4. උපාදින්නත්තිකවණ්ණනා

51. අධිපතිධම්මොයෙව ලොකුත්තරධම්මෙසු නාධිපතිපච්චයා උප්පජ්ජතීති ආහ ‘‘නාධිපතිපච්චයාති සයං අධිපතිභූතත්තා’’ති. නනු අධිපතිධම්මොපි ආරම්මණාධිපතිවසෙන අධිපතිපච්චයෙන උප්පජ්ජතීති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘අවිරහිතා…පෙ… දස්සෙතී’’ති. අවිරහිතාරම්මණාධිපතීසූති ලොකුත්තරෙ සන්ධායාහ. තෙ හි නිබ්බානාරම්මණත්තා එවං වුච්චති. පි-සද්දෙන කො පන වාදො විරහිතාරම්මණාධිපතිඅනෙකන්තාරම්මණාධිපතීසූති දස්සෙති.

72. අනුපාලනුපත්ථම්භනවසෙනාති ජීවිතින්ද්‍රියං විය කටත්තාරූපානං අනුපාලනවසෙන ඔජා තස්සෙව කම්මජකායස්ස උපත්ථම්භනවසෙන පච්චයො හොති, න ජනකවසෙනාති යොජනා. එතස්මිං පන අත්ථෙ සතීති කම්මජකලාපෙ ඔජා තස්සෙව කම්මජකායස්ස උපත්ථම්භකවසෙන පච්චයො හොතීති එතස්මිං අත්ථෙ ලබ්භමානෙ. ආහාරන්තිපි වත්තබ්බන්ති යථා ජීවිතින්ද්‍රියවසෙන ‘‘උපාදින්නුපාදානියො ධම්මො උපාදින්නුපාදානියස්ස ධම්මස්ස අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො’’ති වුත්තං, එවං යථාවුත්තආහාරස්සපි වසෙන වත්තබ්බන්ති අත්ථො. එත්ථ ච යස්මිං කලාපෙ කම්මජා ඔජා කදාචි තස්සෙව උපත්ථම්භනපච්චයො හොතීති අයමත්ථො අට්ඨකථායං දස්සිතො. යදි කම්මජා ඔජා එකංසතො සකලාපරූපූපත්ථම්භනවසෙනෙව පවත්තති, තථා සති ඉමාය පාළියා විරොධො සියාති දස්සෙන්තො ‘‘යදි ච…පෙ… හොතී’’ති අට්ඨකථාවචනං උද්ධරිත්වා තත්ථ දොසං විභාවෙන්තො ‘‘එවං සතී’’ති ආහ. තත්ථ තන්ති තං වචනං. අනජ්ඣොහටාය අත්තනො පච්චයතො නිබ්බත්තාය, පච්චයො චෙත්ථ කම්මංයෙව. තෙනාහ ‘‘සසන්තානගතාය උපාදින්නොජායා’’ති.

අයම්පි පඤ්හො, න කෙවලං පුබ්බෙ වුත්තආහාරොයෙවාති අධිප්පායො. උද්ධරිතබ්බො සියා, න ච උද්ධටො. තස්මාති එතස්ස ‘‘වාදො බලවතරො’’ති එතෙන සම්බන්ධො. කස්මා පන යථාවුත්තෙසු ද්වීසු පඤ්හෙසු ආහාරො න උද්ධටොති ආහ ‘‘අජ්ඣොහටස්සා’’තිආදි. තත්ථ දුතියපඤ්හොති දුකමූලකෙ දුතියපඤ්හොති යොජනා. දුතියපඤ්හො ච න උද්ධටොති එත්ථාපි ‘‘අජ්ඣොහටස්ස…පෙ… අභාවතො’’ති ඉදං ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. ඉතරස්සාති අනජ්ඣොහටස්ස. අජ්ඣොහටමෙව න අනජ්ඣොහටං, යථාවුත්තොජන්ති අධිප්පායො. ‘‘බලවතරො’’ති වත්වා තස්ස බලවතරභාවං දස්සෙන්තො ‘‘න හී’’තිආදිමාහ. කතිපයාලොපෙ අජ්ඣොහරිත්වා වසිත්වා ඨිතස්ස විය අජ්ඣොහටමත්තාහි මණ්ඩූකාදීහි අජ්ඣොහාරකස්ස සරීරෙ විසෙසාධානං වෙදිතබ්බං.

ඉධ වුත්තෙහීති ඉමස්මිං උපාදින්නත්තිකෙ වුත්තෙහි. එකමූලකදුකතිකාවසානපඤ්හවිස්සජ්ජනෙහීති එකපදමූලකෙහි දුකාවසානෙහි තිකාවසානෙහි ච පඤ්හවිස්සජ්ජනෙහි. තෙ පන ‘‘අනුපාදින්නුපාදානියො ධම්මො උපාදින්නුපාදානියස්ස අනුපාදින්නුපාදානියස්ස ච ධම්මස්ස අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො, අනුපාදින්නඅනුපාදානියො ධම්මො උපාදින්නුපාදානියස්ස අනුපාදින්නුපාදානියස්ස අනුපාදින්නඅනුපාදානියස්ස ච ධම්මස්ස අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො’’ති එවං වෙදිතබ්බො. ඉධාති ඉමස්මිං උපාදින්නත්තිකෙ. දුතියදුකාවසානෙ වියාති දුතියදුකාවසානෙ පඤ්හවිස්සජ්ජනෙ විය, ‘‘අනුපාදින්නුපාදානියො ධම්මො උපාදින්නුපාදානියස්ස අනුපාදින්නුපාදානියස්ස ච ධම්මස්ස අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො, සහජාතං පච්ඡාජාත’’න්ති එතස්ස විස්සජ්ජනෙ වියාති අත්ථො. අයඤ්ච අත්ථො තතියපදමූලකෙසු දුකතිකාවසානපඤ්හෙසුපි ලබ්භතෙව. යදි පන තෙ පඤ්හා කුසලත්තිකෙපි ලබ්භන්ති, අථ කස්මා තත්ථ න උද්ධටාති ආහ ‘‘සුඛාවබොධනත්ථං පන තත්ථ සහජාතවසෙනෙව විස්සජ්ජනං කත’’න්ති. සහජාතවසෙනෙවාති සහජාතඅත්ථිපච්චයවසෙනෙව. එකමූලකදුකාවසානාති ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ච අබ්‍යාකතස්ස චා’’ති එවංපකාරා පඤ්හා. තත්ථ කුසලත්තිකෙ උද්ධටා. ඉධ පන ඉමස්මිං උපාදින්නත්තිකෙ. එතෙහි යථාවුත්තෙහි විස්සජ්ජනෙහි. එකො ධම්මොති එකො වෙදනාදිකො පච්චයධම්මො. අනෙකෙහීති සහජාතපච්ඡාජාතාදීහි අනෙකෙහි අත්ථිපච්චයවිසෙසෙහි. අනෙකෙසං ධම්මානන්ති අනෙකෙසං පච්චයුප්පන්නධම්මානං. එකො අත්ථිපච්චයොති ඉදං අත්ථිපච්චයතාසාමඤ්ඤතො වුත්තං.

ඉදානි යථාවුත්තං අවුත්තඤ්ච අත්ථිපච්චයෙ ලබ්භමානං විසෙසං විත්ථාරතො දස්සෙන්තො ‘‘එකො හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ එකොති අත්ථිපච්චයවිසෙසෙසු එකො. එකස්සාති තාදිසස්සෙව එකස්ස. අඤ්ඤථා හි එකො ධම්මො එකස්ස ධම්මස්ස පච්චයො නාම නත්ථි. එකෙනෙවාති සහජාතඅත්ථිපච්චයෙනෙව යථා ඔක්කන්තික්ඛණෙ වත්ථු. තඤ්හි අත්තනා සහජාතස්ස නාමස්ස සහජාතඅත්ථිපච්චයෙනෙව පච්චයො හොති, න පුරෙජාතාදිනා. එකො සහජාතඅරූපක්ඛන්ධො අනෙකෙසං අත්තනා සහජාතානං අරූපක්ඛන්ධානං එකෙන සහජාතඅත්ථිපච්චයෙන, අනෙකෙහි සහජාතපච්ඡාජාතඅත්ථිපච්චයෙහි යථාක්කමං අත්තනා සහජාතානං චිත්තසමුට්ඨානරූපානං පුරෙජාතානං තෙසමුට්ඨානිකරූපානං. අනෙකො පුරෙජාතවත්ථුරූපඤ්චෙව සහජාතඅරූපක්ඛන්ධා ච එකස්ස අරූපක්ඛන්ධස්ස යථාක්කමං පුරෙජාතසහජාතඅත්ථිපච්චයෙහි. අනෙකො අරූපධම්මො අනෙකෙසං සහජාතඅරූපධම්මානං පුරෙජාතරූපධම්මානඤ්ච සහජාතපච්ඡාජාතඅත්ථිපච්චයෙහි. අනෙකො වා ආහාරින්ද්‍රියප්පකාරො අනෙකෙසං රූපධම්මානං යථාරහං සහජාතපුරෙජාතපච්ඡාජාතාහාරින්ද්‍රියවසෙන අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො හොති. එවං පච්චයුප්පන්නානං අසමානත්තෙපි අයමත්ථො සම්භවති, සමානත්තෙ පන වත්තබ්බමෙව නත්ථි. තෙනාහ ‘‘සමානත්තෙ පච්චයුප්පන්නධම්මාන’’න්ති. සහජාතං පුරෙජාතෙනෙව සහ අත්ථිපච්චයො හොතීති සහජාතඅත්ථිපච්චයධම්මො පුරෙජාතඅත්ථිපච්චයධම්මෙන සහෙව අත්ථිපච්චයො හොති. යථා වත්ථුනා පුරෙජාතඅත්ථිපච්චයං ලභන්තා එව කුසලාදිධම්මා සහජාතානං ඛන්ධානං චිත්තසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං සහජාතඅත්ථිපච්චයො හොන්ති, තථා තෙ පුරෙජාතස්ස කායස්ස පච්ඡාජාතපච්චයොපි හොන්තියෙව. තෙනාහ ‘‘පච්ඡාජාතෙන චා’’ති. අත්ථිපච්චයො හොතීති සම්බන්ධො. අයං සහජාතපච්ඡාජාතානං අත්ථිපච්චයභාවො පච්චයධම්මානං අභෙදෙ එව ඉච්ඡිතො, න භෙදෙ. තෙනාහ ‘‘අනඤ්ඤධම්මත්තෙන…පෙ… නානාධම්මත්තෙ’’ති.

ඉදානි තස්ස නානාධම්මත්තෙ අභාවං පාළියා විභාවෙන්තො ‘‘යදි සියා’’තිආදිමාහ. තත්ථ එකො අත්ථිපච්චයභාවො නත්ථීති එකස්සෙව පච්චයධම්මස්ස වසෙන ලබ්භමානො එකො අත්ථිපච්චයභාවො නත්ථි. කස්මා? විරොධතො. තෙන වුත්තං ‘‘සහජාත…පෙ… න වුත්ත’’න්ති. එවඤ්ච කත්වාති සහජාතපච්ඡාජාතානං එකධම්මවසෙන සහ අලාභතො එව. එකධම්මවසෙනාති එකස්සෙව පච්චයධම්මස්ස වසෙන. තෙනාහ ‘‘නානාධම්මානං විරුද්ධසභාවත්තා’’ති. විරුද්ධසභාවතා ච සහජාතපච්ඡාජාතවසෙන වෙදිතබ්බා, ඉධ පන ලොකියලොකුත්තරාදිභාවතොති. අඤ්ඤථාති තෙසං සහජාතපච්ඡාජාතානං එකජ්ඣං ලාභෙ. ඉන්ද්‍රියපටික්ඛෙපෙපීති ඉන්ද්‍රියපච්චයෙ පච්චනීකතො ඨිතෙපි. තස්ස පඤ්හස්ස ලාභතොති ‘‘උපාදින්නුපාදානියො ච අනුපාදින්නුපාදානියො ච ධම්මා උපාදින්නුපාදානියස්ස ධම්මස්ස අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො’’ති එතස්ස පඤ්හස්ස ලාභතො. බාවීසාති එකමූලකාවසානා නව, එකමූලකදුකාවසානා පඤ්ච, එකමූලකතිකාවසානමෙකං, දුකමූලකෙකාවසානා චත්තාරො, දුකමූලකාවසානා ද්වෙ, දුකමූලකතිකාවසානමෙකන්ති එවං බාවීසති. යථා පුබ්බෙ සහජාතං පුරෙජාතෙන සහෙව අත්ථිපච්චයො හොතීති වුත්තං, එවං පුරෙජාතම්පි තෙනාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පුරෙජාතං සහජාතෙනෙව සහ අත්ථිපච්චයො හොතී’’ති. තත්ථ සහජාතෙනෙව සහාති සහජාතෙන සහෙව. අට්ඨානප්පයුත්තො හි අයං එව-සද්දො, සහජාතෙන න විනා පුරෙජාතඅත්ථිපච්චයොති අත්ථො. ඉතරෙසු පන අත්ථිපච්චයධම්මෙසු නියමො නත්ථි තෙහි සහාපි විනාපි භාවතො. තෙනාහ ‘‘න ඉතරෙහී’’ති. තම්පි වත්ථු තංසහිතපුරෙජාතමෙවාති යං ‘‘පුරෙජාතං සහජාතෙනෙව සහ අත්ථිපච්චයො හොතී’’ති වුත්තං, තම්පි වත්ථුපුරෙජාතඤ්චෙව තංසහිතාරම්මණපුරෙජාතමෙව ච, න කෙවලං ආරම්මණපුරෙජාතං. තෙනාහ ‘‘න ඉතර’’න්ති.

ඉදානි යථාවුත්තමත්ථං පාඨන්තරෙන විභාවෙතුං ‘‘කුසලත්තිකෙ හී’’තිආදි වුත්තං. යදි පුරෙජාතං තංසහජාතෙන විනාපි අත්ථිපච්චයො සියා, ‘‘නවිප්පයුත්තපච්චයා අත්ථියා පඤ්චා’’ති වත්තුං න සක්කා, වුත්තඤ්චෙතං, තස්මා විඤ්ඤායති ‘‘පුරෙජාතං සහජාතෙන සහෙව අත්ථිපච්චයො හොතී’’ති. නවිප්පයුත්තෙ බාවීසාති එත්ථාපි එසෙව නයො. තත්ථාති සනිදස්සනත්තිකෙ. අත්ථිවිභඞ්ගෙති අත්ථිපච්චයස්ස විභජනෙ. තිකමූලකෙකාවසානන්ති ‘‘සනිදස්සනසප්පටිඝො ච අනිදස්සනසප්පටිඝො ච අනිදස්සනඅප්පටිඝො ච ධම්මා අනිදස්සනසප්පටිඝස්ස ධම්මස්ස අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො’’ති එවං තිකමූලකො එකාවසානො පඤ්හො උද්ධටො. පච්චයුද්ධාරෙති ච තත්ථෙව පච්චයුද්ධාරෙ. තථා ච සො පඤ්හො උද්ධටො. තයිදං කථං, යදි පුරෙජාතං සහජාතෙනෙව සහ අත්ථිපච්චයො හොතීති චොදනායං ආහ ‘‘තං වත්ථුසහිතස්ස…පෙ… පච්චයභාවතො’’ති. තස්සත්ථො – යදිපි තත්ථ සනිදස්සනසප්පටිඝග්ගහණෙන ආරම්මණපුරෙජාතස්ස අත්ථිපච්චයභාවො වුත්තො, තථාපි අනිදස්සනඅප්පටිඝග්ගහණතො වත්ථුම්පි ගහිතන්ති වත්ථුසහිතස්ස ආරම්මණපුරෙජාතස්ස සහජාතෙන සහෙව අත්ථිපච්චයභාවො වුත්තොති. පච්ඡාජාතං ආහාරින්ද්‍රියෙහෙව සහ අත්ථිපච්චයො හොති, න පුරෙජාතෙනාති අධිප්පායො. අනඤ්ඤධම්මත්තෙති පච්චයධම්මස්ස අනඤ්ඤත්තෙ. සහජාතෙන සහ අත්ථිපච්චයො හොතීති යොජනා. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. තත්ථාපි පටියොගිපුරෙජාතංයෙව දට්ඨබ්බං. ‘‘අත්ථිපච්චයවිසෙසෙසු පනා’’තිආදිනා අත්තනා දස්සිතං විචාරං ‘‘එවමෙත’’න්ති නිගමනවසෙන පච්චාමසති.

උපාදින්නත්තිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.