16. ඉන්ද්‍රියපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා
16. ‘‘මිස්සකත්තා’’ති ඉදං ඉන්ද්‍රියතාය රූපාරූපජීවිතින්ද්‍රියානං එකජ්ඣං කත්වා දෙසිතතං සන්ධාය වුත්තං, තස්මා මිස්සකත්තාති රූපජීවිතින්ද්‍රියමිස්සකත්තාති අත්ථො. ජීවිතින්ද්‍රියන්ති අරූපජීවිතින්ද්‍රියං. න සබ්බෙන සබ්බං වජ්ජිතබ්බන්ති යථා පඤ්හාපුච්ඡකෙ අරූපජීවිතින්ද්‍රියං මිස්සකත්තා න ගහිතං, න එවමිධ අරූපජීවිතින්ද්‍රියං අග්ගහිතන්ති අත්ථො.
අරූපානං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං පච්චයන්තරාපෙක්ඛානි ආවජ්ජනාරම්මණාදිඅඤ්ඤපච්චයසාපෙක්ඛානි ඉන්ද්‍රියපච්චයා සියුං චක්ඛාදීනං රූපාරූපානං අඤ්ඤමඤ්ඤං කදාචිපි අවිනිබ්භුත්තභාවස්ස අභාවතො, පච්චයන්තරසමොධානාපෙක්ඛතාය ච. යො පන නිරපෙක්ඛොති යථා චක්ඛාදීනි පච්චයන්තරෙසු සාපෙක්ඛානි, එවං සාපෙක්ඛො අහුත්වා යො තත්ථ නිරපෙක්ඛො ඉන්ද්‍රියපච්චයො හොති අවිනිබ්භුත්තධම්මානං යථා දුවිධම්පි ජීවිතින්ද්‍රියං, සො අත්තනො…පෙ… නත්ථීති යොජනා. අවිනිබ්භුත්තානං තෙසම්පි ලිඞ්ගාදීනං සියුං විනිබ්භුත්තානං පච්චයුප්පන්නානං ඉන්ද්‍රියපච්චයතාභාවස්ස අදිට්ඨත්තා. නනු චක්ඛාදීනං විනිබ්භුත්තානං ඉන්ද්‍රියපච්චයභාවො දිට්ඨොති? සච්චං දිට්ඨො, න පන සො සමානජාතියාති දස්සෙන්තො ‘‘න හී’’තිආදිමාහ. සති චෙවන්ති එවං වුත්තප්පකාරෙ සමානජාතියංයෙව අවිනිබ්භුත්තස්ස ඉන්ද්‍රියපච්චයභාවෙ සති ඉත්ථිපුරිසින්ද්‍රියෙහි සද්ධිං. සහයොගෙ හි ඉදං කරණවචනං. යදිපි ඉත්ථිපුරිසින්ද්‍රියානි ලිඞ්ගාදීනං කලලාදිකාලෙ ඉන්ද්‍රියපච්චයතං න ඵරෙය්‍යුං තෙසං තදා අභාවතො. යෙ පන රූපධම්මා තදා සන්ති, තෙහි අවිනිබ්භුත්තාව, තෙසං කස්මා න ඵරන්තීති ආහ ‘‘අඤ්ඤෙසං පනා’’තිආදි. අබීජභාවතො අනිමිත්තභාවතො. තදනුරූපානන්ති කලලාදිඅවත්ථානුරූපානං අත්ථිතං ඉච්ඡන්ති, යතො ‘‘ඉත්ථී, පුරිසො’’ති පකතිවිභාගො විඤ්ඤායතීති තෙසං අධිප්පායො.
කුසලජාතියන්ති නිද්ධාරණෙ භුම්මං. යෙ පන ‘‘කුසලජාතික’’න්ති පඨන්ති, තෙසං පච්චත්තෙකවචනං. විසුං එකජාති වා භූමි වා න හොති තදෙකදෙසභාවතො. හෙතුආදීසුපීති ආදි-සද්දෙන ‘‘අකුසලාහාරෙසුපි එසෙව නයො’’ති එවමාදිකං සඞ්ගණ්හාති. එස නයොති ය්වායං ‘‘භූමිවසෙන වුත්තෙසූ’’තිආදිනා අරූපෙ අලබ්භමානස්ස ඉන්ද්‍රියපච්චයස්ස අට්ඨපනෙ අත්ථනයො වුත්තො, එස නයො යොජෙතබ්බොති. තථා අපරියාපන්නකුසලහෙතු, තථා අකුසලහෙතූති එත්ථාපි පඨමාපරියාපන්නකුසලහෙතු දොමනස්සසහගතාකුසලහෙතු ච විසුං එකජාති භූමි වා න හොන්තීති ආරුප්පෙ අලබ්භමානාපි විසුං න ඨපිතාති යොජෙතබ්බො. එස නයො ‘‘අකුසලාහාරෙසුපි එසෙව නයො’’ති එවමාදීසු.
සති සහජාතපච්චයත්තෙ උප්පාදක්ඛණෙපි ඉන්ද්‍රියපච්චයතා සියාති කත්වා වුත්තං ‘‘සහජාතපච්චයත්තාභාවං සන්ධායා’’ති. වුත්තඤ්හි ‘‘උප්පජ්ජමානො සහ උප්පජ්ජමානභාවෙන උපකාරකො ධම්මො සහජාතපච්චයො’’ති (පට්ඨා. අට්ඨ. පච්චයුද්දෙසවණ්ණනා). තස්ස පන සහජාතපච්චයත්තාභාවො යදිපි අට්ඨකථායං ‘‘සහජාතපච්චයතා පන තස්ස නත්ථී’’ති සරූපෙනෙව දස්සිතො, තථාපි තං අනනුජානන්තො ‘‘උප්පාද…පෙ… නිවාරෙතු’’න්ති වත්වා ‘‘වක්ඛතී’’තිආදිනා තමත්ථං සමත්ථෙති. කම්මපච්චයසදිසන්ති හි එතෙන තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ පච්චයභාවො පකාසිතො. පවත්තෙචාති ච-සද්දෙන පටිසන්ධියඤ්ච කටත්තාරූපස්ස රූපජීවිතින්ද්‍රියතො අඤ්ඤො ඉන්ද්‍රියපච්චයො න හි අත්ථීති යොජනා. පටිච්චවාරාදයො සම්පයුත්තවාරපරියොසානා ඡ වාරා උප්පාදක්ඛණමෙව ගහෙත්වා පවත්තා ‘‘කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා’’තිආදිනා, න ඨිතික්ඛණන්ති අධිප්පායො. එවඤ්ච කත්වාති උප්පාදක්ඛණමෙව ගහෙත්වා පවත්තත්තා. එතෙසූති යථාවුත්තෙසු ඡසු වාරෙසු. කෙචි පන ‘‘රූපජීවිතින්ද්‍රියස්ස අනුපාලනං උප්පාදක්ඛණෙ න පාකටං බලවඤ්ච යථා ඨිතික්ඛණෙ පච්ඡාජාතාදිපච්චයලාභතො ථිරභාවප්පත්තියාස්ස තං පාකටං බලවඤ්ච, තස්මා ‘ඨිතික්ඛණෙ’ති වුත්ත’’න්ති වදන්ති.
ඉන්ද්‍රියපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.