1. පණ්ණත්තිවාරවණ්ණනා

1. සතිපි කුසලමූලාදීනම්පි විභත්තභාවෙ ඛන්ධාදිවිභාගො තතො සාතිසයොති දස්සෙන්තො ‘‘ඛන්ධාදයො විය පුබ්බෙ අවිභත්තා’’ති ආහ. පකාරත්ථො වා එත්ථ ආදි-සද්දො ‘‘භූවාදයො’’තිආදීසු වියාති කුසලමූලාදීනම්පි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. අවිඤ්ඤාතත්තා නිසාමෙන්තෙහි. හෙතුඅත්ථො වා එත්ථ ලුත්තනිද්දිට්ඨො අවිඤ්ඤාපිතත්තාති අත්ථො. යදිපි කායසඞ්ඛාරානං විකප්පද්වයෙපි හෙතුඵලභාවොයෙව ඉච්ඡිතො, සාමිවචනරූපාවිභූතො පන අත්ථෙව අත්ථභෙදොති දස්සෙන්තො ‘‘කායස්ස…පෙ… කත්තුඅත්ථෙ’’ති ආහ. සො පනාති කත්තුඅත්ථො.

2-7. සුද්ධිකඑකෙකපදවසෙනාති ‘‘කායො සඞ්ඛාරො’’තිආදීසු ද්වීසු ද්වීසු පදෙසු අඤ්ඤමඤ්ඤං අසම්මිස්සඑකෙකපදවසෙන. අත්ථාභාවතොති යථාධිප්පෙතත්ථාභාවතො. අඤ්ඤථා කරජකායාදිකො අත්ථො අත්ථෙව. තෙනෙවාහ ‘‘පදසොධන…පෙ… අවචනීයත්තා’’ති. ඉදානි තමෙව අත්ථාභාවං බ්‍යතිරෙකවසෙන දස්සෙන්තො ‘‘යථා’’තිආදිමාහ. කස්මා පන උභයත්ථ සමානෙ සමාසපදභාවෙ තත්ථ අත්ථො ලබ්භති, ඉධ න ලබ්භතීති? භින්නලක්ඛණත්තා. තත්ථ හි රූපක්ඛන්ධාදිපදානි සමානාධිකරණානීති පදද්වයාධිට්ඨානො එකො අත්ථො ලබ්භති, ඉධ පන කායසඞ්ඛාරාදිපදානි භින්නාධිකරණානීති තථාරූපො අත්ථො න ලබ්භතීති. තෙනාහ ‘‘යථාධිප්පෙතත්ථාභාවතො’’ති.

විසුං අදීපෙත්වාති ‘‘කායසඞ්ඛාරො’’තිආදිනා සහ වුච්චමානොපි කායසඞ්ඛාරසද්දො විසුං විසුං අත්තනො අත්ථං අජොතෙත්වා එකං අත්ථං යදි දීපෙතීති පරිකප්පවසෙන වදති. තෙන කායසඞ්ඛාරසද්දානං සමානාධිකරණතං උල්ලිඞ්ගෙති. ‘‘කායසඞ්ඛාරසද්දො කායසඞ්ඛාරත්ථෙ වත්තමානො’’ති කස්මා වුත්තං, ‘‘සඞ්ඛාරසද්දො සඞ්ඛාරත්ථෙව වත්තමානො’’ති පන වත්තබ්බං සියා. එවඤ්හි සති ඛන්ධත්ථෙ වත්තමානො ඛන්ධසද්දො විය රූපසද්දෙන කායසද්දෙන විසෙසිතබ්බොති ඉදං වචනං යුජ්ජෙය්‍ය, කායසඞ්ඛාරසද්දානං පන සමානාධිකරණත්තෙ න කෙවලං සඞ්ඛාරසද්දොයෙව සඞ්ඛාරත්ථෙ වත්තති, අථ ඛො කායසද්දොපීති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘කායසඞ්ඛාරසද්දො කායසඞ්ඛාරත්ථෙ වත්තමානො’’ති වුත්තං සියා, කායසද්දෙන සමානාධිකරණෙනාති අධිප්පායො. බ්‍යධිකරණෙන පන සඞ්ඛාරස්ස විසෙසිතබ්බතා අත්ථෙවාති.

ඉමස්ස වාරස්සාති සුද්ධසඞ්ඛාරවාරස්ස. පදසොධනෙන දස්සිතානන්ති එත්තකෙව වුච්චමානෙ තත්ථ දස්සිතභාවසාමඤ්ඤෙන සුද්ධකායාදීනම්පි ගහණං ආපජ්ජෙය්‍යාති තංනිවාරණත්ථං ‘‘යථාධිප්පෙතානමෙවා’’ති ආහ. කායාදිපදෙහි අග්ගහිතත්තාති සුද්ධකායාදිපදෙහි අග්ගහිතත්තා. ඉධ පනාති අට්ඨකථායං. සුද්ධසඞ්ඛාරවාරං සන්ධාය වුත්තම්පි සුද්ධසඞ්ඛාරවාරමෙවෙත්ථ අනනුජානන්තො සකලසඞ්ඛාරයමකවිසයන්ති ආහ ‘‘ඉධ පන සඞ්ඛාරයමකෙ’’ති. අධිප්පෙතත්ථපරිච්චාගොති අස්සාසපස්සාසාදිකස්ස අධිප්පෙතත්ථස්ස අග්ගහණං චෙතනාකායඅභිසඞ්ඛරණසඞ්ඛාරාදි අනධිප්පෙතත්ථපරිග්ගහො. යදි ‘‘කායො සඞ්ඛාරො’’තිආදිනා සුද්ධසඞ්ඛාරතංමූලචක්කවාරා අත්ථාභාවතො ඉධ න ගහෙතබ්බා, අථ කස්මා පවත්තිවාරමෙව අනාරභිත්වා අඤ්ඤථා දෙසනා ආරද්ධාති ආහ ‘‘පදසොධනවාරතංමූලචක්කවාරෙහී’’තිආදි. සංසයො හොති සඞ්ඛාරසද්දවචනීයතාසාමඤ්ඤතො කායසඞ්ඛාරාදිපදානං බ්‍යධිකරණභාවතො ච. තෙනෙවාහ ‘‘අසමානාධිකරණෙහි…පෙ… දස්සිතායා’’ති.

පණ්ණත්තිවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.