(2) සඞ්ඛ්‍යාවාරවණ්ණනා
73. යථා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙ විසෙසො විභඞ්ගෙ අත්ථීති ඉදං හෙතුපච්චයාදිවිභඞ්ගතො විසෙසභාවසාමඤ්ඤෙන වුත්තං. න හි යාදිසො අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයවිභඞ්ගෙ විසෙසො, තාදිසො පුරෙජාතපච්චයවිභඞ්ගෙ. තථා හි අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙ පටිසන්ධි ලබ්භති, න පුරෙජාතපච්චයෙ. ‘‘විපාකාබ්‍යාකතං එකං ඛන්ධං පටිච්චා’’තිආදිකෙ විභඞ්ගෙති ඉමිනා යස්මිං පච්චයෙ විපාකාබ්‍යාකතං උද්ධටං, තං නිදස්සනවසෙන දස්සෙති. ඉදං වුත්තං හොති – යථා හෙතුපච්චයාදීසු ‘‘විපාකාබ්‍යාකතං එකං ඛන්ධං පටිච්චා’’තිආදිනා විභඞ්ගෙ විපාකාබ්‍යාකතං උද්ධටං අත්ථි, එවං විපාකාබ්‍යාකතාභාවං ආසෙවනපච්චයෙ විසෙසං දස්සෙතීති.
74. එතස්මිං අනුලොමෙති ඉමස්මිං පටිච්චවාරෙ පච්චයානුලොමෙ. සුද්ධිකනයෙති පඨමෙ නයෙ. දස්සිතගණනතොති ‘‘නව, තීණි, එක’’න්ති එවං සඞ්ඛෙපතො දස්සිතගණනතො. තතො පරෙසු නයෙසූති තතො පඨමනයතො පරෙසු දුතියාදිනයෙසු. අඤ්ඤිස්සාති නවාදිභෙදතො අඤ්ඤිස්සා ගණනාය. අබහුගණනෙන යුත්තස්ස බහුගණනස්ස පච්චයස්ස, තෙන අබහුගණනෙන. සමානගණනතා චාති ච-සද්දො බ්‍යතිරෙකො. තෙන පච්චනීයතො අනුලොමෙ යො විසෙසො වුච්චති, තං ජොතෙති. තෙනාහ ‘‘අනුලොමෙයෙව දට්ඨබ්බා’’ති. අනුලොමෙයෙවාති අවධාරණෙන නිවත්තිතං දස්සෙතුං ‘‘පච්චනීයෙ…පෙ… වක්ඛතී’’ති වුත්තං.
76-79. තෙ පන තෙරසමූලකාදිකෙ නයෙ සාසෙවනසවිපාකෙසු ද්වීසු ද්වාවීසතිමූලකෙසු සාසෙවනමෙව ගහෙත්වා ඉතරං පජහන්තො ආහ ‘‘පච්ඡාජාතවිපාකානං පරිහීනත්තා’’ති. විරොධාභාවෙ සතීති ඉදං ‘‘සියා කුසලං ධම්මං පටිච්ච අකුසලො ධම්මො උප්පජ්ජෙය්‍යා’’තිආදීසු විය පරිකප්පවචනං සන්ධාය වුත්තං. තෙනාහ ‘‘පුච්ඡාය දස්සිතනයෙනා’’ති. තස්ස ච තෙවීසතිමූලකස්ස. නාමන්ති තෙවීසතිමූලකන්ති නාමං. ද්වාවීසති…පෙ… වුත්තන්ති එතෙන ද්වාවීසතිමූලකොව පරමත්ථතො ලබ්භති, න තෙවීසතිමූලකොති දස්සෙති.
අඤ්ඤපදානීති හෙතුඅධිපතිපදාදීනි. සුද්ධිකනයොති පඨමනයො, යං අට්ඨකථායං ‘‘එකමූල’’න්ති වුත්තං. ආරම්මණමූලකාදීසු න ලබ්භතීති දුමූලකාදීසු තං න යොජීයති. හෙට්ඨිමං හෙට්ඨිමං සොධෙත්වා එව හි අභිධම්මපාළි පවත්තා, තස්මා ‘‘ආරම්මණෙ…පෙ… පඤ්හා’’ති වුත්තන්ති සම්බන්ධො. තත්ථාති ‘‘තීණියෙව පඤ්හා’’ති පාඨෙ. ‘‘වත්තු අධිප්පායානුවිධායී සද්දප්පයොගො’’ති කත්වා අධිප්පායං විභාවෙන්තො ආහ ‘‘තතො උද්ධං ගණනං නිවාරෙති, න අධො පටික්ඛිපතී’’ති. ගණනාය උපනික්ඛිත්තපඤ්ඤත්තිභාවතො හෙට්ඨාගණනං අමුඤ්චිත්වාව උපරිගණනා සම්භවතීති ආහ ‘‘තීසු එකස්ස අන්තොගධතාය ච ‘තීණියෙවා’ති වුත්ත’’න්ති. අත්තනො වචනන්ති ‘‘තත්‍රිදං ලක්ඛණ’’න්තිආදිනා වුත්තං අත්තනො වචනං.
80-85. අවිගතා…පෙ… වුත්තෙපි විපල්ලාසයොජනං අකත්වාති අධිප්පායො. සා දස්සිතා හොතීති සා විපල්ලාසයොජනං අකත්වා දස්සියමානා යදිපි දස්සිතා හොති, න එවං ආවිකරණවසෙන දස්සිතා හොති තාදිසස්ස ලිඞ්ගනස්ස අභාවතො යථා විපල්ලාසයොජනායන්ති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘විපල්ලාස…පෙ… හොතී’’ති. එවමෙව අධිප්පායො යොජෙතබ්බොති ‘‘යෙ…පෙ… තං දස්සෙතු’’න්ති එත්ථ ‘‘යදිපි අවිගතානන්තර’’න්තිආදිනා යථා අධිප්පායො යොජිතො, එවමෙව ‘‘තෙනෙතං ආවිකරොතී’’ති එත්ථාපි අධිප්පායො යොජෙතබ්බො. කිං වුත්තං හොති? යථා තත්ථ ‘‘ඌනතරගණනෙහි සමානගණනෙහි ච සද්ධිං සංසන්දනෙ ඌනතරා සමානා ච ගණනා හොතී’’ති අයමත්ථො ඤාපනවසෙන දස්සිතො, එවමිධාපීති. තෙන වුත්තං අට්ඨකථායං ‘‘ආරම්මණපච්චයො යෙන යෙන බහුතරගණනෙන වා සමානගණනෙන වා පච්චයෙන සද්ධිං තිකදුකාදිභෙදං ගච්ඡති, සබ්බත්ථ තීණෙව පඤ්හවිස්සජ්ජනානි වෙදිතබ්බානී’’ති. න කෙවලමත්ථවිසෙසාවිකරණත්ථමෙවෙත්ථ තථා යොජනා කතා, අථ ඛො දෙසනාක්කමොයෙව සොති දස්සෙතුං ‘‘පච්චනීයාදීසුපි පනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ මූලපදන්ති ආරම්මණපච්චයාදිකං තස්මිං තස්මිං නයෙ මූලභූතං පදං. තත්ථාති පච්චනීයාදීසු. එතං ලක්ඛණන්ති ‘‘තත්‍රිදං ලක්ඛණ’’න්තිආදිනා වුත්තලක්ඛණං. තස්මාති යස්මා පුබ්බෙනාපරං පාළි එවමෙව පවත්තා, තස්මා එව. තෙන මූලපදං ආදිම්හියෙව ඨපෙත්වා දෙසනා ඤායාගතාති දස්සෙති. යදි එවං ලිඞ්ගනෙන අත්ථවිසෙසාවිකරණං කථන්ති ආහ ‘‘න ච විඤ්ඤාතෙ අත්ථෙ වචනෙන ලිඞ්ගෙන ච පයොජනං අත්ථී’’ති.
පච්චයානුලොමවණ්ණනා නිට්ඨිතා.