(1) විභඞ්ගවාරවණ්ණනා

53. තිකපදානං තිකන්තරපදෙහි විසදිසතා පාකටායෙවාති වුත්තං ‘‘තිකපදනානත්තමත්තෙන විනා’’ති. මූලාවසානවසෙනාති ‘‘එකමූලෙකාවසානං නවා’’තිආදිනා වුත්තමූලාවසානවසෙන. ‘‘න තායෙව වෙදනාත්තිකාදීසූ’’ති එත්ථ යා සදිසතා පටික්ඛිත්තා, තං දස්සෙතුං ‘‘සදිසතං සන්ධාය ‘න තායෙවා’ති වුත්ත’’න්ති ආහ. යාති යා පුච්ඡා. සබ්බපුච්ඡාසමාහරණන්ති සබ්බාසං එකූනපඤ්ඤාසාය පුච්ඡානං සමුච්චයනං අනවසෙසෙත්වා කථනං. ඉධ ඉමස්මිං පටිච්චවාරුද්දෙසෙ කත්තබ්බං. ආදිතො හි අනවසෙසතො වුත්තෙ පච්ඡා යථාරහං තදෙකදෙසවචනං යුත්තං. න හි තත්ථ එකූනපඤ්ඤාස පුච්ඡා විස්සජ්ජනං ලභන්තීති තත්ථ තස්මිං ධම්මානුලොමපච්චනීයෙ පීතිත්තිකෙ එකූනපඤ්ඤාස පුච්ඡා විස්සජ්ජනං න හි ලභන්ති, අට්ඨවීසෙ පන ලභන්තීති අත්ථො.

තෙන සහජාතපච්චයභූතෙනාති තෙන වෙදනාදිභෙදෙන එකෙන ධම්මෙන සහජාතපච්චයො හොන්තෙන, සහජාතපච්චයතං වා පත්තෙන පාපුණන්තෙනාති අත්ථො. අනුඤ්ඤාතං විය හොතීති යදිපි අට්ඨකථායං ‘‘යාව නිරොධගමනා’’තිආදිවචනෙහි ඛණත්තයසමඞ්ගී උප්පජ්ජතීති අනුඤ්ඤාතං විය හොති, උප්පාදක්ඛණසමඞ්ගීයෙව පන උප්පජ්ජතීති වුත්තො පටිච්චවාරාදීනං ඡන්නං වාරානං උප්පාදමෙව ගහෙත්වා පවත්තත්තා. තථා හි තෙසු පච්ඡාජාතපච්චයො අනුලොමතො න තිට්ඨති.

ඉධ කුසලවචනෙන ගහිතෙ ඛන්ධෙ සන්ධාය වුත්තන්ති ඉමස්මිං පටිච්චවාරෙ ‘‘කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජතී’’ති කුසලසද්දෙන ගහිතෙ ඛන්ධෙ සන්ධාය වුත්තං චතූසුපි කුසලඛන්ධෙසු එකතො උප්පජ්ජමානෙසු සාමඤ්ඤතො වුත්තෙසු සහජාතාදිසාධාරණපච්චයවසෙන අවිසෙසතො සබ්බෙ සබ්බෙසං පච්චයාති අයමෙව ඉමස්ස පච්චයො, ඉමස්සෙව අයං පච්චයොති ච නියමෙත්වා වත්තුං න සක්කා. තෙන වුත්තං අට්ඨකථායං ‘‘එකස්සෙව ද්වින්නංයෙව වා’’තිආදි. ‘‘සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තං ධම්මං පටිච්චා’’තිආදීසු පන විසෙසනභාවෙන වෙදනාදීනං විසුං ගහිතත්තා ‘‘එකං ඛන්ධං පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා’’තිආදි වත්තුං සක්කා. තෙන වුත්තං ‘‘වෙදනාත්තිකාදීසු පනා’’තිආදි. තථාති ඉමිනා ‘‘එකෙකස්සපි දුකාදිභෙදානඤ්චා’’ති ඉමං අනුකඩ්ඪති.

එතස්මින්ති ‘‘විපාකාබ්‍යාකතං කිරියාබ්‍යාකත’’න්ති එවං විපාකකිරියාබ්‍යාකතග්ගහණෙ. ‘‘සබ්බස්මිං න ගහෙතබ්බ’’න්ති වුත්තං, කත්ථ පන ගහෙතබ්බන්ති ආහ ‘‘චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූපන්ති එත්ථෙවා’’ති. එවං පඨමෙ වාක්‍යෙ අතිබ්‍යාපිතං පරිහරිත්වා දුතියෙ අබ්‍යාපිතං පරිහරිතුං ‘‘න කෙවල’’න්තිආදි වුත්තං. එත්ථාති ‘‘විපාකාබ්‍යාකතං කිරියාබ්‍යාකත’’න්ති එත්ථ න ගහෙතබ්බං තස්සපි ආරුප්පෙ උප්පජ්ජමානස්ස රූපෙන විනා උප්පත්තිතො. එත්ථ ච යථා හෙතුපච්චයග්ගහණෙනෙව අහෙතුකං නිවත්තිතං, එවං චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූපන්ති රූපග්ගහණෙනෙව ආරුප්පෙ විපාකොපි තත්ථ උප්පජ්ජමානෙන චිත්තුප්පාදෙන සද්ධිං න ගහිතො. තං පනෙතං අත්ථසිද්ධමෙව අකත්වා සරූපතො පාකටතරං කත්වා දස්සෙතුං අට්ඨකථායං ‘‘විපාකාබ්‍යාකත’’න්තිආදි වුත්තං. පටිසන්ධිපච්ඡිමචිත්තානි පනෙත්ථ සතිපි රූපස්ස අනුප්පාදනෙ වවත්ථානාභාවතො න ගහිතානීති දට්ඨබ්බං.

පච්චයභූතස්සාති ඛන්ධානං පච්චයභූතස්ස වත්ථුස්ස අග්ගහිතතාපත්තිං නිවාරෙතුං, කථං? පච්චයුප්පන්නභාවෙන, කත්ථ? ‘‘කටත්තා ච රූප’’න්ති එතස්මිං සාමඤ්ඤවචනෙ ‘‘ඛන්ධෙ පටිච්ච වත්ථූ’’ති වුත්තං, එවඤ්හිස්ස පච්චයුප්පන්නතා දස්සිතා හොතීති. අඤ්ඤමඤ්ඤාපෙක්ඛං වචනද්වයන්ති ‘‘ඛන්ධෙ පටිච්ච වත්ථු, වත්ථුං පටිච්ච ඛන්ධා’’ති පදද්වයං සන්ධාය වුත්තං. සාමඤ්ඤෙන ගහිතන්ති ‘‘කටත්තා ච රූප’’න්ති ඉමිනා සාමඤ්ඤවචනෙන, කටත්තාරූපසාමඤ්ඤෙන වා ගහිතං.

උපාදාරූපග්ගහණෙන විනා ‘‘උපාදාරූප’’න්ති අග්ගහෙත්වා කෙවලං චිත්තසමුට්ඨානරූපං ‘‘කටත්තාරූපං’’ඉච්චෙව ගහෙත්වාති අත්ථො. එතස්මිං පන දස්සනෙති ‘‘මහාභූතෙපි පටිච්ච උප්පත්තිදස්සනත්ථ’’න්ති වුත්තෙ එතස්මිං අත්ථදස්සනෙ. ඛන්ධපච්චයසහිතන්ති පටිසන්ධියං කටත්තාරූපං, පවත්තියං චිත්තසමුට්ඨානං රූපං වදති. අසහිතන්ති පන පවත්තියං කටත්තාරූපං ආහාරසමුට්ඨානං උතුසමුට්ඨානං අනින්ද්‍රියබද්ධං අසඤ්ඤභවසඞ්ගහිතඤ්ච රූපං. පටිසන්ධියම්පීති පි-සද්දෙන පවත්තියම්පි කටත්තාරූපං අඤ්ඤඤ්ච තත්ථ උප්පජ්ජනකං උපාදාරූපන්ති අත්ථො දට්ඨබ්බො. කථං පනෙත්ථ භූතෙ පටිච්ච උප්පජ්ජමානස්ස රූපස්ස හෙතුපච්චයා උප්පජ්ජතීති? ‘‘ඛන්ධෙ පටිච්ච හෙතුපච්චයා උප්පජ්ජමානං රූපං භූතෙපි පටිච්ච උප්පජ්ජතී’’ති එවං පදමෙතං, භූතානං වා හෙතුපච්චයතො නිබ්බත්තත්තා එවං වුත්තං. කාරණකාරණම්පි හි කාරණන්ත්වෙව වුච්චති යථා ‘‘චොරෙහි ගාමො දඩ්ඪො’’ති.

භූතෙ පටිච්ච උපාදාරූපන්ති පදුද්ධාරො කතො, ‘‘මහාභූතෙ පටිච්ච උපාදාරූප’’න්ති පන පාඨොති අට්ඨකථායඤ්ච තමෙව වුත්තං. අයං හෙත්ථත්ථො – ‘‘මහාභූතෙ පටිච්ච උපාදාරූප’’න්ති ඉමස්මිං පාඨෙ වුත්තනයෙන උපාදාරූපම්පි කුසලෙ ඛන්ධෙ මහාභූතෙ ච පටිච්ච උප්පජ්ජතීති. කො පන සො නයොති තං දස්සෙතුං ‘‘මහාභූතෙ…පෙ… සන්ධායාහා’’ති වුත්තං. තත්ථ අත්ථතො අයං නයො වුත්තොති ‘‘මහාභූතෙ පටිච්ච චිත්තසමුට්ඨානං රූපං කටත්තාරූපං උපාදාරූප’’න්ති ඉමිනා අබ්‍යාකතෙ ඛන්ධෙ මහාභූතෙ ච පටිච්ච උපාදාරූපානං උප්පත්තිවචනෙන කුසලෙ ඛන්ධෙ මහාභූතෙ ච පටිච්ච උපාදාරූපානං උප්පත්ති අත්ථතො වුත්තො හොතීති අත්ථො.

54. රූපෙන විනා පච්චයුප්පන්නං න ලබ්භතීති එතෙන යා පුච්ඡා අරූපමිස්සකාවසානා, තාපි ඉධ න ගය්හන්ති, පගෙව රූපාවසානාති දස්සෙති.

57. තාය සමානලක්ඛණාති පඤ්චක්ඛන්ධපටිසන්ධිතාය ගබ්භසෙය්‍යකපටිසන්ධියා සමානලක්ඛණා. පරිපුණ්ණධම්මානන්ති පරියත්තිවිභාගානං පඤ්චක්ඛන්ධධම්මානං. එත්ථාති එතස්මිං සහජාතපච්චයනිද්දෙසෙ.

චිත්තකම්මසමුට්ඨානරූපන්ති චිත්තසමුට්ඨානරූපං කම්මසමුට්ඨානරූපඤ්ච. පුන ආහාරසමුට්ඨානන්ති එත්ථ පුනගහණං උතුසමුට්ඨානාපෙක්ඛං. න හි තං පුබ්බෙ බාහිරග්ගහණෙන අග්ගහිතං, ආහාරසමුට්ඨානං පන අග්ගහිතමෙව, උතුසමුට්ඨානස්ස කස්මා පුනගහණන්ති ආහ ‘‘එතෙහී’’තිආදි. තත්ථාති අසඤ්ඤසත්තෙසු. තස්සාති උතුසමුට්ඨානස්ස. ආදිම්හීති බාහිරආහාරසමුට්ඨානඋතුසමුට්ඨානඅසඤ්ඤසත්තවසෙන ආගතවාරෙහි පඨමවාරෙ. අවිසෙසවචනන්ති බාහිරාදිවිසෙසං අකත්වා වුත්තවචනං, අරූපම්පි පච්චයං ලභන්තං අත්ථං හෙතාදිකෙ පච්චයෙ ලභන්තං සහ සඞ්ගණ්හිත්වාති යොජනා. තස්සාති, තත්ථාති ච පදද්වයෙන යථාවුත්තං පඨමවාරමෙව පච්චාමසති. තංසමානගතිකන්ති චිත්තසමුට්ඨානගතිකං. ඉධාපීති ඉමස්මිං සහජාතපච්චයනිද්දෙසෙපි. කම්මපච්චයවිභඞ්ගෙ වියාති නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයනිද්දෙසෙ විය. තථා හි වුත්තං අට්ඨකථායං ‘‘තංසමුට්ඨානන්ති ඉමිනා පටිසන්ධික්ඛණෙ කටත්තාරූපම්පි සඞ්ගණ්හාතී’’ති. අයඤ්ච අත්ථවිසෙසො එත්ථ එකංසෙන ඉච්ඡිතබ්බොති දස්සෙන්තො ‘‘න හි…පෙ… අත්ථී’’ති ආහ.

අවිසෙසෙත්වාති ‘‘උතුසමුට්ඨාන’’න්තිආදිනා විසෙසං අකත්වා. උපාදාරූපන්ති විසෙසෙත්වාව කස්මා පන වුත්තානීති යොජනා. හෙතුපච්චයාදීසූති ආදි-සද්දෙන සහජාතපච්චයාදිං සඞ්ගණ්හාති. සහාති චිත්තසමුට්ඨානරූපං කටත්තාරූපන්ති එවං එකතො. විසුන්ති චිත්තසමුට්ඨානං රූපං කටත්තාරූපතො විසෙසෙත්වා. තත්ථ බාහිරග්ගහණාදීහි වියාති යථා ‘‘බාහිරං එකං මහාභූත’’න්තිආදීසු බාහිරආහාරසමුට්ඨානඋතුසමුට්ඨානග්ගහණෙහි මහාභූතානි විසෙසිතානි, එවං එත්ථ ‘‘මහාභූතෙ පටිච්චා’’ති එතස්මිං නිද්දෙසෙ මහාභූතානං කෙනචි විසෙසනෙන අවිසෙසිතත්තා චිත්තසමුට්ඨානරූපභාවකටත්තාරූපභාවෙහි විසෙසෙත්වාව වුත්තානීති යොජනා.

ඉදානි අඤ්ඤෙනපි කාරණෙන තෙසං විසෙසිතබ්බතං දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ න කොචි පච්චයොති ඉදං පට්ඨානෙ ආගතනියාමෙන රූපං උපනිස්සයපච්චයං න ලභතීති කත්වා වුත්තං. තෙනාහ ‘‘හෙතාදීසූ’’ති. තදවිනාභාවතො පන තස්ස චිත්තකම්මානං කාරණභාවො වෙදිතබ්බො, යතො ඉද්ධිචිත්තනිබ්බත්තානි කම්මපච්චයානි චාති වුත්තානි. නනු චිත්තං ආහාරඋතුසමුට්ඨානානං පච්චයො හොතීති? සච්චං හොති, සො පන උපත්ථම්භකත්තෙන, න ජනකත්තෙනාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ආහාර…පෙ… ජනක’’න්ති. කිං පන තෙසං ජනකන්ති ආහ ‘‘මහාභූතානෙව…පෙ… ජනකානී’’ති. චිත්තෙන කම්මුනා ච විනා අභාවෙ යථාක්කමං චිත්තකම්මසමුට්ඨානඋපාදාරූපානන්ති අත්ථො. චිත්තසමුට්ඨානරූපකටත්තාරූපභූතානෙවාති චිත්තකම්මසමුට්ඨානමහාභූතනිබ්බත්තානෙව මහාභූතානං තෙසං ආසන්නකාරණත්තා. අඤ්ඤානීති උතුආහාරසමුට්ඨානානි උපාදාරූපානි වදති. විසෙසනං කතං ‘‘චිත්තසමුට්ඨානං රූපං කටත්තාරූපං උපාදාරූප’’න්ති. සමානජාතිකෙන රූපෙන උතුනා ආහාරෙන චාති අත්ථො. පාකටවිසෙසනානෙවාති ඉදං යෙහි මහාභූතෙහි තානි නිබ්බත්තානි, තෙසං ‘‘ආහාරසමුට්ඨානං උතුසමුට්ඨාන’’න්ති විසෙසිතත්තා වුත්තං. න විසෙසනං අරහන්ති න විසෙසිතබ්බානි කාරණවිසෙසනෙනෙව විසෙසස්ස සිද්ධත්තා, ‘‘මහාභූතෙ පටිච්ච උපාදාරූප’’න්ත්වෙව වත්තබ්බන්ති අත්ථො. එතානි පන චිත්තජකම්මජරූපානි.

සවිසෙසෙනාති යෙන විසෙසෙන විසෙසිතා, තං දස්සෙන්තො චිත්තං සන්ධායාහ ‘‘සහජාතාදිපච්චයභාවතො’’ති, ඉතරං පන සන්ධාය ‘‘මූලකාරණභාවතො’’ති, කම්මූපනිස්සයපච්චයභාවතොති අත්ථො. ඉතරානීති ආහාරඋතුසමුට්ඨානානිපි උපාදාරූපානි. මහාභූතවිසෙසනෙනෙව විසෙසිතානීති ‘‘ආහාරසමුට්ඨානං එකං මහාභූතං පටිච්ච උතුසමුට්ඨානං එකං මහාභූතං පටිච්චා’’ති මහාභූතවිසෙසනෙනෙව ජනකපච්චයෙන ආහාරෙන උතුනා ච විසෙසිතානි. ඉධාති ‘‘චිත්තසමුට්ඨානං රූපං කටත්තාරූපං උපාදාරූප’’න්ති ඉමස්මිං වචනෙ. එත්ථ හි උපාදාරූපානං චිත්තකම්මසමුට්ඨානතාවචනෙන තංනිස්සයානම්පි තබ්භාවො පකාසිතොති. අඤ්ඤතරවිසෙසනං උභයවිසෙසනං හොති උභයෙසං අවිනිබ්භොගෙන පවත්තනතො.

58. පුබ්බෙති හෙතුපච්චයාදීසු. විසුං පච්චයභාවෙනාති ‘‘පටිසන්ධික්ඛණෙ විපාකාබ්‍යාකතං එකං ඛන්ධං පටිච්ච තයො ඛන්ධා කටත්තා ච රූප’’න්තිආදිනා වත්ථුස්ස විසුං පච්චයභාවෙන. එත්ථ ච විසුංයෙව පච්චයභාවෙන දස්සිතානීති න සක්කා වත්තුං, ‘‘ඛන්ධෙ පටිච්ච වත්ථු, වත්ථුං පටිච්ච ඛන්ධා’’ති පච්චයුප්පන්නභාවො විය ඛන්ධානං එකතොපි පච්චයභාවො දස්සිතො. තෙනෙව හි තස්මිං අත්ථෙ අත්තනො අරුචිං විභාවෙන්තො ආහ ‘‘ඉමිනා අධිප්පායෙනාහා’’ති. යො පනත්ථො අත්තනො රුච්චති, තං දස්සෙතුං ‘‘ඛන්ධෙ පටිච්ච වත්ථූති ඉදං පනා’’තිආදි වුත්තං. ඛන්ධානං පච්චයභූතානං පටිච්චට්ඨඵරණතාදස්සනං, වත්ථුස්ස පච්චයභූතස්ස පටිච්චට්ඨඵරණතාදස්සනං, න ඛන්ධානන්ති සම්බන්ධො. ඉධෙවාති ඉමස්මිං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙ එව. හෙතුපච්චයාදීසුපි අයමෙව නයො, තත්ථ හි පටිච්චට්ඨඵරණස්ස සමානතා. දස්සිතාය පටිච්චට්ඨද්වයඵරණතාය. ඛන්ධවත්ථූනඤ්ච දස්සිතායෙවාති ඛන්ධවත්ථූනඤ්ච එකතො පටිච්චට්ඨඵරණතා දස්සිතායෙව.

එවමාදීති ආදි-සද්දෙන ‘‘අකුසලං ධම්මං පටිච්චා’’ති එවමාදි සඞ්ගය්හති. නනු භවිතබ්බන්ති යොජනා. හෙතුපච්චයාදීහි වියාති සදිසූදාහරණන්ති තං දස්සෙන්තො ‘‘න හී’’තිආදිමාහ. යං ‘‘එකං, තයො, ද්වෙ ච ඛන්ධෙ පටිච්චා’’ති වුත්තං පච්චයජාතන්ති අත්ථො. පච්චයට්ඨො හි පටිච්චට්ඨො. තෙනාහ ‘‘තෙ හෙතුපච්චයභූතා එව න හොන්තී’’ති. එතෙන න පටිච්චට්ඨඵරණකස්ස එකන්තිකො හෙතුආදිපච්චයභාවොති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘එස නයො ආරම්මණපච්චයාදීසූ’’ති. න හි ආරම්මණපච්චයභූතො ධම්මො පටිච්චට්ඨං ඵරති. වුත්තඤ්ච ‘‘කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති ආරම්මණපච්චයා’’ති.

පච්චයන්තරෙනපි උපකාරකතාමත්තම්පි ගහෙත්වා පටිච්චවාරෙ වාරන්තරෙ ච හෙතුආදිපච්චයා දස්සිතාති උපචයෙන යථාවුත්තං විභාවෙන්තො ‘‘පච්චයවාරෙ චා’’තිආදිමාහ. තංපච්චයාති වත්ථුපච්චයා, යථාරහං පච්චයභූතං වත්ථුං ලභිත්වාති අත්ථො. තෙති කුසලෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච. තෙසන්ති මහාභූතානං ඛන්ධානං. පච්චයභාවාභාවතොති ඉදං ඛන්ධානං හෙතුසහජාතාදිපච්චයභාවස්ස මහාභූතෙසු දිට්ඨත්තා වුත්තං. යදි එවං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයාපි තෙ තෙසං භවෙය්‍යුන්ති පරස්ස ආසඞ්කනිරාසඞ්කං කරොන්තො ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤසද්දො හී’’තිආදිමාහ. නිරපෙක්ඛොති අඤ්ඤනිරපෙක්ඛො. න හි හෙතුධම්මො ධම්මන්තරාපෙක්ඛො හුත්වා හෙතුපච්චයො හොති, සද්දසීසෙනෙත්ථ අත්ථො වුත්තො. අඤ්ඤතරාපෙක්ඛොති අත්තනා සහකාරිකාරණභූතං, ඉතරං වා යං කිඤ්චි අඤ්ඤතරං අපෙක්ඛතීති අඤ්ඤතරාපෙක්ඛො. යථාවුත්තෙතරෙතරාපෙක්ඛොති අරූපක්ඛන්ධාදිභෙදං පාළියං වුත්තප්පකාරං ඉතරෙතරං මිථු පච්චයභූතං අපෙක්ඛතීති ඉතරෙතරාපෙක්ඛො. පච්චයපච්චයුප්පන්නා ච ඛන්ධා මහාභූතා ඉධ යථාවුත්තා භවෙය්‍යුන්ති කස්මා වුත්තං. න හි ඛන්ධා මහාභූතා අඤ්ඤමඤ්ඤං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයභාවෙන වුත්තා, අථ ඛන්ධා ච මහාභූතා චාති විසුං විසුං ගය්හෙය්‍යුං, එවං සති ‘‘මහාභූතා ඛන්ධානං න කොචි පච්චයො’’ති න වත්තබ්බං.

යස්ස සයං පච්චයො, තතො තෙන තන්නිස්සිතෙන වාති යස්ස ධම්මස්ස සයං අත්තනා පච්චයො හොති, තතො ධම්මතො සයං උප්පජ්ජමානං කථං තෙන ධම්මෙන තන්නිස්සිතෙන වා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙන එවංභූතං තං ධම්මජාතං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා උප්පජ්ජතීති වත්තබ්බතං අරහතීති වුත්තමෙවත්ථං උදාහරණෙන විභාවෙති ‘‘යථා’’තිආදිනා. තත්ථ ‘‘ඛන්ධෙ පටිච්ච ඛන්ධා’’ති ඉදං ‘‘තෙන අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙන උප්පජ්ජමාන’’න්ති ඉමස්ස උදාහරණං, ‘‘වත්ථුං පච්චයා ඛන්ධා’’ති ඉදං පන ‘‘තන්නිස්සිතෙන අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙන උප්පජ්ජමාන’’න්ති එතස්ස. තස්මාති වුත්තමෙව අත්ථං කාරණභාවෙන පච්චාමසති. අත්තනො පච්චයස්ස පච්චයත්තාභාවතොති අත්තනො පච්චයභූතස්ස අරූපක්ඛන්ධස්ස පච්චයභාවාභාවතො. න හි මහාභූතා යතො ඛන්ධතො උප්පන්නා, තෙසං පච්චයා හොන්ති. තදපෙක්ඛත්තාති ඉතරෙතරපච්චයභාවාපෙක්ඛත්තා. ඛන්ධෙ පටිච්ච පච්චයා චාති පටිච්චවාරෙ වුත්තනියාමෙනෙව ඛන්ධෙ පටිච්ච, පච්චයවාරෙ වුත්තනියාමෙන ඛන්ධෙ පච්චයා ච. නඅඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා ච වුත්තාති අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතො අඤ්ඤස්මා නිස්සයපච්චයාදිතො මහාභූතානං උප්පත්ති වුත්තා චාති අත්ථො. වත්ථුං පච්චයා උප්පජ්ජමානාති වත්ථුං පුරෙජාතපච්චයං කත්වා උප්පජ්ජමානා. තන්නිස්සිතෙන ච අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙනාති තං වත්ථුං නිස්සිතෙන ඛන්ධෙන අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයභූතෙන උප්පජ්ජන්ති, තස්මා යථාවුත්තෙන කාරණෙන වත්ථුං පච්චයා…පෙ… වුත්තා, ඉමිනා පරියායෙන පන උජුකං පවත්තියං වත්ථුස්ස අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයභාවොති අත්ථො.

59. සා න ගහිතාති යා ‘‘චක්ඛායතනං නිස්සායා’’තිආදිනා චක්ඛායතනාදීනං නිස්සයපච්චයතා වුත්තා, සා ඉධ පටිච්චවාරෙ න වුත්තාති අත්ථො සහජාතත්ථො පටිච්චත්ථොති කත්වා. තෙනාහ ‘‘චක්ඛායතනාදීනි…පෙ… අධිප්පායො’’ති. යෙසං පන අරූපක්ඛන්ධමහාභූතනාමරූපචිත්තචෙතසිකමහාභූතරූපිධම්මානං වසෙන ඡධා නිස්සයපච්චයො ඉච්ඡිතො, තෙසං වසෙන ඉධ විභත්තො එව. කථං රූපිවසෙන විභත්තොති චෙ? ‘‘වත්ථුං පටිච්ච ඛන්ධා’’ති හදයවත්ථුවසෙන සරූපතො දස්සිතො එව. ඉතරෙසම්පි වසෙන ‘‘අබ්‍යාකතං ධම්මං පටිච්ච අබ්‍යාකතො ධම්මො උප්පජ්ජති නිස්සයපච්චයා’’ති එත්ථ දස්සිතො. යථා හි ‘‘කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති ආරම්මණපච්චයා’’තිආදීසු රූපායතනාදීනං අසතිපි පටිච්චට්ඨඵරණෙ ආරම්මණපච්චයභාවො දස්සිතො හොති, එවමිධාපි චක්ඛායතනාදීනං නිස්සයපච්චයභාවො දස්සිතො හොති. තෙන වුත්තං ‘‘නිස්සය…පෙ… න ගහිතානී’’ති.

60. ද්වීසු උපනිස්සයෙසූති අනන්තරපකතූපනිස්සයෙසු. කුසලාපි පන මහග්ගතාති පි-සද්දෙන අබ්‍යාකතෙ මහග්ගතෙ ආකඩ්ඪති ‘‘කුසලාපි මහග්ගතා ආරම්මණූපනිස්සයං න ලභන්ති, පගෙව අබ්‍යාකතා’’ති. කදාචි න ලභන්ති, යදා ගරුං කත්වා න පවත්තන්තීති අත්ථො.

61. අඤ්ඤත්ථ හෙතුපච්චයාදීසු. පච්චයං අනිද්දිසිත්වාති පච්චයං ධම්මං සරූපතො අනිද්දිසිත්වා. න හි හෙතුපච්චයනිද්දෙසාදීසු අලොභාදිකුසලාදිසරූපවිසෙසතො හෙතුආදිධම්මා දස්සිතා. කුසලාදීසූති ඉදං අලොභාදිවිසෙසනං. තෙන යථා අලොභාදීසු අයමෙව පච්චයොති නියමො නත්ථි, එවං තබ්බිසෙසෙසු කුසලාදීසූති දස්සෙති. ඉධ පන පුරෙජාතපච්චයෙ. වත්ථුනවත්ථුධම්මෙසූති නිද්ධාරණෙ භුම්මං. පුරෙජාතපච්චයා උප්පජ්ජමානානන්ති ඉමිනා පටිසන්ධික්ඛණෙ, ආරුප්පෙ උප්පජ්ජමානෙ ච ඛන්ධෙ නිවත්තෙති. කස්මා පනෙත්ථ වත්ථුපුරෙජාතමෙව ගහිතං, න ආරම්මණපුරෙජාතන්ති චොදනං මනසි කත්වා ආහ ‘‘ආරම්මණපුරෙජාතම්පි හි වත්ථුපුරෙජාතෙ අවිජ්ජමානෙ න ලබ්භතී’’ති. තස්සාති පටිසන්ධිවිපාකස්ස. න උද්ධටොති වුත්තමෙවත්ථං පාකටං කාතුං ‘‘නෙවවිපාක…පෙ… තීණීති වුත්ත’’න්ති වුත්තං. අලාභතොති යදි ලබ්භෙය්‍ය, ‘‘චත්තාරී’’ති වත්තබ්බං සියාති දස්සෙති. තත්ථාති විපාකත්තිකෙ. තීණීති ‘‘විපාකං ධම්මං පටිච්ච විපාකො ධම්මො උප්පජ්ජති පුරෙජාතපච්චයා, විපාකධම්මධම්මං, නෙවවිපාකනවිපාකධම්මධම්මං පටිච්චා’’ති ඉමානි තීණි.

63. තදුපාදාරූපානන්ති තෙ මහාභූතෙ නිස්සාය පවත්තඋපාදාරූපානං. වදතීති එකක්ඛණිකනානාක්ඛණිකකම්මපච්චයං වදති අවිනිබ්භොගවසෙන පවත්තමානානං තෙසං පච්චයෙන විසෙසාභාවතො. පවත්තියං කටත්තාරූපානන්ති විසෙසනං පටිසන්ධික්ඛණෙ කටත්තාරූපානං එකක්ඛණිකස්සපි කම්මපච්චයස්ස ඉච්ඡිතත්තා. තෙනෙව හි අට්ඨකථායං ‘‘තථා පටිසන්ධික්ඛණෙ මහාභූතාන’’න්ති දුවිධොපි කම්මපච්චයො වුත්තො.

64. යං යං පටිසන්ධියං ලබ්භතීති චක්ඛුන්ද්‍රියාදීසු යං යං ඉන්ද්‍රියරූපං පටිසන්ධියං ලබ්භති, තස්ස තස්ස වසෙන ඉන්ද්‍රියරූපඤ්ච වත්ථුරූපඤ්ච ‘‘කටත්තාරූප’’න්ති වුත්තං.

69. කෙසඤ්චීති පඤ්චවොකාරෙ පටිසන්ධික්ඛන්ධාදීනං. තෙසඤ්හි වත්ථු නියමතො විප්පයුත්තපච්චයො හොති. සමානවිප්පයුත්තපච්චයාති සදිසවිප්පයුත්තපච්චයා. කුසලාකුසලා හි ඛන්ධා එකච්චෙ ච අබ්‍යාකතා යස්ස විප්පයුත්තපච්චයා හොන්ති, න සයං තතො විප්පයුත්තපච්චයං ලභන්ති චිත්තසමුට්ඨානානං විප්පයුත්තපච්චයාභාවතො වත්ථුනාව විප්පයුත්තපච්චයෙන උප්පජ්ජනතො. එකච්චෙ පන අබ්‍යාකතා යස්ස විප්පයුත්තපච්චයා හොන්ති, සයම්පි තතො විප්පයුත්තපච්චයං ලභන්ති යථා පටිසන්ධික්ඛණෙ වත්ථුක්ඛන්ධා. තෙන වුත්තං ‘‘කෙසඤ්චි ඛන්ධා…පෙ… නානාවිප්පයුත්තපච්චයාපී’’ති. පච්චයං පච්චයං කරොතීති පච්චයධම්මං වත්ථුං ඛන්ධෙ ච අත්තනො පච්චයභූතං කරොති, යථාවුත්තං පච්චයධම්මං පච්චයං කත්වා පවත්තතීති අත්ථො. තංකිරියාකරණතොති විප්පයුත්තපච්චයකිච්චකරණතො. පටිච්ච උප්පත්ති නත්ථීති පටිච්චට්ඨඵරණං නත්ථි සහජාතට්ඨො පටිච්චට්ඨොති කත්වා. ‘‘පටිච්ච උප්පජ්ජන්තී’’ති එත්තකමෙවාහ, කිං පටිච්ච? ඛන්ධෙති පාකටොයමත්ථොති. තෙනාහ ‘‘කිං පන පටිච්චා’’තිආදි. පච්චාසත්තිඤායෙන අනන්තරස්ස විධි පටිසෙධො වා හොතීති ගණ්හෙය්‍යාති තං නිවාරෙතුං වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘අනන්තරත්තා…පෙ… වුත්තං හොතී’’ති ආහ.

71-72. සඞ්ඛිපිත්වා දස්සිතානං වසෙනෙතං වුත්තන්ති සඞ්ඛිපිත්වා දස්සිතානං පච්චයානං වසෙන එතං ‘‘ඉමෙ තෙවීසති පච්චයා’’තිආදිවචනං වාචනාමග්ගං දස්සෙන්තෙහිපි පාළියං වුත්තන්ති අට්ඨකථායං වුත්තං. එකෙනපීති කුසලාදීසු ච පදෙසු එකෙනපි පදෙන, තස්මිං තස්මිං වා පච්චයනිද්දෙසෙ වාක්‍යසඞ්ඛාතෙන එකෙනපි පදෙන. තයො පච්චයාති හෙතුආරම්මණාධිපතිපච්චයා. තෙ චත්තාරො පච්ඡාජාතඤ්ච වජ්ජෙත්වාති එත්ථ යථාවුත්තෙ චත්තාරො පච්චයෙ විත්ථාරිතත්තා ‘‘වජ්ජෙත්වා’’ති වුත්තං, පච්ඡාජාතං පන සබ්බෙන සබ්බං අග්ගහිතත්තා. එත්තකා හි එකූනවීසති පච්චයා යථාවුත්තෙ පච්චයෙ වජ්ජෙත්වා අවසිට්ඨා. යෙ පනාති පදකාරකෙ වදති. සඞ්ඛිපිත්වාති පදස්ස ‘‘පාළියං විත්ථාරිතං අවිත්ථාරිතඤ්ච සබ්බං සඞ්ගහෙත්වා වුත්ත’’න්ති අත්ථං වදන්ති. ‘‘තෙවීසති පච්චයා’’ති පාඨෙන භවිතබ්බං ‘‘සබ්බං සඞ්ගහෙත්වා’’ති වුත්තත්තා. පච්ඡාජාතපච්චයොයෙව හි වජ්ජෙතබ්බොති. එවං වාදන්තරෙ වත්තබ්බං වත්වා ඉදානි පාළියා අවිපරීතං අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘ආදිම්හි පනා’’තිආදි වුත්තං.

විභඞ්ගවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.