරූපානං පච්චයත්තඤ්ච ලබ්භතීති ආහ ‘‘චක්ඛාදීනි ච පන චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං ලබ්භන්තී’’ති. තංසමානගතිකාති වීරියෙන සමානගතිකා මග්ගපච්චයතාය.

511-514. විප්පයුත්තමූලකෙ ‘‘දසමෙ කුසලාදයො චිත්තසමුට්ඨානාන’’න්ති ඉදං පවත්තිවසෙන අට්ඨකථායං වුත්තන්ති ආහ ‘‘පටිසන්ධියං පන ‘ඛන්ධා කටත්තාරූපානං වත්ථු ච ඛන්ධාන’න්ති ඉදම්පි ලබ්භතී’’ති. තස්ස දස්සනවසෙනාති තස්ස වත්ථුස්ස දස්සනවසෙන, න අනවසෙසතො පච්චයධම්මස්ස දස්සනවසෙන. තෙනාහ ‘‘ඛන්ධා ච වත්ථුස්සාති ඉදම්පි පන ලබ්භතෙවා’’ති. න වජ්ජෙතබ්බානීති තෙසම්පි පච්චයුප්පන්නභාවෙන යොජෙතබ්බත්තා.

515-518. අරූපවත්ථාරම්මණමහාභූතඉන්ද්‍රියාහාරානං පච්චයධම්මානන්ති අත්ථො. ‘‘ආහාරින්ද්‍රියපච්චයා චා’’තිපි පන වත්තබ්බං. කස්මා? න හි ඉන්ද්‍රියාහාරානං වසෙන සහජාතාදයො ලබ්භන්ති, ඉන්ද්‍රියාහාරානං පන වසෙන ඉන්ද්‍රියාහාරපච්චයාව ලබ්භන්ති. ‘‘සහජාතං පුරෙජාතං පච්ඡාජාතං ආහාරං ඉන්ද්‍රිය’’න්ති හි උද්දිසිත්වා අත්ථිපච්චයො විභත්තොති. කෙචි පනෙත්ථ ‘‘ආහාරග්ගහණෙන කබළීකාරො ආහාරොව ගහිතො, ඉන්ද්‍රියග්ගහණෙන ච රූපජීවිතින්ද්‍රියමෙව, සෙසාහාරින්ද්‍රියානි සහජාතාදීස්වෙව අන්තොගධානි කතානි. යානි තදන්තොගධානි, තෙ සන්ධාය අට්ඨකථායං ‘අරූපවත්ථාරම්මණමහාභූතඉන්ද්‍රියාහාරානං වසෙනා’ති එත්ථ ඉන්ද්‍රියාහාරග්ගහණං කතන්ති ‘සහජාතපුරෙජාතපච්ඡාජාතපච්චයා ලබ්භන්තී’ති වුත්ත’’න්ති වදන්ති.

තත්ථ අරූපානං සහජාතපච්ඡාජාතාහාරින්ද්‍රියපච්චයභාවො යථාරහං වෙදිතබ්බො. වත්ථු සහජාතං පුරෙජාතඤ්ච, ආරම්මණං පුරෙජාතමෙව, අභිඤ්ඤාඤාණස්ස පන කදාචි සහජාතම්පි ආරම්මණපච්චයො හොතියෙව. සහජාතග්ගහණෙන පනෙත්ථ සහජාතපච්චයභූතොව ගය්හති, සො ච එකුප්පාදාදිලක්ඛණයුත්තොවාති යො ධම්මො සහජාතො හුත්වා ආරම්මණං හොති, න සො ඉධ අධිප්පෙතො. යදි සහජාතොපි ආරම්මණං හොති, කස්මා පාළියං තථා න විභත්තන්ති? එකකලාපපරියාපන්නස්ස එකුප්පාදාදිලක්ඛණයුත්තස්ස භින්නකලාපපරියාපන්නතො සඞ්කරමොචනත්ථං. අපිච අප්පචුරභාවතො අපාකටභාවතො ච තං න ගහිතං. තතොති නවමතොති අත්ථො, න දසමතොති අධිප්පායො. න හි එකාදසමෙ අධිපති අත්ථීති. තථා චුද්දසමෙති එත්ථ තථා-සද්දෙන වත්ථුග්ගහණෙන චක්ඛාදිවත්ථූනිපි ගහිතානීති ඉමමත්ථං උපසංහරති. තදෙවාති ආරම්මණමෙව.

519. සහජාතානි වියාති සහජාතපච්චයසහිතානි විය ඝටනානි. සහජාතෙනාති සහජාතපච්චයෙන. තානීති ‘‘පකිණ්ණකඝටනානී’’ති වුත්තඝටනානි. යානි හි සහජාතපච්චයෙන න යොජිතානි, තානෙත්ථ පකිණ්ණකඝටනානීති වුත්තානි. පුරෙජාත…පෙ… වසෙනාති එත්ථ අයං යොජනා – පුරෙජාතස්ස පච්ඡාජාතස්ස ආහාරස්ස ඉන්ද්‍රියස්ස ච සහජාතෙන අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච සාමඤ්ඤවසෙන, තෙසංයෙව සහජාතෙන අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච අසාමඤ්ඤවසෙන චාති වුත්තං හොති. යථා පුරෙජාතස්ස පච්ඡාජාතස්ස ච සහජාතෙන අසාමඤ්ඤං භින්නසභාවත්තා, තතො එව ආහාරින්ද්‍රියානම්පි තෙන අසාමඤ්ඤං, එවං පුරෙජාතාදීනං චතුන්නම්පි අඤ්ඤමඤ්ඤං අසාමඤ්ඤං භින්නසභාවත්තා. එවං අසාමඤ්ඤවසෙන අසමානතාවසෙන යථාවුත්තානි ඝටනානි විප්පකිණ්ණානි. යථා පන සහජාතපච්චයධම්මා අරූපක්ඛන්ධාදයො තෙනෙව සහජාතපච්චයතාසඞ්ඛාතෙන මිථූනං සමානභාවෙන අඤ්ඤෙහි අසංකිණ්ණා අත්තනො පච්චයුප්පන්නානං පච්චයො හොන්තීති අසාමඤ්ඤවසෙන තෙසං පවත්ති, එවං පුරෙජාතාදිපච්චයධම්මාපීති තෙසං සහජාතෙන අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච යථාවුත්තස්ස සාමඤ්ඤස්ස අසාමඤ්ඤස්ස ච වසෙන තානි ඝටනානි විප්පකිණ්ණානීති පකිණ්ණකානි වුත්තානි. එවං සන්තෙ සහජාතානම්පි ඝටනානං පකිණ්ණකභාවො ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති, තෙසං සහජාතතාය එව අවිප්පකිණ්ණභාවසිද්ධිතො. තෙන වුත්තං ‘‘සහජාතං අග්ගහෙත්වා වුත්තානි පකිණ්ණකානි නාමා’’ති.

තානීති පකිණ්ණකඝටනානි. කුසලවිපාකාති කුසලා ච විපාකා ච, යෙ අභින්නලක්ඛණා හුත්වා කුසලසභාවා විපාකසභාවා චාති අත්ථො. එවංසභාවඤ්ච එකං අඤ්ඤින්ද්‍රියමෙවාති ආහ ‘‘ඉදං…පෙ… ලබ්භතී’’ති. නනු ච සද්ධින්ද්‍රියාදිවසෙනපි අයමත්ථො ලබ්භතීති? තෙසං කිරියසභාවතාපි අත්ථෙවාති. දුක්ඛන්ති චෙතසිකදුක්ඛං. තෙනාහ ‘‘අකුසලමෙවා’’ති. විපාකස්ස දුක්ඛස්සාති යොජනා. තෙන වුත්තං ‘‘අඣානඞ්ගත්තා’’ති. අකුසලවිපාකකිරියාති විචිකිච්ඡාචිත්තපඤ්චවිඤ්ඤාණකිරියාමනොධාතූසු පවත්තනතො අකුසලවිපාකකිරියාව හොති චිත්තට්ඨිතීති අත්ථො. යස්මා අකුසලවිපාකාති එවමත්ථෙ ගය්හමානෙ දුක්ඛස්ස චිත්තට්ඨිතියා ච වසෙන යථා ඣානෙසු, එවං අඤ්ඤෙසං වසෙන අඤ්ඤෙසු ච න ලබ්භති, තස්මා අකුසලස්ස විපාකාති එවමත්ථෙ ගය්හමානෙ දුක්ඛින්ද්‍රියස්ස වසෙන ඉන්ද්‍රියෙසු ලබ්භතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අකුසලස්ස…පෙ… ලබ්භෙය්‍යා’’ති. ඉමස්මිං කුසලත්තිකෙ විපාකො විපාකාබ්‍යාකතමිච්චෙව ගය්හති, න අකුසලාදිපදෙහි විසෙසෙත්වාති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘කුසලවිපාකා…පෙ… නත්ථී’’ති ආහ.

පඤ්හාවාරස්ස ඝටනෙ අනුලොමගණනා නිට්ඨිතා.

පච්චනීයුද්ධාරවණ්ණනා

527. නහෙතුපච්චයෙනාති එත්ථ න-කාරො අඤ්ඤත්ථොති දස්සෙන්තො ‘‘හෙතුපච්චයතො අඤ්ඤෙන පච්චයෙනා’’ති ආහ. අග්ගහිතග්ගහණෙනාහි සහජාතාදිසඞ්ගහවසෙන අග්ගහිතානං ගහණෙන. අට්ඨ හොන්තීති ඉමිස්සා පාළියා ආගතා ආරම්මණාදයො අට්ඨ පච්චයා හොන්ති. තෙසූති අට්ඨසු පච්චයෙසු. තීහීති ආරම්මණසහජාතඋපනිස්සයපච්චයෙහි. ද්වීහීති ආරම්මණපච්චයඋපනිස්සයපච්චයෙහි. තස්මිං තස්මිං පච්චයෙති තස්මිං තස්මිං හෙතුආදිකෙ පච්චයෙ. තතො හෙතුආදිපච්චයතො. යථායොගං යොජෙතබ්බාති යස්මිං පච්චයෙ පච්චනීයතො ඨිතෙ යෙ පච්චයා අනුලොමතො යොජනං ලභන්ති, තෙ යොජෙතබ්බාති අත්ථො.

ද්වින්නන්ති අනන්තරූපනිස්සයස්ස පකතූපනිස්සයස්සාති ඉමෙසං ද්වින්නං. වත්ථුපුරෙජාතස්ස වසෙන පුරෙජාතං ආරම්මණපුරෙජාතස්ස ආරම්මණෙන සඞ්ගහිතත්තා. අඤ්ඤිස්සා චෙතනායාති නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයභාවෙනෙව පවත්තාය චෙතනාය. අරූපාහාරා අපරිච්චත්තසහජාතභාවා එව ආහාරපච්චයො හොන්ති, රූපාහාරො ඨිතිප්පත්තොයෙවාති වුත්තං ‘‘සහජාතතො අඤ්ඤස්ස කබළීකාරාහාරස්ස වසෙන ආහාරො’’ති. සහජාතතො අඤ්ඤස්සාති ච ඉදං අරූපාහාරනිවත්තනත්ථං වුත්තං, න කබළීකාරාහාරවිසෙසනිවත්තනත්ථං තාදිසස්සෙව තස්ස අභාවතො. න හි රූපාහාරො සහජාතපච්චයො හොති, නාපි පුරෙජාතපච්චයො හොති. යථා සහජාතානං සහජාතපච්චයො න හොති, එවං පුරෙජාතානං පච්ඡාජාතපච්චයො න හොති, පච්ඡාජාතානඤ්ච පුරෙජාතපච්චයො න හොති. කස්මා? තාදිසස්ස පච්චයලක්ඛණස්ස අභාවතො. යෙසඤ්හි යො ජනකො, න තෙහි තස්ස සහජාතතා අත්ථි, නාපි පුරෙජාතතා පුරෙජාතපච්චයලක්ඛණයුත්තා, පච්ඡාජාතපච්චයතාය පන වත්තබ්බමෙව නත්ථි රූපධම්මත්තා. උපත්ථම්භකත්තෙපි එසෙව නයො, තස්මා සහජාතාදිවිධුරො එව තස්ස පච්චයභාවො වෙදිතබ්බො. තෙනෙව හි ‘‘සහජාතං පුරෙජාතං පච්ඡාජාතං ආහාරං ඉන්ද්‍රිය’’න්ති එත්ථ රූපජීවිතින්ද්‍රියං විය රූපාහාරො විසුං ගහිතො. තථා චාහ ‘‘රූපාහාරො…පෙ… ආහාරපච්චයොව හොතී’’ති. සහජාතතො පුරෙජාතතො ච අඤ්ඤස්ස රූපජීවිතින්ද්‍රියස්සාති එත්ථ රූපාහාරෙ වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො.

එවඤ්ච කත්වාති පුරිමපුරිමෙහි අසඞ්ගහිතසඞ්ගණ්හනවසෙන පච්ඡිමපච්ඡිමානං ගහිතත්තා තථා රූපාහාරස්ස ජීවිතින්ද්‍රියස්ස ච වසෙන ඉධ ආහාරින්ද්‍රියපච්චයානං ගහිතත්තාති අත්ථො, අඤ්ඤථා ‘‘ආහාරපච්චයෙන පච්චයො, ඉන්ද්‍රියපච්චයෙන පච්චයො’’ති වත්තබ්බං සියාති අධිප්පායො. තෙනෙවාහ ‘‘ආරම්මණ…පෙ… ඉච්චෙව වුත්ත’’න්ති. තදඤ්ඤාභාවාති තතො ආරම්මණාදිපච්චයතො අඤ්ඤස්ස ඉධාධිප්පෙතකම්මාදිපච්චයස්ස කුසලෙ අභාවා. තස්මාති යස්මා ආරම්මණතො අඤ්ඤෙසං ද්වින්නං වසෙන උපනිස්සයො වුත්තො, තස්මා ‘‘ආරම්මණාධිපති ආරම්මණපච්චයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡතී’’ති වත්තබ්බං, න ආරම්මණූපනිස්සයෙති අධිප්පායො. යදි එවං කස්මා පරිත්තත්තිකපඤ්හාවාරපච්චනීයෙ ආරම්මණං න වුත්තං. උපනිස්සයෙන හි අසඞ්ගහිතත්තෙ තං වත්තබ්බමෙව සියාති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘යං පනා’’තිආදි. තත්ථ පුරිමෙහි අසඞ්ගහිතවසෙන වුත්තානන්ති පුරිමෙහි පච්චයෙහි අසඞ්ගහිතවසෙන වුත්තානං පච්ඡිමානං පච්චයානං. සඞ්ගහිතවිවජ්ජනාභාවතොති අත්තනා සමානලක්ඛණතාය සඞ්ගහිතස්ස පච්චයස්ස විවජ්ජනාභාවතො, විවජ්ජනෙ කාරණං නත්ථීති අත්ථො. උපනිස්සයතො අඤ්ඤාරම්මණාභාවතොති අප්පමාණො ධම්මො අප්පමාණස්ස ධම්මස්ස ආරම්මණං හොන්තො ආරම්මණූපනිස්සයොව හොති ආරම්මණාධිපතිභාවතොති අත්ථො. යථා ආරම්මණෙ ගහිතෙ ආරම්මණූපනිස්සයො ගහිතොව හොති බලවාරම්මණභාවතො, එවං ආරම්මණූපනිස්සයෙ ගහිතෙ ආරම්මණං ගහිතමෙව හොති තංසභාවත්තාති තත්ථ තං විසුං න උද්ධටන්ති දට්ඨබ්බං. තෙනාහ ‘‘න පන ආරම්මණූපනිස්සයස්ස ආරම්මණෙ අසඞ්ගහිතත්තා’’ති.

පච්ඡාජාතආහාරානන්ති අත්තනො පච්චයුප්පන්නතො පුරෙජාතකායතො පච්ඡාජාතානං අරූපාහාරානං. තෙ හි අත්තනා සහජාතඅරූපධම්මානං තංසමුට්ඨානරූපධම්මානම්පි සහජාතඅත්ථිපච්චයා හොන්ති, පුරෙජාතානං පන වත්ථූනං පච්ඡාජාතඅත්ථිපච්චයො. පච්ඡාජාතින්ද්‍රියානන්ති පච්ඡාජාතානං අරූපින්ද්‍රියානං. සෙසං ආහාරෙ වුත්තනයෙන යොජෙතබ්බං. යස්මා එතෙ ආහාරින්ද්‍රියා යස්මිං ඛණෙ පුරෙජාතඅත්ථිපච්චයං ලභන්ති, තස්මිංයෙව ඛණෙ තංතංපච්චයුප්පන්නානං සහජාතඅත්ථිපච්චයො පච්ඡාජාතඅත්ථිපච්චයො ච හොන්ති, තස්මා වුත්තං ‘‘සහාපි අත්ථිඅවිගතපච්චයභාවො හොතී’’ති. තිණ්ණන්ති සහජාතාදීනං තිණ්ණං. ඡහි භෙදෙහීති විසුං ගහිතෙහි සහජාතාදීහි පඤ්චහි යථාරහං එකජ්ඣං ගහිතභෙදෙන චාති ඡහි අත්ථිපච්චයභෙදෙහි. එකෙකං සඞ්ගහෙත්වාති අත්ථිපච්චයලක්ඛණං අවිගතපච්චයලක්ඛණඤ්ච විසුං විසුං ඡහි භෙදෙහි සඞ්ගහෙත්වා වුත්තං.

අජ්ඣත්තිකබාහිරභෙදතොති වත්තබ්බං චක්ඛාදීනං ජීවිතින්ද්‍රියස්ස ච අධිප්පෙතත්තා, සපරසන්තානිකානඤ්ච ඉන්ද්‍රියානං අනධිප්පෙතත්තා. නිස්සයපුරෙජාතවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතානං පුරෙජාතභූතානන්ති අධිප්පායො. තෙසඤ්හි පුරෙජාතෙ සඞ්ගහො. තදෙකදෙසස්සාති ආරම්මණෙකදෙසස්ස, ආරම්මණාධිපතිආරම්මණූපනිස්සයානන්ති අත්ථො. තෙසන්ති නිස්සයාදීනං. උපනිස්සයාදීසූති උපනිස්සයපුරෙජාතපච්චයාදීසු. තං පන පුරෙජාතභූතං ආරම්මණං. තත්ථාති උපනිස්සයපච්චයසඞ්ගහෙ. යථාවුත්තනයො චෙත්ථ එකන්තෙන ගහෙතබ්බොති දස්සෙතුං ‘‘අථ පනා’’තිආදි වුත්තං.

එව-සද්දො ආනෙත්වා යොජෙතබ්බො, අඤ්ඤථා තෙසු පඤ්හෙසු එකසභාවතොව පච්චයස්ස ආගමනං වුත්තං සියා. තෙනාති ‘‘එකොවා’’ති අවධාරණෙන අග්ගහිතෙන. තෙසූති සහජාතපුරෙජාතපච්චයෙසු. උක්කට්ඨවසෙනාති ‘‘එකො ද්වෙ’’තිආදිනා වුත්තඋක්කංසවසෙන. තෙ තෙ පච්චයෙ සඞ්ගහෙත්වාති තෙ හෙතුආදිපච්චයෙ සහජාතාදිපච්චයෙහි සඞ්ගහෙත්වා. දස්සිතපච්චයපරිච්ඡෙදොති සොළසාදිභෙදෙන සඞ්ගහෙත්වා දස්සිතපච්චයපරිච්ඡෙදො.

පභෙදපරිහානීසූති සහජාතපච්චයාදීහි සඞ්ගහිතපච්චයප්පභෙදෙ තංතංපච්චයපටික්ඛෙපෙ පඤ්හාපරිහානියඤ්චාති අත්ථො. නහෙතුපච්චයාති ඉමිනා හෙතුපච්චයතො අඤ්ඤෙ පච්චයා ගහිතාති කත්වා වුත්තං ‘‘නහෙතුපච්චයාති එත්ථ ලබ්භමානපච්චයෙ සන්ධාය වුත්ත’’න්ති. එවඤ්ච කත්වාති සබ්බපච්චනීයසාධාරණලක්ඛණවසෙන වුත්තත්තා එව න වත්තබ්බං සියා, න හි හෙතුපච්චයෙ පච්චනීයතො ඨිතෙ හෙතුධම්මො හෙතුස්ස ධම්මස්ස සහජාතපච්චයෙන පච්චයොති සක්කා වත්තුං. වීසති පච්චයාති හෙතුපච්චයෙන සද්ධිං වීසති පච්චයා. පරිහානීයං විත්ථාරකථං දස්සෙන්තොති යොජනා.

528. තෙහි තෙහි පච්චයෙහීති සහජාතපච්චයාදීහි තෙහි තෙහි සඞ්ගාහකභූතෙහි පච්චයෙහි. තෙ තෙ පච්චයාති සඞ්ගහෙතබ්බා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයාදයො හෙතුපච්චයාදයො වා තෙ තෙ පච්චයා. අඤ්ඤෙසං අභාවං සන්ධාය වුත්තං, න තෙසං සබ්බෙසං සම්භවන්ති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘න හී’’තිආදි. තත්ථ ද්වෙයෙවාති ආරම්මණාධිපතිං අපනෙත්වා ආහ. අබ්‍යාකතස්සපීති පි-සද්දෙන න කෙවලං කුසලස්සෙව, අථ ඛො අබ්‍යාකතස්සපීති කුසලං සම්පිණ්ඩෙති.

530. තෙන සද්ධින්ති වත්ථුනා සද්ධිං. සුද්ධානන්ති කෙවලානං වත්ථුනා විනා ච ගහිතානං කුසලක්ඛන්ධානං. යදිපි වත්ථුනා සද්ධිං සහජාතට්ඨො නත්ථි, නිස්සයාදිභාවො පන අත්ථෙවාති දස්සෙන්තො ‘‘වත්ථුනා පනා’’තිආදිමාහ.

සහජාතපුරෙජාතපච්ඡාජාතආහාරින්ද්‍රියානං අත්ථිපච්චයෙන සඞ්ගහෙතබ්බත්තා සහජාතාදීහි සඞ්ගහෙතබ්බානං තංසඞ්ගහො සුකරොති දස්සෙතුං උපනිස්සයෙන සඞ්ගහෙතබ්බානං සඞ්ගහො වුත්තනයො එවාති වුත්තං ‘‘චතූසු සබ්බපච්චයෙ සඞ්ගණ්හිත්වා’’ති. කම්මං පන සහජාතූපනිස්සයෙහි අසඞ්ගහෙතබ්බතාපි අත්ථීති සරූපතො ගහිතං, අඤ්ඤථා ‘‘තීසු පච්චයෙසූ’’ති වත්තබ්බං සියා. මිස්සකාමිස්සකස්සාති සහජාතපුරෙජාතාදිභාවෙහි මිස්සකස්ස තථා අමිස්සකස්ස ච. වුත්තමෙවත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘න හී’’තිආදි වුත්තං. තෙනාති අත්ථිපච්චයවිභාගසඞ්ගාහකානං සහජාතාදීනං ගහණෙන. සබ්බපච්චයානං…පෙ… හොතීති ඉමිනා ‘‘ඉමස්මිං පන පච්චයුද්ධාරෙ’’තිආදිනා වුත්තොපි පච්චයසඞ්ගහො ඉධ අත්ථතො දස්සිතොයෙවාති ඉමමත්ථං දස්සෙති.

නිස්සයො කස්මා න වුත්තො? සහජාතනිස්සයො පුරෙජාතනිස්සයොති හි සක්කා විභජිතුන්ති අධිප්පායො. විප්පයුත්තො වා කස්මා න වුත්තො? පුරෙජාතවිප්පයුත්තො පච්ඡාජාතවිප්පයුත්තොති විභජිතුං සක්කාති අත්ථො. යං මිස්සකාමිස්සකභාවං මනසි කත්වා ‘‘අවත්තබ්බත්තා’’ති වුත්තං, තං දස්සෙන්තො ‘‘නිස්සයො තාවා’’තිආදිමාහ. විසෙසිතබ්බො ‘‘විප්පයුත්තපච්චයෙන පච්චයො’’ති අවිසෙසෙන පාළියං වුත්තත්තා. සො වියාති අත්ථිපච්චයො විය, නිස්සයපච්චයො විය වා අත්ථිපච්චයවිසෙසාභාවෙන විප්පයුත්තපච්චයො න වත්තබ්බොව. ද්වින්නං පච්චයානං විය පභෙදසබ්භාවතොති දස්සෙන්තො ‘‘සහජාතපුරෙජාතානඤ්චා’’තිආදිමාහ. තථාතිආදිනා වුත්තමත්ථං පාළියා සමත්ථෙතුං ‘‘වක්ඛතී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ මග්ගඵලධම්මානං මග්ගඵලතංසමුට්ඨානරූපවසෙන සහජාතඅත්ථිපච්චයො තෙසංයෙව පුරෙජාතචතුසන්තතිරූපවසෙන පච්ඡාජාතඅත්ථිපච්චයො වුත්තො, න පන විප්පයුත්තපච්චයභාවො වක්ඛතීති යොජනා. සොති විප්පයුත්තපච්චයො.

හෙතුආදීනං සහජාතන්තොගධත්තා හෙතුආදයො තබ්බිසෙසා හොන්තීති කත්වා වුත්තං ‘‘සහජාතපච්චයො ච හෙතුආදීහි විසෙසෙතබ්බො’’ති. සොති සහජාතපච්චයො. විරුද්ධපච්චයෙහීති සහජාතපුරෙජාතස්ස සහජාතාදිභාවෙන විරුද්ධෙහි පච්චයෙහි. තෙනාහ ‘‘උප්පත්තිකාලවිරුද්ධෙහි පච්චයෙහී’’ති.

පච්චනීයුද්ධාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පච්චනීයගණනවණ්ණනා

නහෙතුමූලකවණ්ණනා

532. අධිපතිපච්චයාදිභූතො ආරම්මණපච්චයොති ආරම්මණආරම්මණාධිපතිආරම්මණූපනිස්සයෙ වදති. තෙ ච යස්මා ආරම්මණසභාවා එව, තස්මා වුත්තං ‘‘පරිහායතියෙවා’’ති. පන්නරසසූති දුතියෙ සහජාතපච්චයෙ ‘‘හෙතුපච්චයො’’තිආදිනා වුත්තෙසු පන්නරසසු. එකාදසන්නං වසෙනාති සහජාතපච්චයො, සහජාතතාවිසිට්ඨා අධිපතිනිස්සයකම්මාහාරින්ද්‍රියත්ථිඅවිගතහෙතුඣානමග්ගා චාති ඉමෙසං එකාදසන්නං වසෙන. සහජාතෙ අන්තොගධා හෙතුආදයො. තස්මිං පටික්ඛිත්තෙති තස්මිං සහජාතෙ පටික්ඛිත්තෙ පච්චනීයතො ඨිතෙ. අනන්තොගධා සහජාතෙ, කෙ පන තෙති ආහ ‘‘ආරම්මණාධිපතිපුරෙජාතනිස්සයාදයො’’ති. ආරම්මණාදිආකාරෙනාති ආරම්මණපුරෙජාතනිස්සයනානාක්ඛණිකකම්මාදිආකාරෙන.

තස්මිං පටික්ඛිත්තෙති තස්මිං සහජාතපච්චයෙ පටික්ඛිත්තෙ. ඉමෙ වාරාති සහජාතං පුරෙජාතන්ති විස්සජ්ජිතවාරා. එතෙ නිස්සයාදයොති සහජාතතාවිසිට්ඨෙ නිස්සයාදිකෙ වදති, න ඉතරෙ. තෙනාහ ‘‘යස්මා ච…පෙ… පටික්ඛෙපෙන පටික්ඛිත්තා’’ති.

නිස්සයාදිභූතඤ්ච සහජාතපච්චයං ඨපෙත්වාති එතෙන ‘‘ඨපෙත්වා සහජාතපච්චය’’න්ති එත්ථ අන්තොගධනිස්සයාදිභාවොයෙව සහජාතපච්චයො ගහිතොති දස්සෙති. නිස්සයාදීති ආදි-සද්දෙන හෙතුආදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයධම්මවසෙන පවත්තිසබ්භාවතොති අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයධම්මවසෙන සහජාතාදීහි පවත්තිසබ්භාවතො අඤ්ඤමඤ්ඤෙ පටික්ඛිත්තෙ ‘‘කුසලො කුසලාබ්‍යාකතස්සා’’ති වාරො පරිහායති. තෙසං තෙසං පච්චයුප්පන්නානන්ති ඉදං සාමඤ්ඤවචනම්පි ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයසඞ්ගහං ගතා’’ති වචනතො අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයලාභීනංයෙව ගහණං සියාති ආසඞ්කං නිවත්තෙතුං ‘‘කුසලො ච කුසලස්සා’’තිආදි වුත්තං. සමුදායභූතොති චතුක්ඛන්ධසමුදායභූතො. එකදෙසභූතෙහීති තස්සෙව එකදෙසභූතෙහි. ‘‘කුසලො පනා’’තිආදි ‘‘නඅඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙන…පෙ… පරිහායතී’’ති ඉමස්ස අට්ඨකථාවචනස්ස සමාධානවචනං.

රූපක්ඛන්ධෙකදෙසොව හොන්ති රූපාහාරරූපින්ද්‍රියවසෙන, ‘‘එකන්තෙන විප්පයුත්තපච්චයධම්මෙහී’’ති වුත්තධම්මා ‘‘තෙ’’ති පච්චාමට්ඨාති ආහ ‘‘තෙති තෙ විප්පයුත්තපච්චයධම්මා’’ති.

533. පච්චනීයගණනං දස්සෙතුන්ති වුත්තෙපි නනු පච්චයගණනමෙව දස්සිතං හොතීති කස්සචි ආසඞ්කා සියාති තං නිවත්තෙන්තො ආහ ‘‘පච්චනීයවාරගණනා හි දස්සිතා’’ති. බලවකම්මං විපාකස්ස උපනිස්සයො හොති, ඉතරං කම්මපච්චයො එවාති ආහ ‘‘විපාකස්සපි පන…පෙ… කම්මපච්චයො හොතී’’ති.

නහෙතුමූලකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

534. පරිච්ඡින්නගණනානීති ඉදං න ගණනාපෙක්ඛං, අථ ඛො විස්සජ්ජනාපෙක්ඛන්ති ආහ ‘‘පරිච්ඡින්නගණනානි විස්සජ්ජනානී’’ති. පච්චනීයතො ඨිතොපි හෙතු නයානං මූලභාවෙනෙව ඨිතොති ආහ ‘‘හෙතුමූලකෙ’’ති, අට්ඨකථායං පන ‘‘නහෙතුමූලක’’මිච්චෙව වුත්තං.

538. මූලං සඞ්ඛිපිත්වාති සත්තමූලකං අට්ඨමූලකං නවමූලකඤ්ච සඞ්ඛිපිත්වා. ද්වීසූති ‘‘තීණී’’ති වුත්තෙසු තීසු විස්සජ්ජනෙසු පුරිමෙසු ද්වීසු ‘‘කුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස, අකුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්සා’’ති ඉමෙසු. තෙනාහ ‘‘විපාකො පච්චයුප්පන්නො හොතී’’ති. තතියෙති ‘‘අබ්‍යාකතො ධම්මො අබ්‍යාකතස්සා’’ති ඉමස්මිං. තෙසමුට්ඨානිකකායොති උතුචිත්තාහාරානං වසෙන තෙසමුට්ඨානිකකායො.

545. එතං ද්වයං සන්ධාය වුත්තං, යථා අරූපං අරූපස්ස, එවං රූපම්පි රූපස්ස විප්පයුත්තපච්චයො න හොතීති. රූපාබ්‍යාකතො අරූපාබ්‍යාකතස්සාති ඉදං වත්ථුඛන්ධෙ සන්ධාය වුත්තං. අරූපාබ්‍යාකතො රූපාබ්‍යාකතස්සාති ඉදං පන චිත්තසමුට්ඨානරූපඤ්චාති තෙසං එකන්තිකො විප්පයුත්තපච්චයභාවොති ආහ ‘‘සහජාත…පෙ… හොතියෙවා’’ති. සහජාතාහාරින්ද්‍රියවසෙනාති සහජාතඅරූපාහාරින්ද්‍රියවසෙන.

546. එකමූලකෙකාවසානා අනන්තරපකතූපනිස්සයවසෙන ලබ්භන්තීති ඉදං යථාරහවසෙන වුත්තන්ති තං යථාරහං පටික්ඛෙපාපටික්ඛෙපවසෙනපි දස්සෙතබ්බන්ති ‘‘අත්ථිපච්චයෙ පනා’’තිආදි වුත්තං. පුරිමෙසූති නාරම්මණාදීසු. නවාති එකමූලකාවසානා නව. ද්වෙයෙවාති ‘‘කුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස, අකුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්සා’’ති ඉමෙ ද්වෙයෙව.

පච්චනීයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අනුලොමපච්චනීයවණ්ණනා

550. ඉමෙහෙවාති ‘‘කුසලො කුසලස්ස, අකුසලො අකුසලස්සා’’ති ඉමෙහි එව සමානා හොන්ති කුසලාදිතාසාමඤ්ඤෙන. තෙන වුත්තං ‘‘අත්ථාභාවතො පන න අනුරූපා’’ති. ‘‘කුසලො කුසලස්සා’’තිආදිනා සතිපි උද්දෙසතො සාමඤ්ඤෙ යෙභුය්‍යෙන සියා විභඞ්ගෙ විසෙසොති ආහ ‘‘යථායොගං නිද්දෙසතො චා’’ති.

551. හෙතුනාමන්ති හෙතු ච තං නාමඤ්චාති හෙතුනාමං. පච්චයන්ති තමෙව පච්චයභූතං සන්ධායාති යොජනා.

552. ද්වින්නම්පි අධිපතීනන්ති සහජාතාරම්මණාධිපතීනං වසෙන, තං ‘‘කුසලං කුසලස්ස සහජාතතො චෙව ආරම්මණතො චා’’තිආදිනා අට්ඨකථායං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. නාරම්මණෙ සත්තාති සහජාතාධිපතිස්ස වසෙන වුත්තං, න සහජාතෙ සත්තාති ආරම්මණාධිපතිස්ස වසෙන වුත්තන්ති යොජනා. එවන්ති යථා අධිපතිම්හි වුත්තං, එවං සබ්බත්ථ සබ්බපච්චයෙසු. ‘‘තස්මිං තස්මිං…පෙ… උද්ධරිතබ්බා’’ති වත්වා තස්ස ගණනුද්ධාරස්ස සුකරතං උපායඤ්ච දස්සෙන්තො ‘‘අනුලොමෙ…පෙ… විඤ්ඤාතු’’න්ති ආහ.

අනුලොමපච්චනීයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පච්චනීයානුලොමවණ්ණනා

631. පරිහාපනගණනායාති පරිහාපෙතබ්බගණනාය සමානත්තඤ්ච න එකන්තිකං ඌනතමභාවස්සපි සම්භවතොති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘නහෙතුනාරම්මණදුකස්සා’’තිආදි. තත්ථ සද්ධිං යොජියමානෙන ඌනතරගණනෙන අධිපතිපච්චයෙන පරිහීනාපීති යොජනා. සද්ධිං පරිහීනාපීති වා ඉමස්මිං පක්ඛෙ ‘‘අධිපතිපච්චයෙනා’’ති ඉත්ථම්භූතලක්ඛණෙ කරණවචනං. එතන්ති ලක්ඛණං.

අට්ඨානන්ති අනුලොමතො අට්ඨානං අතිට්ඨනං. තිට්ඨන්තීති අනුලොමතොති යොජනා. තෙසන්ති හෙතුආදීනං. ඉතරෙසූති යාදිසා අධිප්පෙතා, තෙ දස්සෙතුං ‘‘අධිපතී’’තිආදි වුත්තං. ඉමානි ද්වෙති ‘‘කුසලාබ්‍යාකතා අබ්‍යාකතස්ස, අකුසලාඅබ්‍යාකතා අබ්‍යාකතස්සා’’ති ඉමානි ච ද්වෙ.

නහෙතුමූලකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

636. හෙතුයා වුත්තෙහි තීහීති හෙතුපච්චයා වුත්තෙහි තීහි විස්සජ්ජනෙහි සද්ධිං. වාරසාමඤ්ඤමෙව වදති, න අත්ථසාමඤ්ඤන්ති අධිප්පායො. තථා කම්මෙ තීණීති හෙතුයා වුත්තානෙවාති චාති ‘‘කම්මෙ තීණී’’ති එත්ථ ‘‘හෙතුයා වුත්තානෙවා’’ති ඉමස්මිං අත්ථවචනෙපි තථා වාරසාමඤ්ඤමෙව සන්ධාය වදතීති අත්ථො.

644. එකෙකමෙවාති එකෙකමෙව විස්සජ්ජනං.

650. සකට්ඨානෙති අත්තනා ඨිතට්ඨානෙ. තතො පරෙතරාති තතො අග්ගහිතපච්චයතො පරෙතරා පච්චනීයතො. නාහාරෙ…පෙ… ලාභො හොතීති ආහාරපච්චයෙ පච්චනීයතො ඨිතෙ ඉන්ද්‍රියපච්චයං, අනුලොමතො ඉන්ද්‍රියපච්චයෙ ච පච්චනීයතො ඨිතෙ ආහාරපච්චයං අනුලොමතො යොජෙත්වා යථා පඤ්හො ලබ්භතීති අත්ථො. තෙසූති ආහාරින්ද්‍රියෙසු. ද්විධා භින්නානි පච්චනීයතො අනුලොමතො ච යොජෙතබ්බභාවෙන.

පච්චනීයානුලොමවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

කුසලත්තිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. වෙදනාත්තිකවණ්ණනා

1. වෙදනාත්තිකෙ පටිච්චාදිනියමන්ති තිකපදසම්බන්ධවසෙන පටිච්චවාරාදීසු වත්තබ්බං පටිච්චසහජාතට්ඨාදිනියමනං න ලභන්ති වෙදනාරූපනිබ්බානානි. කස්මා? තිකමුත්තකත්තා. තථා පච්චයුප්පන්නවචනං. න හි සක්කා වත්තුං වෙදනං රූපං නිබ්බානඤ්ච සන්ධාය ‘‘සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තං ධම්මං පටිච්ච සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තො උප්පජ්ජතී’’ති. තිකධම්මානන්ති වෙදනාත්තිකධම්මානං. තත්ථාති හෙතුපච්චයාදීසු. යථානුරූපතොති වෙදනාදීසු යො යස්ස වෙදනාය සම්පයුත්තධම්මස්ස ආරම්මණාදිපච්චයො භවිතුං යුත්තො, තදනුරූපතො. ආරම්මණාදීති ආදි-සද්දෙන ආරම්මණාධිපතිආරම්මණූපනිස්සයාදිකෙ සඞ්ගණ්හාති.

10. කුසලත්තිකෙපි පරිහීනන්ති ඉදං පච්චනීයං සන්ධාය වුත්තං. රූපාරූපධම්මපරිග්ගාහකත්තාති ඉදං අනාදිභූතස්සපි සහජාතස්ස ආදිම්හි ඨපනෙ කාරණවචනං. ආදි-සද්දෙනාති ‘‘සහජාතාදයො’’ති එත්ථ ආදි-සද්දෙන. යථාරහං ආරබ්භ උප්පත්තිවසෙන සබ්බෙ අරූපධම්මා ආරම්මණාදීනං පච්චයුප්පන්නා හොන්තීති වුත්තං ‘‘පච්චයුප්පන්නවසෙන සබ්බාරූපධම්මපරිග්ගාහකානං ආරම්මණාදීන’’න්ති. ආදි-සද්දෙන ආරම්මණාධිපතිආරම්මණූපනිස්සයාදිකෙ සඞ්ගණ්හාති. තෙනාති ‘‘සබ්බාරූපධම්මපරිග්ගාහකා පනා’’තිආදිවචනෙන. සබ්බට්ඨානිකානං…පෙ… දස්සිතා හොති සහජාතදස්සනෙනාති අත්ථො. එකදෙසපරිහානිදස්සනෙනෙව හි සමුදායපරිහානි දස්සිතා හොතීති. සහජාතාදයොති වා ආදි-සද්දෙන සබ්බට්ඨානිකා චත්තාරොපි දස්සිතා හොන්තීති. සහජාතමූලකාති සහජාතපච්චයෙ සති භවන්තා න සහජාතං පුරතො කත්වා පාළියං ආගතා. තෙනාහ ‘‘සහජාතනිබන්ධනා…පෙ… වුත්තං හොතී’’ති. සො පච්ඡාජාතො කස්මා පන න පරිහායතීති සම්බන්ධො. තත්ථාති යථාවුත්තාය පරිහානියං අපරිහානියඤ්ච. සහජාතනිබන්ධනෙහීති සහජාතධම්මනිමිත්තෙහි පච්චයභාවෙහි ඉධ පච්චයධම්මහෙතුකො වුත්තො. එත්ථෙවාති පරිහානියංයෙව. සා හි ඉධ අධිකතා. සහජාතනිබන්ධනානමෙව පරිහානීති වුත්තෙ ‘‘කිං සබ්බෙසංයෙව නෙසං පරිහානී’’ති ආසඞ්කාය ආහ ‘‘සහජාත…පෙ… දස්සිතමෙත’’න්ති.

17. නයදස්සනමෙව කරොතීති යථා අහෙතුකකිරියචෙතනං සන්ධාය ‘‘නහෙතුපච්චයා නකම්මපච්චයා’’ති වත්තුං ලබ්භා, එවං නවිපාකපච්චයාතිපි ලබ්භා. අහෙතුකමොහං පන සන්ධාය ‘‘නහෙතුපච්චයා නවිපාකපච්චයා’’ති ලබ්භා, න ‘‘නකම්මපච්චයා’’ති. තෙනාහ ‘‘න ච පච්චයපච්චයුප්පන්නධම්මසාමඤ්ඤදස්සන’’න්තිආදි.

25-37. යථා කුසලත්තිකං, එවං ගණෙතබ්බන්ති ඉදං යං සන්ධාය පාළියං නික්ඛිත්තං, තං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘හෙතුමූලකානං…පෙ… නගණනසාමඤ්ඤ’’න්ති. න හි කුසලත්තිකෙ අනුලොමපච්චනීයෙ ගණනාහි වෙදනාත්තිකෙ තා සමානා. පරිවත්තෙත්වාපි යොජිතාති එත්ථ ‘‘නහෙතුපච්චයා නපුරෙජාතපච්චයා ආරම්මණෙ එක’’න්ති ආරම්මණං පඨමං වත්වා වත්තබ්බම්පි පුරෙජාතං පරිවත්තෙත්වා පඨමං වුත්තන්ති වදන්ති. තථා නහෙතුපච්චයා කම්මෙ තීණීති ඉදමෙව පදං පරිවත්තෙත්වා ‘‘නකම්මපච්චයා හෙතුයා තීණීති වුත්ත’’න්තිපි වදන්ති.

39. තංසම්පයුත්තෙති තෙන දොමනස්සෙන සම්පයුත්තෙ. දොමනස්සසීසෙන සම්පයුත්තධම්මා වුත්තා. සද්ධාපඤ්චකෙසූති සද්ධාසීලසුතචාගපඤ්ඤාසු. කත්තබ්බන්ති වා යොජනා කාතබ්බාති අත්ථො. අවසෙසෙසූති රාගාදීසු. පාළිගතිදස්සනත්ථන්ති ‘‘එවං පාළි පවත්තා’’ති පාළියා පවත්තිදස්සනත්ථං. රාගාදීහි උපනිස්සයභූතෙහි. අනුප්පත්තිතොති න උප්පජ්ජනතො. තං පාළිගතිං තිකන්තරපාළියා දස්සෙන්තො ‘‘කුසලත්තිකෙපිහී’’තිආදිමාහ. ඉධාපීති ඉමස්මිං වෙදනාත්තිකෙපි.

62. අනඤ්ඤත්තන්ති අභෙදං. සුඛවෙදනාසම්පයුත්තො හි ධම්මො සුඛවෙදනාසම්පයුත්තස්සෙව ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො, න ඉතරෙසං. එස නයො සෙසපදෙසු සෙසෙසු ච ‘‘තීණී’’ති ආගතට්ඨානෙසු. තෙන වුත්තං ‘‘සබ්බානි තීණි සුද්ධානං තිණ්ණං පදානං වසෙන වෙදිතබ්බානී’’ති. ‘‘පච්ඡාජාතා අරූපධම්මානං පච්චයො න හොන්තී’’ති යුත්තමෙතං, පුරෙජාතා පන අරූපධම්මානං පච්චයා න හොන්තීති කථමිදං ගහෙතබ්බන්ති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘පුරෙජාතා’’තිආදි, පුරෙජාතා හුත්වා පච්චයො න හොන්තීති අත්ථො. පුරිමතරං උප්පජ්ජිත්වා ඨිතා හි රූපධම්මා පච්ඡා උප්පන්නානං අරූපධම්මානං පුරෙජාතපච්චයො හොන්ති, න චායං නයො අරූපධම්මෙසු ලබ්භති. තෙන වුත්තං ‘‘පුරෙජාතත්තාභාවතො’’ති. තථා පච්ඡාජාතත්තාභාවතොති යථා ඉමස්මිං තිකෙ කස්සචි ධම්මස්ස පුරෙජාතත්තාභාවතො පුරෙජාතපච්චයො න හොන්තීති වුත්තං, තථා පච්ඡාජාතත්තාභාවතො පච්ඡාජාතා හුත්වා පච්චයො න හොන්ති, පච්ඡාජාතපච්චයො න හොන්තීති අත්ථො. න හි එකස්මිං සන්තානෙ කෙසුචි අරූපධම්මෙසු පඨමතරං උප්පජ්ජිත්වා ඨිතෙසු පච්ඡා කෙචි අරූපධම්මා උප්පජ්ජන්ති, යතො තෙ තෙසං පච්ඡාජාතපච්චයො භවෙය්‍යුං.

83-87. අවසෙසෙසු අට්ඨසූති ‘‘සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තො ධම්මො’’තිආදිනා එකමූලකෙකාවසානා යෙ නව නව වාරා ආරම්මණපච්චයාදීසු ලබ්භන්ති, තෙසු යථාවුත්තමෙකං වජ්ජෙත්වා සෙසෙසු අට්ඨසු. තීස්වෙවාති සුද්ධෙසු තීස්වෙව සහජාතකම්මපච්චයො ලබ්භති.

වෙදනාත්තිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. විපාකත්තිකවණ්ණනා

1-23. සොයෙවාති අකතසමාසෙහි පදෙහි යො අත්ථො වුච්චති, සොයෙව අත්ථො වුත්තො හොති.

24-52. තන්ති තං වචනං, තං වා කටත්තාරූපං. යස්මා චිත්තසමුට්ඨානස්ස උපාදාරූපස්ස යථා ඛන්ධෙ පටිච්ච උප්පත්ති, තථා මහාභූතෙ ච පටිච්ච උප්පත්ති. න හි තස්ස තදුභයං විනා උප්පත්ති අත්ථි, න එවං කටත්තාරූපස්ස. තඤ්හි කම්මස්ස කටත්තා උප්පජ්ජමානං මහාභූතෙ පටිච්ච උප්පජ්ජති, තස්මා චිත්තසමුට්ඨානං රූපං උපාදාරූපස්ස තං විසෙසං දස්සෙතුං තදෙව වුත්තං, න කටත්තාරූපං වුත්තන්ති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘ඛන්ධෙ පටිච්චා’’තිආදිමාහ. යදිපි කටත්තාරූපං ‘‘මහාභූතෙ පටිච්ච චිත්තසමුට්ඨානං රූපං උපාදාරූප’’න්ති එත්ථ න ගහිතං, වචනන්තරෙන පන ගහිතමෙවාති දස්සෙන්තො ‘‘පවත්තියං පනා’’තිආදිමාහ. එවඤ්ච කත්වාති ඛන්ධෙ පටිච්ච උප්පත්තියා අභාවතොයෙව. නාහාරපච්චයෙති ආහාරපච්චයෙ පච්චනීයතො ඨිතෙ. තම්පීති කටත්තාරූපම්පි. ඨිතික්ඛණෙ කටත්තාරූපස්ස ආහාරො උපත්ථම්භකො හොතීති කත්වා වුත්තං ‘‘උප්පාදක්ඛණෙ’’ති.

විපාකත්තිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. උපාදින්නත්තිකවණ්ණනා

51. අධිපතිධම්මොයෙව ලොකුත්තරධම්මෙසු නාධිපතිපච්චයා උප්පජ්ජතීති ආහ ‘‘නාධිපතිපච්චයාති සයං අධිපතිභූතත්තා’’ති. නනු අධිපතිධම්මොපි ආරම්මණාධිපතිවසෙන අධිපතිපච්චයෙන උප්පජ්ජතීති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘අවිරහිතා…පෙ… දස්සෙතී’’ති. අවිරහිතාරම්මණාධිපතීසූති ලොකුත්තරෙ සන්ධායාහ. තෙ හි නිබ්බානාරම්මණත්තා එවං වුච්චති. පි-සද්දෙන කො පන වාදො විරහිතාරම්මණාධිපතිඅනෙකන්තාරම්මණාධිපතීසූති දස්සෙති.

72. අනුපාලනුපත්ථම්භනවසෙනාති ජීවිතින්ද්‍රියං විය කටත්තාරූපානං අනුපාලනවසෙන ඔජා තස්සෙව කම්මජකායස්ස උපත්ථම්භනවසෙන පච්චයො හොති, න ජනකවසෙනාති යොජනා. එතස්මිං පන අත්ථෙ සතීති කම්මජකලාපෙ ඔජා තස්සෙව කම්මජකායස්ස උපත්ථම්භකවසෙන පච්චයො හොතීති එතස්මිං අත්ථෙ ලබ්භමානෙ. ආහාරන්තිපි වත්තබ්බන්ති යථා ජීවිතින්ද්‍රියවසෙන ‘‘උපාදින්නුපාදානියො ධම්මො උපාදින්නුපාදානියස්ස ධම්මස්ස අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො’’ති වුත්තං, එවං යථාවුත්තආහාරස්සපි වසෙන වත්තබ්බන්ති අත්ථො. එත්ථ ච යස්මිං කලාපෙ කම්මජා ඔජා කදාචි තස්සෙව උපත්ථම්භනපච්චයො හොතීති අයමත්ථො අට්ඨකථායං දස්සිතො. යදි කම්මජා ඔජා එකංසතො සකලාපරූපූපත්ථම්භනවසෙනෙව පවත්තති, තථා සති ඉමාය පාළියා විරොධො සියාති දස්සෙන්තො ‘‘යදි ච…පෙ… හොතී’’ති අට්ඨකථාවචනං උද්ධරිත්වා තත්ථ දොසං විභාවෙන්තො ‘‘එවං සතී’’ති ආහ. තත්ථ තන්ති තං වචනං. අනජ්ඣොහටාය අත්තනො පච්චයතො නිබ්බත්තාය, පච්චයො චෙත්ථ කම්මංයෙව. තෙනාහ ‘‘සසන්තානගතාය උපාදින්නොජායා’’ති.

අයම්පි පඤ්හො, න කෙවලං පුබ්බෙ වුත්තආහාරොයෙවාති අධිප්පායො. උද්ධරිතබ්බො සියා, න ච උද්ධටො. තස්මාති එතස්ස ‘‘වාදො බලවතරො’’ති එතෙන සම්බන්ධො. කස්මා පන යථාවුත්තෙසු ද්වීසු පඤ්හෙසු ආහාරො න උද්ධටොති ආහ ‘‘අජ්ඣොහටස්සා’’තිආදි. තත්ථ දුතියපඤ්හොති දුකමූලකෙ දුතියපඤ්හොති යොජනා. දුතියපඤ්හො ච න උද්ධටොති එත්ථාපි ‘‘අජ්ඣොහටස්ස…පෙ… අභාවතො’’ති ඉදං ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. ඉතරස්සාති අනජ්ඣොහටස්ස. අජ්ඣොහටමෙව න අනජ්ඣොහටං, යථාවුත්තොජන්ති අධිප්පායො. ‘‘බලවතරො’’ති වත්වා තස්ස බලවතරභාවං දස්සෙන්තො ‘‘න හී’’තිආදිමාහ. කතිපයාලොපෙ අජ්ඣොහරිත්වා වසිත්වා ඨිතස්ස විය අජ්ඣොහටමත්තාහි මණ්ඩූකාදීහි අජ්ඣොහාරකස්ස සරීරෙ විසෙසාධානං වෙදිතබ්බං.

ඉධ වුත්තෙහීති ඉමස්මිං උපාදින්නත්තිකෙ වුත්තෙහි. එකමූලකදුකතිකාවසානපඤ්හවිස්සජ්ජනෙහීති එකපදමූලකෙහි දුකාවසානෙහි තිකාවසානෙහි ච පඤ්හවිස්සජ්ජනෙහි. තෙ පන ‘‘අනුපාදින්නුපාදානියො ධම්මො උපාදින්නුපාදානියස්ස අනුපාදින්නුපාදානියස්ස ච ධම්මස්ස අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො, අනුපාදින්නඅනුපාදානියො ධම්මො උපාදින්නුපාදානියස්ස අනුපාදින්නුපාදානියස්ස අනුපාදින්නඅනුපාදානියස්ස ච ධම්මස්ස අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො’’ති එවං වෙදිතබ්බො. ඉධාති ඉමස්මිං උපාදින්නත්තිකෙ. දුතියදුකාවසානෙ වියාති දුතියදුකාවසානෙ පඤ්හවිස්සජ්ජනෙ විය, ‘‘අනුපාදින්නුපාදානියො ධම්මො උපාදින්නුපාදානියස්ස අනුපාදින්නුපාදානියස්ස ච ධම්මස්ස අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො, සහජාතං පච්ඡාජාත’’න්ති එතස්ස විස්සජ්ජනෙ වියාති අත්ථො. අයඤ්ච අත්ථො තතියපදමූලකෙසු දුකතිකාවසානපඤ්හෙසුපි ලබ්භතෙව. යදි පන තෙ පඤ්හා කුසලත්තිකෙපි ලබ්භන්ති, අථ කස්මා තත්ථ න උද්ධටාති ආහ ‘‘සුඛාවබොධනත්ථං පන තත්ථ සහජාතවසෙනෙව විස්සජ්ජනං කත’’න්ති. සහජාතවසෙනෙවාති සහජාතඅත්ථිපච්චයවසෙනෙව. එකමූලකදුකාවසානාති ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ච අබ්‍යාකතස්ස චා’’ති එවංපකාරා පඤ්හා. තත්ථ කුසලත්තිකෙ උද්ධටා. ඉධ පන ඉමස්මිං උපාදින්නත්තිකෙ. එතෙහි යථාවුත්තෙහි විස්සජ්ජනෙහි. එකො ධම්මොති එකො වෙදනාදිකො පච්චයධම්මො. අනෙකෙහීති සහජාතපච්ඡාජාතාදීහි අනෙකෙහි අත්ථිපච්චයවිසෙසෙහි. අනෙකෙසං ධම්මානන්ති අනෙකෙසං පච්චයුප්පන්නධම්මානං. එකො අත්ථිපච්චයොති ඉදං අත්ථිපච්චයතාසාමඤ්ඤතො වුත්තං.

ඉදානි යථාවුත්තං අවුත්තඤ්ච අත්ථිපච්චයෙ ලබ්භමානං විසෙසං විත්ථාරතො දස්සෙන්තො ‘‘එකො හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ එකොති අත්ථිපච්චයවිසෙසෙසු එකො. එකස්සාති තාදිසස්සෙව එකස්ස. අඤ්ඤථා හි එකො ධම්මො එකස්ස ධම්මස්ස පච්චයො නාම නත්ථි. එකෙනෙවාති සහජාතඅත්ථිපච්චයෙනෙව යථා ඔක්කන්තික්ඛණෙ වත්ථු. තඤ්හි අත්තනා සහජාතස්ස නාමස්ස සහජාතඅත්ථිපච්චයෙනෙව පච්චයො හොති, න පුරෙජාතාදිනා. එකො සහජාතඅරූපක්ඛන්ධො අනෙකෙසං අත්තනා සහජාතානං අරූපක්ඛන්ධානං එකෙන සහජාතඅත්ථිපච්චයෙන, අනෙකෙහි සහජාතපච්ඡාජාතඅත්ථිපච්චයෙහි යථාක්කමං අත්තනා සහජාතානං චිත්තසමුට්ඨානරූපානං පුරෙජාතානං තෙසමුට්ඨානිකරූපානං. අනෙකො පුරෙජාතවත්ථුරූපඤ්චෙව සහජාතඅරූපක්ඛන්ධා ච එකස්ස අරූපක්ඛන්ධස්ස යථාක්කමං පුරෙජාතසහජාතඅත්ථිපච්චයෙහි. අනෙකො අරූපධම්මො අනෙකෙසං සහජාතඅරූපධම්මානං පුරෙජාතරූපධම්මානඤ්ච සහජාතපච්ඡාජාතඅත්ථිපච්චයෙහි. අනෙකො වා ආහාරින්ද්‍රියප්පකාරො අනෙකෙසං රූපධම්මානං යථාරහං සහජාතපුරෙජාතපච්ඡාජාතාහාරින්ද්‍රියවසෙන අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො හොති. එවං පච්චයුප්පන්නානං අසමානත්තෙපි අයමත්ථො සම්භවති, සමානත්තෙ පන වත්තබ්බමෙව නත්ථි. තෙනාහ ‘‘සමානත්තෙ පච්චයුප්පන්නධම්මාන’’න්ති. සහජාතං පුරෙජාතෙනෙව සහ අත්ථිපච්චයො හොතීති සහජාතඅත්ථිපච්චයධම්මො පුරෙජාතඅත්ථිපච්චයධම්මෙන සහෙව අත්ථිපච්චයො හොති. යථා වත්ථුනා පුරෙජාතඅත්ථිපච්චයං ලභන්තා එව කුසලාදිධම්මා සහජාතානං ඛන්ධානං චිත්තසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං සහජාතඅත්ථිපච්චයො හොන්ති, තථා තෙ පුරෙජාතස්ස කායස්ස පච්ඡාජාතපච්චයොපි හොන්තියෙව. තෙනාහ ‘‘පච්ඡාජාතෙන චා’’ති. අත්ථිපච්චයො හොතීති සම්බන්ධො. අයං සහජාතපච්ඡාජාතානං අත්ථිපච්චයභාවො පච්චයධම්මානං අභෙදෙ එව ඉච්ඡිතො, න භෙදෙ. තෙනාහ ‘‘අනඤ්ඤධම්මත්තෙන…පෙ… නානාධම්මත්තෙ’’ති.

ඉදානි තස්ස නානාධම්මත්තෙ අභාවං පාළියා විභාවෙන්තො ‘‘යදි සියා’’තිආදිමාහ. තත්ථ එකො අත්ථිපච්චයභාවො නත්ථීති එකස්සෙව පච්චයධම්මස්ස වසෙන ලබ්භමානො එකො අත්ථිපච්චයභාවො නත්ථි. කස්මා? විරොධතො. තෙන වුත්තං ‘‘සහජාත…පෙ… න වුත්ත’’න්ති. එවඤ්ච කත්වාති සහජාතපච්ඡාජාතානං එකධම්මවසෙන සහ අලාභතො එව. එකධම්මවසෙනාති එකස්සෙව පච්චයධම්මස්ස වසෙන. තෙනාහ ‘‘නානාධම්මානං විරුද්ධසභාවත්තා’’ති. විරුද්ධසභාවතා ච සහජාතපච්ඡාජාතවසෙන වෙදිතබ්බා, ඉධ පන ලොකියලොකුත්තරාදිභාවතොති. අඤ්ඤථාති තෙසං සහජාතපච්ඡාජාතානං එකජ්ඣං ලාභෙ. ඉන්ද්‍රියපටික්ඛෙපෙපීති ඉන්ද්‍රියපච්චයෙ පච්චනීකතො ඨිතෙපි. තස්ස පඤ්හස්ස ලාභතොති ‘‘උපාදින්නුපාදානියො ච අනුපාදින්නුපාදානියො ච ධම්මා උපාදින්නුපාදානියස්ස ධම්මස්ස අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො’’ති එතස්ස පඤ්හස්ස ලාභතො. බාවීසාති එකමූලකාවසානා නව, එකමූලකදුකාවසානා පඤ්ච, එකමූලකතිකාවසානමෙකං, දුකමූලකෙකාවසානා චත්තාරො, දුකමූලකාවසානා ද්වෙ, දුකමූලකතිකාවසානමෙකන්ති එවං බාවීසති. යථා පුබ්බෙ සහජාතං පුරෙජාතෙන සහෙව අත්ථිපච්චයො හොතීති වුත්තං, එවං පුරෙජාතම්පි තෙනාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පුරෙජාතං සහජාතෙනෙව සහ අත්ථිපච්චයො හොතී’’ති. තත්ථ සහජාතෙනෙව සහාති සහජාතෙන සහෙව. අට්ඨානප්පයුත්තො හි අයං එව-සද්දො, සහජාතෙන න විනා පුරෙජාතඅත්ථිපච්චයොති අත්ථො. ඉතරෙසු පන අත්ථිපච්චයධම්මෙසු නියමො නත්ථි තෙහි සහාපි විනාපි භාවතො. තෙනාහ ‘‘න ඉතරෙහී’’ති. තම්පි වත්ථු තංසහිතපුරෙජාතමෙවාති යං ‘‘පුරෙජාතං සහජාතෙනෙව සහ අත්ථිපච්චයො හොතී’’ති වුත්තං, තම්පි වත්ථුපුරෙජාතඤ්චෙව තංසහිතාරම්මණපුරෙජාතමෙව ච, න කෙවලං ආරම්මණපුරෙජාතං. තෙනාහ ‘‘න ඉතර’’න්ති.

ඉදානි යථාවුත්තමත්ථං පාඨන්තරෙන විභාවෙතුං ‘‘කුසලත්තිකෙ හී’’තිආදි වුත්තං. යදි පුරෙජාතං තංසහජාතෙන විනාපි අත්ථිපච්චයො සියා, ‘‘නවිප්පයුත්තපච්චයා අත්ථියා පඤ්චා’’ති වත්තුං න සක්කා, වුත්තඤ්චෙතං, තස්මා විඤ්ඤායති ‘‘පුරෙජාතං සහජාතෙන සහෙව අත්ථිපච්චයො හොතී’’ති. නවිප්පයුත්තෙ බාවීසාති එත්ථාපි එසෙව නයො. තත්ථාති සනිදස්සනත්තිකෙ. අත්ථිවිභඞ්ගෙති අත්ථිපච්චයස්ස විභජනෙ. තිකමූලකෙකාවසානන්ති ‘‘සනිදස්සනසප්පටිඝො ච අනිදස්සනසප්පටිඝො ච අනිදස්සනඅප්පටිඝො ච ධම්මා අනිදස්සනසප්පටිඝස්ස ධම්මස්ස අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො’’ති එවං තිකමූලකො එකාවසානො පඤ්හො උද්ධටො. පච්චයුද්ධාරෙති ච තත්ථෙව පච්චයුද්ධාරෙ. තථා ච සො පඤ්හො උද්ධටො. තයිදං කථං, යදි පුරෙජාතං සහජාතෙනෙව සහ අත්ථිපච්චයො හොතීති චොදනායං ආහ ‘‘තං වත්ථුසහිතස්ස…පෙ… පච්චයභාවතො’’ති. තස්සත්ථො – යදිපි තත්ථ සනිදස්සනසප්පටිඝග්ගහණෙන ආරම්මණපුරෙජාතස්ස අත්ථිපච්චයභාවො වුත්තො, තථාපි අනිදස්සනඅප්පටිඝග්ගහණතො වත්ථුම්පි ගහිතන්ති වත්ථුසහිතස්ස ආරම්මණපුරෙජාතස්ස සහජාතෙන සහෙව අත්ථිපච්චයභාවො වුත්තොති. පච්ඡාජාතං ආහාරින්ද්‍රියෙහෙව සහ අත්ථිපච්චයො හොති, න පුරෙජාතෙනාති අධිප්පායො. අනඤ්ඤධම්මත්තෙති පච්චයධම්මස්ස අනඤ්ඤත්තෙ. සහජාතෙන සහ අත්ථිපච්චයො හොතීති යොජනා. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. තත්ථාපි පටියොගිපුරෙජාතංයෙව දට්ඨබ්බං. ‘‘අත්ථිපච්චයවිසෙසෙසු පනා’’තිආදිනා අත්තනා දස්සිතං විචාරං ‘‘එවමෙත’’න්ති නිගමනවසෙන පච්චාමසති.

උපාදින්නත්තිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. විතක්කත්තිකවණ්ණනා

22. විතක්කත්තිකෙ සත්තසු මූලකෙසූති ‘‘සවිතක්කසවිචාරං ධම්මං පටිච්චා’’තිආදිනා ආගතානි තීණි එකකානි, තීණි දුකානි, එකං තිකන්ති එවං එකමූලකානි යානි සත්තමූලකානි, තෙසු. යථාක්කමන්ති පාළියං ආගතානුක්කමෙන. සත්තාති පඨමෙ එකකෙ සත්ත. පඤ්චාති දුතියෙ පඤ්ච. තානිමානි හෙතුපච්චයෙ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බානි. ඉධ පන පවත්තිවසෙනෙව යොජෙතබ්බං. තීණීතිආදීසු තතියෙ තීණි, චතුත්ථෙ එකං, පඤ්චමෙ තීණි, ඡට්ඨෙපි තීණි, සත්තමෙ එකං. තානි පන යථාක්කමං තතියපදං පටිච්ච තතියපදදුතියපදතදුභයවසෙන, පඨමපදතතියපදානි පටිච්ච තතියපදවසෙන, පඨමපදදුතියපදානි පටිච්ච පඨමපදතතියපදතදුභයවසෙන, දුතියපදතතියපදානි පටිච්ච පඨමපදතතියපදතදුභයවසෙන, පඨමදුතියතතියපදානි පටිච්ච තතියපදවසෙනෙව වෙදිතබ්බානි. අඤ්ඤමඤ්ඤෙ අට්ඨවීසාතිආදීසුපි ඉමිනාව නයෙන ගණනා වෙදිතබ්බා. එවන්ති යථාවුත්තං ගණනං පච්චාමසති. දුතියතතියමූලකෙසු එකං එකන්ති දුතියමූලකෙ එකං, තතියමූලකෙ එකන්ති යොජෙතබ්බං. තථා ආසෙවනෙති යථා පුරෙජාතෙ එකාදස, තථා ආසෙවනෙති අත්ථො. අඤ්ඤානීති අධිපතිඅඤ්ඤමඤ්ඤපුරෙජාතාසෙවනතො අඤ්ඤෙසු පච්චයෙසු ගණනානි. හෙතුආරම්මණසදිසානීති හෙතුආරම්මණපච්චයෙසු ගණනාසදිසානි.

31. අවිසෙසෙනාති ‘‘විපාක’’න්ති විසෙසනං අකත්වා න පන විස්සජ්ජනං කතන්ති යොජනා. තත්ථ කාරණං වත්තුං ‘‘කස්මා’’තිආදිමාහ. ඉතරෙසන්ති ලොකියවිපාකානං. තෙ විසුං නිද්ධාරෙත්වා වුත්තාති තෙ යථාවුත්තලොකියවිපාකා අවිතක්කවිචාරමත්තසාමඤ්ඤතො විසුං නීහරිත්වා වුත්තා. ‘‘අවිතක්කවිචාරමත්තෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච අවිතක්කවිචාරමත්තා අධිපතී’’ති වුත්තරාසි පුරිමකොට්ඨාසො.

38. එතන්ති ‘‘අවිතක්කවිචාරමත්තං අවිතක්ක…පෙ… සහ ගච්ඡන්තෙනා’’ති ආගතපාළිපදං. තස්ස අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘මූලං…පෙ… වුත්තං හොතී’’ති ආහ. තත්ථ අවිතක්ක…පෙ… යොජෙන්තෙනාති අවිතක්කෙහි අවිතක්කපරියායෙන වුත්තෙහි අවිතක්කවිචාරමත්තඅවිතක්කඅවිචාරපදෙහි සහ මූලපදං, ආසෙවනමූලකමෙව වා ගච්ඡන්තෙන යොජෙන්තෙන නපුරෙජාතසදිසං නාසෙවනෙ පාළිගමනං කාතබ්බං, පඨිතබ්බන්ති අත්ථො. පොත්ථකෙසු පන ‘‘අවිතක්කවිචාරමත්තං විපාකෙන සහ ගච්ඡන්තෙනා’’ති දිස්සති, විපාකෙන විසෙසනභූතෙන සහ යොජෙන්තෙනාති අත්ථො. තෙනෙවාහ ‘‘විපාකං අවිතක්කවිචාරමත්තන්තිආදි යොජෙතබ්බ’’න්ති.

එකමූලකෙ පාළියං යොජිතමෙවාති ‘‘දුමූලකෙසු පඨමෙ’’ති වුත්තං.

49. මූලපදමෙව අවසානභාවෙනාති ‘‘සවිතක්කසවිචාරං ධම්මං පච්චයා සවිතක්කසවිචාරො ධම්මො උප්පජ්ජති නහෙතුපච්චයා’’තිආදිනා මූලපදමෙව අවසානභාවෙන යොජිතං. සත්ත මොහා උද්ධරිතබ්බාති ඉදං නහෙතුපච්චයං සන්ධාය වුත්තං. පටිච්චවාරෙ හි අහෙතුකමොහො තික්ඛත්තුමෙව ආගතො. ඉධ පන ‘‘වත්ථුං පච්චයා’’තිආදිනා චතූසුපි මූලකෙසු ආගතො, තස්මා සත්තක්ඛත්තුං ආගමනං සන්ධාය ‘‘සත්ත මොහා’’ති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

උපනිස්සයෙන සඞ්ගහිතත්තාති උපනිස්සයපච්චයෙනෙව කම්මපච්චයස්ස සඞ්ගහිතත්තා. සබ්බස්සපි රූපාරූපාවචරකම්මස්ස බලවභාවතො උපනිස්සයත්තාභාවො නත්ථි, යතො තං ‘‘ගරූ’’ති වුච්චති, කම්මක්ඛයකරස්ස පන කම්මස්ස බලවභාවෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථීති ඉමමත්ථං පාළියා එව විභාවෙතුං වුත්තං ‘‘උපාදින්නත්තිකපඤ්හාවාරපච්චනීයෙ හි…පෙ… විඤ්ඤායතී’’ති.

විතක්කත්තිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.