1. පණ්ණත්තිවාරො
උද්දෙසවාරවණ්ණනා
1-9. වුත්තනයෙනාති ‘‘අවයවපදෙහි වුත්තො එකදෙසො සකලො වා සමුදායපදානං අත්ථො, සමුදායපදෙහි පන වුත්තො එකන්තෙන අවයවපදානං අත්ථො’’තිආදිනා වුත්තෙන නයෙන. එතෙන යථාවුත්තඅත්ථවණ්ණනානයදස්සනතාය සබ්බපණ්ණත්තිවාරාදීසු යථාරහං අත්ථො නෙතබ්බොති දස්සෙති.
උද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
නිද්දෙසවාරවණ්ණනා
10-17. වායනං සවිසයං බ්‍යාපෙත්වා පවත්තනං, තයිදං යථා ගන්ධායතනෙ ලබ්භති, එවං සීලාදීසුපීති පාළියං ‘‘සීලගන්ධො’’තිආදි වුත්තං ‘‘සීලාදියෙව ගන්ධො’’ති කත්වා. තෙනාහ අට්ඨකථායං ‘‘සීලගන්ධො…පෙ… නාමානී’’ති. යස්මා පන සවිසයබ්‍යාපනං තත්ථ පසටභාවො පාකටභාවො වා හොති, තස්මා ‘‘පසාරණට්ඨෙන පාකටභාවට්ඨෙන වා’’ති වුත්තං. අත්තනො වත්ථුස්ස සූචනං වා වායනං. ‘‘දෙවකායා සමාගතා (දී. නි. 2.332; සං. නි. 1.37), පණ්ණත්තිධම්මා’’තිආදීසු (ධ. ස. දුකමාතිකා 108) සමූහපඤ්ඤත්තීසුපි කායධම්මසද්දා ආගතාති ‘‘සසභාව’’න්ති විසෙසෙති. කායවචනෙන…පෙ… නත්ථීති ඉදං ‘‘න ධම්මො නායතන’’න්ති එත්ථ ධම්මසද්දස්ස විනිවත්තවිසෙසසබ්බසභාවධම්මවාචකතං සන්ධාය වුත්තං, න ධම්මායතනසඞ්ඛාතධම්මවිසෙසවාචකතන්ති දට්ඨබ්බං.
නිද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
2. පවත්තිවාරවණ්ණනා
18-21. එතස්මින්ති පවත්තිවාරෙ. පුච්ඡාමත්තලාභෙනාති මොඝපුච්ඡාභාවමාහ. එකෙකන්ති ‘‘යස්ස චක්ඛායතනං උප්පජ්ජති, තස්ස සද්දායතනං උප්පජ්ජතී’’තිආදිකං එකෙකං. පඤ්චාති ‘‘යස්ස සද්දායතනං උප්පජ්ජති, තස්ස ගන්ධායතනං උප්පජ්ජතී’’තිආදීනි පඤ්ච. පුච්ඡාමත්තලාභෙන සඞ්ගහං අනුජානන්තො ‘‘විස්සජ්ජනවසෙන හාපෙතබ්බානී’’ති ආහ. ‘‘වක්ඛති හී’’තිආදිනා යථාවුත්තමත්ථං අට්ඨකථාය සමත්ථෙති.
සදිසවිස්සජ්ජනන්ති සාමඤ්ඤවචනං විසෙසනිවිට්ඨමෙව හොතීති තං විසෙසං දස්සෙන්තො ‘‘පුග්ගලවාරමෙව සන්ධාය වුත්ත’’න්ති වත්වා තස්සා පන සදිසවිස්සජ්ජනතාය අබ්‍යාපිතත්තා යත්ථ සදිසං, තත්ථාපි විස්සජ්ජිතන්ති දස්සෙන්තො ‘‘ඔකාසවාරෙ පන…පෙ… විස්සජ්ජිත’’න්ති ආහ. තත්ථ තන්ති දුතියං. පුග්ගලවාරෙපීති යත්ථ සදිසං විස්සජ්ජනං, තත්ථ පුග්ගලවාරෙපි විස්සජ්ජිතං, පගෙව ඔකාසවාරෙති අධිප්පායො. විරත්තකාමකම්මනිබ්බත්තස්සාති භාවනාබලෙන විරත්තො කාමො එතෙනාති විරත්තකාමං, රූපාවචරකම්මං, තතො නිබ්බත්තස්ස. පටිසන්ධි එව බීජං පටිසන්ධිබීජං, තස්ස. ‘‘එවංසභාවත්තා’’ති එතෙන එකන්තතො කාමතණ්හානිදානකම්මහෙතුකානි ඝානාදීනීති දස්සෙති. ගන්ධාදයො ච න සන්තීති සබ්බෙන සබ්බං තෙසම්පි අභාවං සන්ධාය වදති. තත්ථ යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව.
‘‘සච්ච’’න්ති යථාවුත්තවසෙන ගහෙතබ්බං චොදකෙන වුත්තමත්ථං සම්පටිච්ඡිත්වා පුන යෙනාධිප්පායෙන තානි යමකානි සදිසවිස්සජ්ජනානි, තං දස්සෙතුං ‘‘යථා පනා’’තිආදි වුත්තං. තත්‍රායං සඞ්ඛෙපත්ථො – තත්ථ චක්ඛායතනමූලකෙසු ඝානායතනයමකෙන ‘‘සචක්ඛුකානං අඝානකානං උපපජ්ජන්තාන’’න්තිආදිනා නයෙන ජිව්හාකායායතනයමකානි යථා සදිසවිස්සජ්ජනානි, තථා ඉධ ඝානායතනමූලකෙසු ඝානායතනයමකෙන තානි ජිව්හාකායායතනයමකානි ‘‘යස්ස ඝානායතනං උප්පජ්ජති, තස්ස ජිව්හායතනං උප්පජ්ජතීති? ආමන්තා’’තිආදිනා නයෙන සදිසවිස්සජ්ජනානීති. එවමෙත්ථ උභයෙසං විසුං අඤ්ඤමඤ්ඤං සදිසවිස්සජ්ජනතාය ඉදං වුත්තං, න එකජ්ඣං අඤ්ඤමඤ්ඤං සදිසවිස්සජ්ජනතාය. තෙනාහ ‘‘තස්මා තත්ථ තත්ථෙව සදිසවිස්සජ්ජනතා පාළිඅනාරුළ්හතාය කාරණ’’න්ති. එවඤ්ච සති චක්ඛායතනමූලග්ගහණං කිමත්ථියන්ති ආහ ‘‘නිදස්සනභාවෙනා’’තිආදි. තත්ථ නිදස්සනභාවෙනාති නිදස්සනභූතානං අඤ්ඤමඤ්ඤසදිසවිස්සජ්ජනතාසඞ්ඛාතෙන නිදස්සනභාවෙනෙව, න පන තෙසං නිදස්සිතබ්බෙහි සබ්බථා සදිසවිස්සජ්ජනතායාති අධිප්පායො. ‘‘යෙභුය්‍යතායා’’ති වුත්තං යෙභුය්‍යතං දස්සෙතුං ‘‘තෙසු හී’’තිආදි වුත්තං.
එවන්ති ඉමිනා ‘‘ආමන්තා’’ති පටිවචනවිස්සජ්ජනෙන යථාවුත්තවචනස්සෙව විස්සජ්ජනභාවානුජානනං කත්තබ්බන්ති ඉමමත්ථං ආකඩ්ඪති. සාති දුතියපුච්ඡා. ඝානායතනයමකෙනාති චක්ඛායතනමූලකෙසු ඝානායතනයමකෙනෙව. තංසෙසානීති තෙන ඝානායතනමූලකකායායතනයමකෙන සද්ධිං සෙසානි. සදිසවිස්සජ්ජනත්තා අනාරුළ්හානීති එත්ථ ‘‘අනාරුළ්හානී’’ති එත්තකමෙව තථා-සද්දෙන අනුකඩ්ඪීයති, න ‘‘සදිසවිස්සජ්ජනත්තා’’ති දස්සෙන්තො ‘‘තථාති…පෙ… සමඤ්ඤෙනා’’ති වත්වා ඉදානි ‘‘කාරණසාමඤ්ඤෙනා’’ති වුත්තස්ස සදිසවිස්සජ්ජනත්තස්ස තත්ථ අභාවං දස්සෙතුං ‘‘ඝානජිව්හාකායායතනානං පනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අගබ්භසෙය්‍යකෙසු පවත්තමානානන්ති එත්ථාපි ‘‘සහචාරිතායා’’ති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං, තථා ‘‘ගබ්භසෙය්‍යකෙසු ච පවත්තමානාන’’න්ති. ඉතරානි ඝානායතනමූලකානි ජිව්හාකායායතනයමකානි ද්වෙ න විස්සජ්ජීයන්ති, ඝානායතනමූලකෙසු ච යමකෙසු විස්සජ්ජිතෙසු ඉතරද්වයමූලකානි ජිව්හාකායායතනමූලකානි න විස්සජ්ජීයන්ති අවිසෙසත්තා අප්පවිසෙසත්තා චාති යොජෙතබ්බං. තත්ථ කායායතනයමකෙ දුතියපුච්ඡාවසෙන අප්පවිසෙසො, ඉතරවසෙන අවිසෙසො වෙදිතබ්බො. රූපායතනමනායතනෙහි සද්ධින්ති ඉදං රූපායතනමූලකමනායතනවසෙන වුත්තන්ති ආහ ‘‘රූපායතන…පෙ… අධිප්පායො’’ති. තෙනෙවාහ ‘‘රූපායතනමූලකෙසු හී’’තිආදි. යමකානන්ති රූපායතනමූලකගන්ධරසඵොට්ඨබ්බායතනයමකානං. දුතියපුච්ඡානන්ති යථාවුත්තයමකානංයෙව දුතියපුච්ඡානං. වුත්තනයෙනාති ‘‘සරූපකානං අචිත්තකාන’’න්තිආදිනා වුත්තෙන නයෙන. ආදිපුච්ඡානන්ති තෙසංයෙව යමකානං පඨමපුච්ඡානං.
හෙට්ඨිමෙහීති ඉදං අවිසෙසවචනම්පි යෙසු සදිසවිස්සජ්ජනතා සම්භවති, තදපෙක්ඛන්ති ආහ ‘‘ගන්ධරස…පෙ… අත්ථො’’ති. උද්දිට්ඨධම්මෙසු උද්දෙසානුරූපං ලබ්භමානවිසෙසකථනං විස්සජ්ජනං, යො තත්ථ න සබ්බෙන සබ්බං උද්දෙසානුරූපගුණෙන උපලබ්භති, තස්ස අකථනම්පි අත්ථතො විස්සජ්ජනමෙව නාම හොතීති ආහ ‘‘අවිස්සජ්ජනෙනෙව අලබ්භමානතාදස්සනෙන විස්සජ්ජිතානි නාම හොන්තී’’ති.
චක්ඛුවිකලසොතවිකලා විය චක්ඛුසොතවිකලොපි ලබ්භතීති සො පන අට්ඨකථායං පි-සද්දෙන සඞ්ගහිතොති දස්සෙන්තො ‘‘ජච්චන්ධම්පි…පෙ… වෙදිතබ්බො’’ති ආහ. පරිපුණ්ණායතනමෙව ඔපපාතිකං සන්ධාය වුත්තන්ති එත්ථ අට්ඨානප්පයුත්තො එව-සද්දොති තස්ස ඨානං දස්සෙන්තො ‘‘වුත්තමෙවාති අත්ථො’’ති වත්වා තෙන පරිපුණ්ණායතනස්ස තත්ථ අනියතත්තා අපරිපුණ්ණායතනස්සපි සඞ්ගහො සිද්ධොති දස්සෙන්තො ‘‘තෙන ජච්චන්ධබධිරම්පි සන්ධාය වුත්තතා න නිවාරිතා හොතී’’ති ආහ.
22-254. තස්මිං පුග්ගලස්ස අනාමට්ඨත්තාති කස්මා වුත්තං, යාවතා ‘‘රූපීබ්‍රහ්මලොකං පුච්ඡතී’’ති ඉමිනාපි ඔකාසොයෙව ආමට්ඨොති. ‘‘ආමන්තා’’ති පටිඤ්ඤාය කාරණවිභාවනාධිප්පායෙනෙව ‘‘කස්මා පටිඤ්ඤාත’’න්ති චොදනං සමුට්ඨාපෙත්වා තං කාරණං දස්සෙතුකාමො ‘‘නනූ’’තිආදිමාහ. ගබ්භසෙය්‍යකභාවං ගන්ත්වා පරිනිබ්බායිස්සතීති පච්ඡිමභවිකං සන්ධායාහ. තදවත්ථස්සාති පච්ඡිමභවාවත්ථස්ස. භවිස්සන්තස්සාති භාවිනො. පටිඤ්ඤාතබ්බත්තාති ‘‘උප්පජ්ජිස්සතී’’ති පටිඤ්ඤාතබ්බත්තා.
අථ කස්මාති එත්ථායං සඞ්ඛෙපත්ථො – යදි ‘‘යස්ස රූපායතනං උප්පජ්ජිස්සති, තස්ස චක්ඛායතනං උප්පජ්ජිස්සතී’’ති පුච්ඡායං වුත්තෙන විධිනා පටිඤ්ඤාතබ්බං, අථ කස්මා අථ කෙන කාරණෙන පටිලොමෙ ‘‘යස්ස වා පන රූපායතනං නුප්පජ්ජිස්සති, තස්ස චක්ඛායතනං නුප්පජ්ජිස්සතී’’ති පුච්ඡාය ‘‘ආමන්තා’’ති පටිඤ්ඤාතං, නනු ඉදං අඤ්ඤමඤ්ඤං විරුද්ධන්ති? නනූතිආදිනාපි චොදකො තමෙව විරොධං විභාවෙති. නො ච නුප්පජ්ජිස්සති උප්පජ්ජිස්සති එවාති අත්ථො. ‘‘තස්මිං භවෙ’’තිආදි තස්ස පරිහාරො. තත්ථ තස්මිං භවෙති යස්මිං භවෙ ‘‘රූපායතනං නුප්පජ්ජිස්සතී’’ති වුත්තං පවත්තමානත්තා, තස්මිං භවෙ. අනාගතභාවෙන අවචනතොති භාවීභාවෙන අවත්තබ්බතො ආරද්ධුප්පාදභාවෙන පවත්තමානත්තාති අධිප්පායො. තෙනෙවාහ ‘‘භවන්තරෙ හී’’තිආදි. න පන වුච්චතීති සම්බන්ධො. එවඤ්ච කත්වාතිආදිනා පාඨන්තරෙන යථාවුත්තමත්ථං සමත්ථෙති.
යස්මිං අත්තභාවෙ යෙහි ආයතනෙහි භවිතබ්බං, තංතංආයතනනිබ්බත්තකකම්මෙන අවස්සංභාවීආයතනස්ස සත්තස්ස, සන්තානස්ස වා, ‘‘යස්ස වා පන රූපායතනං උප්පජ්ජිස්සති, තස්ස චක්ඛායතනං උප්පජ්ජිස්සතීති? ආමන්තා, යස්ස වා පන රූපායතනං නුප්පජ්ජිස්සති, තස්ස චක්ඛායතනං නුප්පජ්ජිස්සතීති? ආමන්තා’’ති ච එවං පවත්තං පුච්ඡාද්වයවිස්සජ්ජනං ආයතනපටිලාභස්ස ජාතිභාවතො සුට්ඨු උපපන්නං භවති. පච්ඡිමභවිකාදයොති එත්ථ ආදි-සද්දෙන අරූපෙ උප්පජ්ජිත්වා පරිනිබ්බායනකා සඞ්ගය්හන්ති. ඉදම්පි විස්සජ්ජනං. අභිනන්දිතබ්බත්තාති ‘‘ආමන්තා’’ති සම්පටිච්ඡිතබ්බත්තා.
යං පන අඝානකානං කාමාවචරං උපපජ්ජන්තානන්ති වුත්තන්ති සම්බන්ධො. යස්ස විපාකො ඝානායතනුප්පත්තිතො පුරෙතරමෙව උපච්ඡිජ්ජිස්සති, තං ඝානායතනානිබ්බත්තකකම්මන්ති වුත්තං. කථං පනීදිසං කම්මං අත්ථීති විඤ්ඤායතීති ආහ ‘‘යස්ස යත්ථා’’තිආදි. එවම්පි ගබ්භසෙය්‍යකො එව ඉධ අඝානකොති අධිප්පෙතොති කථමිදං විඤ්ඤායතීති චොදනාය ‘‘න හී’’තිආදිං වත්වා තමත්ථං සාධෙතුං ‘‘ධම්මහදයවිභඞ්ගෙ’’තිආදි වුත්තං. අවචනත්තම්පි හි යථාධම්මසාසනෙ අභිධම්මෙ පටික්ඛෙපොයෙවාති. ඉධාති ඉමස්මිං ආයතනයමකෙ. යථාදස්සිතාසූති ‘‘යස්ස වා පන සොතායතනං නුප්පජ්ජිස්සති, තස්ස චක්ඛායතනං නුප්පජ්ජති, යස්ස යත්ථ ඝානායතනං න නිරුජ්ඣති, තස්ස තත්ථ රූපායතනං න නිරුජ්ඣිස්සතී’’ති ච දස්සිතප්පකාරාසු පුච්ඡාසු. ආමන්තාති වුත්තන්ති අථ කස්මා න විඤ්ඤායතීති යොජනා. එතාසු පුච්ඡාසු කස්මා පටිවචනෙන විස්සජ්ජනං න කතන්ති අධිප්පායො. සන්නිට්ඨානෙන ගහිතත්ථස්සාති ‘‘යස්ස වා පන සොතායතනං නුප්පජ්ජිස්සති, යස්ස යත්ථ ඝානායතනං න නිරුජ්ඣිස්සතී’’ති ච එවමාදිකෙන සන්නිට්ඨානපදෙන ගහිතස්ස අත්ථස්ස. එකදෙසෙ සංසයත්ථස්ස සම්භවෙනාති එකදෙසෙ සංසයිතබ්බස්ස අත්ථස්ස සම්භවෙන සන්නිට්ඨානත්ථපටියොගභූතසංසයත්ථස්ස පටිවචනස්ස අකරණතො ‘‘ආමන්තා’’ති පටිවචනවිස්සජ්ජනස්ස අකත්තබ්බතො අත්ථස්ස අභින්දිත්වා එකජ්ඣං කත්වා අවත්තබ්බතො. තෙනාහ ‘‘භින්දිතබ්බෙහි න පටිවචනවිස්සජ්ජනං හොතී’’ති.
යදි සියාති භින්දිත්වා වත්තබ්බෙපි අත්ථෙ යදි පටිවචනවිස්සජ්ජනං සියා, පරිපුණ්ණවිස්සජ්ජනමෙව න සියා අනොකාසභාවතො භින්දිතබ්බතො චාති අත්ථො. තථා හි ‘‘පඤ්චවොකාරෙ පරිනිබ්බන්තානං, අරූපෙ පච්ඡිමභවිකානං, යෙ ච අරූපං උපපජ්ජිත්වා පරිනිබ්බායිස්සන්ති, තෙසං චවන්තානං තෙසං සොතායතනඤ්ච නුප්පජ්ජිස්සති, චක්ඛායතනඤ්ච නුප්පජ්ජතී’’ති ච, තථා ‘‘රූපාවචරෙ පරිනිබ්බන්තානං, අරූපානං තෙසං තත්ථ ඝානායතනඤ්ච න නිරුජ්ඣති, රූපායතනඤ්ච න නිරුජ්ඣිස්සතී’’ති ච තත්ථ විභාගවසෙන පවත්තො පාඨසෙසො. අථ කස්මාති යදි අභින්දිතබ්බෙ පටිවචනවිස්සජ්ජනං, න භින්දිතබ්බෙ, එවං සන්තෙ ‘‘යස්ස වා පන සොමනස්සින්ද්‍රියං උප්පජ්ජති, තස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියං උප්පජ්ජතීති? ආමන්තා’’ති ඉමිනා පටිවචනවිස්සජ්ජනෙන ගබ්භසෙය්‍යකානං සොමනස්සපටිසන්ධි නත්ථීති කස්මා න විඤ්ඤායති, භින්දිතබ්බෙ න පටිවචනවිස්සජ්ජනං හොතීති සම්පටිච්ඡිතබ්බන්ති? තං න, අඤ්ඤාය පාළියා තදත්ථස්ස විඤ්ඤායමානත්තාති දස්සෙන්තො ‘‘කාමධාතුයා’’තිආදිමාහ.
‘‘යං චිත්තං උප්පජ්ජති, න නිරුජ්ඣති, තං චිත්තං නිරුජ්ඣිස්සති, නුප්පජ්ජිස්සතීති? ආමන්තා’’ති තස්සෙව චිත්තස්ස නිරොධො අනාගතභාවෙන තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ යථා වුත්තො, එවං තස්සෙව කම්මජසන්තානස්ස නිරොධො තස්ස උප්පාදෙ අනාගතභාවෙන වත්තබ්බො. තෙනෙතං දස්සෙති ‘‘එකචිත්තස්ස නාම උප්පාදක්ඛණෙ නිරොධො අනාගතභාවෙන වුච්චති, කිමඞ්ගං පන එකසන්තානස්සා’’ති. සබ්බත්ථ සබ්බස්මිං අනාගතවාරෙ. උපපජ්ජන්තානං එව වසෙන සො නිරොධො තථා අනාගතභාවෙන වුත්තො, කස්මා පනෙත්ථ නිරොධො උපපන්නානං වසෙන න වුත්තොති ආහ ‘‘උප්පන්නානං පනා’’තිආදි. තස්සෙව යථාපවත්තස්ස කම්මජසන්තානස්ස එව. තස්මාති යස්මා උප්පාදක්ඛණතො උද්ධං නිරොධො ආරද්ධො නාම හොති, තස්මා. භෙදෙ සතිපි කාලභෙදාමසනස්ස කාරණෙ සතිපි. අනාගතකාලාමසනවසෙනෙව නිරොධස්සෙව වසෙන විස්සජ්ජනද්වයං උපපන්නමෙව යුත්තමෙව හොතීති. අඤ්ඤෙසං වසෙන නිරොධස්සෙව වත්තුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා ‘‘අරහත’’න්ති වුත්තං.
යදි උපපත්තිඅනන්තරං නිරොධො ආරද්ධො නාම හොති, අථ කස්මා චුතියා නිරොධවචනන්ති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘තන්නිට්ඨානභාවතො පන චුතියා නිරොධවචන’’න්ති. තන්නිට්ඨානභාවතොති තස්ස සන්තානස්ස නිට්ඨානභාවතො. පවත්තෙතිආදි වුත්තස්සෙවත්ථස්ස පාකටකරණං. තත්ථ තස්සාති සන්තානස්ස. වක්ඛතීතිආදිපි පවත්තෙ නිරොධං අනාදියිත්වා චුතිනිරොධස්සෙව ගහිතතාය කාරණවචනං. තෙනාති තෙන යථාවුත්තෙන පාඨන්තරවචනෙන. එත්ථාති එතස්මිං ‘‘යස්ස චක්ඛායතනං නිරුජ්ඣිස්සතී’’තිආදිකෙ ආයතනයමකෙ. යදි පවත්තෙ නිරුද්ධස්සපි චුතියා එව නිරොධො ඉච්ඡිතො, ‘‘සචක්ඛුකාන’’න්තිආදි කථන්ති ආහ ‘‘සචක්ඛුකානන්තිආදීසු ච පටිලද්ධචක්ඛුකානන්තිආදිනා අත්ථො විඤ්ඤායතී’’ති. තෙති අරූපෙ පච්ඡිමභවිකා. අචක්ඛුකවචනඤ්ච සාවසෙසන්ති යොජනා.
පවත්තිවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
ආයතනයමකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
4. ධාතුයමකං
1-19. සද්දධාතුසම්බන්ධානන්ති ඉදං යානි චක්ඛුධාතාදිමූලකෙසු සද්දයමකානි, සබ්බානි ච සද්දධාතුමූලකානි, තානි සන්ධාය වුත්තං. න හි තානි චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතාදිසම්බන්ධානි විය චුතිපටිසන්ධිවසෙන ලබ්භන්ති, එතෙනෙව ආයතනයමකෙපි පවත්තිවාරෙ සද්දධාතුසම්බන්ධානං යමකානං අලබ්භමානතා ච වෙදිතබ්බා.
ධාතුයමකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
5. සච්චයමකං
1. පණ්ණත්තිවාරවණ්ණනා
10-26. සොති දුක්ඛසද්දො. අඤ්ඤත්ථාති සඞ්ඛාරදුක්ඛවිපරිණාමදුක්ඛදුක්ඛාධිට්ඨානෙසු. අඤ්ඤනිරපෙක්ඛොති සඞ්ඛාරාදිපදන්තරානපෙක්ඛො. තෙනාති අඤ්ඤනිරපෙක්ඛදුක්ඛපදග්ගහණතො. තස්මිං දුක්ඛදුක්ඛෙ විසයභූතෙ. එස දුක්ඛසද්දො ‘‘දුක්ඛං දුක්ඛසච්ච’’න්ති එත්ථ පඨමො දුක්ඛසද්දො. තඤ්ච දුක්ඛදුක්ඛං. ‘‘දුක්ඛං දුක්ඛසච්ච’’න්ති එත්ථ දුක්ඛමෙව දුක්ඛසච්චන්ති නයිදං අවධාරණං ඉච්ඡිතබ්බං, දුක්ඛං දුක්ඛසච්චමෙවාති පන ඉච්ඡිතබ්බන්ති ආහ ‘‘එකන්තෙන දුක්ඛසච්චමෙවා’’ති. සච්චවිභඞ්ගෙ වුත්තෙසු සමුදයෙසු කොචි ඵලධම්මෙසු නත්ථීති සච්චවිභඞ්ගෙ පඤ්චධා වුත්තෙසු සමුදයෙසු එකොපි ඵලසභාවෙසු නත්ථි, ඵලසභාවො නත්ථීති අත්ථො. ‘‘ඵලධම්මො නත්ථී’’ති ච පාඨො. මග්ගසද්දො ච ඵලඞ්ගෙසූති සාමඤ්ඤඵලඞ්ගෙසු සම්මාදිට්ඨිආදීසු ‘‘මග්ගඞ්ගං මග්ගපරියාපන්න’’න්තිආදිනා (විභ. 492, 495) ආගතො මග්ගසද්දො මග්ගඵලත්තා පවත්තති කාරණූපචාරෙනාති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘න මග්ගකිච්චසබ්භාවා’’තිආදි. තස්මාති යස්මා සච්චදෙසනාය පභවාදිසභාවා එව ධම්මා සමුදයාදිපරියායෙන වුත්තා, න අප්පභවාදිසභාවා, තස්මා. එත්ථ ච තෙභූමකධම්මානං යථාරහං දුක්ඛසමුදයසච්චන්තොගධත්තා අසච්චසභාවෙ සභාවධම්මෙ ච උද්ධරන්තො ඵලධම්මෙ එව උද්ධරි. නනු ච මග්ගසම්පයුත්තාපි ධම්මා අසච්චසභාවාති තෙපි උද්ධරිතබ්බාති? න, තෙසං මග්ගගතිකත්තා. ‘‘ඵලධම්මෙසූ’’ති එත්ථ ධම්මග්ගහණෙන වා ඵලසම්පයුත්තධම්මානං විය තෙසම්පි ගහණං දට්ඨබ්බං.
පදසොධනෙන…පෙ… ඉධ ගහිතාති එතෙන අසච්චසභාවානං ධම්මානං පකරණෙන නිවත්තිතතං ආහ. තෙසන්ති දුක්ඛාදීනං. තබ්බිසෙසනයොගවිසෙසන්ති තෙන දුක්ඛාදිවිසෙසනයොගෙන විසිට්ඨතං. සච්චවිසෙසනභාවෙනෙව දුක්ඛාදීනං පරිඤ්ඤෙය්‍යතාදිභාවො සිද්ධොති ආහ ‘‘එකන්තසච්චත්තා’’ති. යථා චෙත්ථාති යථා එතස්මිං සච්චයමකෙ සුද්ධසච්චවාරෙ සච්චවිසෙසනභූතා එව දුක්ඛාදයො ගහිතා. එවං ඛන්ධයමකාදීසුපීති න සුද්ධසච්චවාරෙ එව අයං නයො දස්සිතොති අත්ථො. පදසොධනවාරෙ තංමූලචක්කවාරෙ ච ‘‘රූපං රූපක්ඛන්ධො’’තිආදිනා සමුදායපදානංයෙව වුත්තත්තා වත්තබ්බමෙව නත්ථීති ‘‘සුද්ධක්ඛන්ධාදිවාරෙසූ’’ති වුත්තං. තථා චෙත්ථාපි සුද්ධවාරෙ එව අයං නයො දස්සිතො. යදි සුද්ධක්ඛන්ධාදිවාරෙසු ඛන්ධාදිවිසෙසනභූතානමෙව රූපාදීනං ගහණෙන භවිතබ්බං, අථ කස්මා ඛන්ධාදිවිසෙසනතො අඤ්ඤෙසම්පි රූපාදීනං වසෙන අත්ථො දස්සිතොති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘අට්ඨකථායං පනා’’තිආදි. පුරිමො එව අත්ථො යුත්තො, යුත්තිතො පාඨොව බලවාති.
පණ්ණත්තිවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
2. පවත්තිවාරවණ්ණනා
27-164. දුක්ඛපරිඤ්ඤා යාව දුක්ඛසමතික්කමනත්ථාති සප්පදෙසං පවත්තාපි සා තදත්ථාවහා භවෙය්‍යාති කස්සචි ආසඞ්කා සියාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අරියත්තා…පෙ… කත්වා වුත්ත’’න්ති. කෙචි පනෙත්ථ ‘‘අන්තිමභවෙ ඨිතත්තා’’ති කාරණං වදන්ති, තං න යුජ්ජති උපපත්තියා දුක්ඛවිචාරත්තා, න ච සබ්බෙ සුද්ධාවාසා අන්තිමභවිකා උද්ධංසොතවචනතො. ‘‘යස්ස දුක්ඛසච්චං උප්පජ්ජතී’’ති උප්පාදාවත්ථා. අවිසෙසෙන දුක්ඛසච්චපරියාපන්නා ධම්මා සම්බන්ධීභාවෙනෙව තංසමඞ්ගී ච පුග්ගලො වුත්තොති දස්සෙන්තො ‘‘සබ්බෙ උපපජ්ජන්තා’’තිආදිං වත්වා ස්වායමත්ථො යස්මා නිච්ඡයරූපෙන ගහිතො, නිච්ඡිතස්සෙව ච අත්ථස්ස විභාගදස්සනෙන භවිතබ්බං, තස්මා ‘‘තෙස්වෙව…පෙ… උපපන්නමෙවා’’ති ආහ. තත්ථ තෙස්වෙව කෙචි දස්සීයන්තීති සම්බන්ධො. එකකොට්ඨාසුප්පත්තිසමඞ්ගිනොති දුක්ඛකොට්ඨාසුප්පත්තිසමඞ්ගිනො. තෙසූති සන්නිට්ඨානෙන ගහිතෙසු. මග්ගඵලුප්පාදසමඞ්ගීසූති මග්ගඵලුප්පාදසමඞ්ගීනං, අයමෙව වා පාඨො.
එත්ථ චාතිආදිනා ‘‘සබ්බෙස’’න්තිආදිපාළියා පිණ්ඩත්ථං දස්සෙති. තත්ථ සමුදයසච්චුප්පාදවොමිස්සස්ස දුක්ඛසච්චුප්පාදස්සාති ඉදං අනාදරෙ සාමිවචනං. කත්ථචි සමුදයසච්චුප්පාදවොමිස්සෙපි දුක්ඛසච්චෙ තංරහිතස්ස සමුදයසච්චුප්පාදරහිතස්ස දුක්ඛසච්චුප්පාදස්ස දස්සනවසෙන වුත්තන්ති යොජනා. කෙචි පන ‘‘සමුදයසච්චාවොමිස්සස්සා’’ති පඨන්ති, තෙසං ‘‘තංරහිතස්සා’’ති ඉදං පුරිමපදස්ස අත්ථවිවරණං වෙදිතබ්බං. තංසහිතස්සාති සමුදයසච්චුප්පාදසහිතස්ස දුක්ඛසච්චුප්පාදස්ස දස්සනවසෙන වුත්තන්ති යොජනා. තෙසන්ති අසඤ්ඤසත්තානං, පවත්තියං දුක්ඛසච්චස්ස උප්පාදො ‘‘පවත්තෙ’’තිආදිනා වුත්තෙසු ද්වීසුපි කොට්ඨාසෙසු න ගහිතොති අත්ථො. පටිසන්ධියං පන තෙසං උප්පාදස්ස පඨමකොට්ඨාසෙන ගහිතතා දස්සිතා එව. තථා නිරොධො චාති යථා අසඤ්ඤසත්තානං පටිසන්ධියං දුක්ඛසච්චස්ස උප්පාදො පඨමකොට්ඨාසෙන ගහිතො, පවත්තියං පන සො ද්වීහි කොට්ඨාසෙහි න ගහිතො, තථා තෙසං දුක්ඛසච්චස්ස නිරොධොපීති අත්ථො. තථා හි ‘‘සබ්බෙසං චවන්තානං පවත්තෙ තණ්හාවිප්පයුත්තචිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ’’තිආදිනා (යම. 1.සච්චයමක.88) නිරොධවාරෙ පාළි පවත්තා. එසෙව නයොති ය්වායං ‘‘එත්ථ චා’’තිආදිනා සමුදයසච්චයමකෙ පාළියා අත්ථනයො වුත්තො, මග්ගසච්චයමකෙපි එසෙව නයො, එවමෙව තත්ථාපි අත්ථො නෙතබ්බොති අත්ථො. තථා හි ‘‘සබ්බෙසං උපපජ්ජන්තාන’’න්තිආදිනා තත්ථ පාළි පවත්තා.
එවඤ්ච සතීති එවං ඛණවසෙන ඔකාසග්ගහණෙ සතීති යථාවුත්තමත්ථං අනනුජානනවසෙන පච්චාමසති. එතස්ස විස්සජ්ජනෙති එතස්ස යමකපදස්ස විස්සජ්ජනෙ. ‘‘අග්ගමග්ගස්ස උප්පාදක්ඛණෙ, අරහන්තානං චිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ, යස්ස චිත්තස්ස අනන්තරා අග්ගමග්ගං පටිලභිස්සන්ති, තස්ස චිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ, අසඤ්ඤසත්තං උපපජ්ජන්තානං තෙසං තත්ථ දුක්ඛසච්චං උප්පජ්ජති, නො ච තෙසං තත්ථ සමුදයසච්චං උප්පජ්ජිස්සතී’’ති (යම. 1.සච්චයමක.71) පුරිමකොට්ඨාසස්ස ආගතත්තා විරොධො නත්ථීති ‘‘පච්ඡිමකොට්ඨාසෙ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තස්මාති යස්මා න උපපත්තිචිත්තුප්පාදක්ඛණො භාවිනො සමුදයපච්චුප්පාදස්ස ආධාරො, අථ ඛො කාමාවචරාදිඔකාසො, තස්මා. පුග්ගලොකාසවාරො හෙසාති යස්මා පුග්ගලොකාසවාරො එස, තස්මා ‘‘තෙසං තත්ථා’’ති එත්ථ ඔකාසවසෙන තත්ථ-සද්දස්ස අත්ථො වෙදිතබ්බො. යදි පුග්ගලොකාසවාරෙ කාමාවචරාදිඔකාසවසෙනෙව අත්ථො ගහෙතබ්බො, න ඛණවසෙන, අථ කස්මා ‘‘සබ්බෙසං උපපජ්ජන්තාන’’න්තිආදිනා ඔකාසං අනාමසිත්වා තත්ථ විස්සජ්ජනං පවත්තන්ති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘තත්ථ…පෙ… සො එවා’’ති. තත්ථ තත්ථාති ඔකාසවාරෙ. පුග්ගලවිසෙසදස්සනත්ථන්ති පුග්ගලසඞ්ඛාතවිසෙසදස්සනත්ථං. යත්ථ තෙති යස්මිං කාමාවචරාදිඔකාසෙ තෙ පුග්ගලා.
කෙචීති ධම්මසිරිත්ථෙරං සන්ධායාහ. සො හි ‘‘පවත්තෙ චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ දුක්ඛසච්චං නුප්පජ්ජතී’’ති එත්ථ චිත්තජරූපමෙව අධිප්පෙතං චිත්තපටිබද්ධවුත්තිත්තාති කාරණං වදති. අපරෙ ‘‘අරූපෙති ඉමං පුරිමාපෙක්ඛම්පි හොතීති තෙන පවත්තං විසෙසෙත්වා අරූපභවවසෙන අයමත්ථො වුත්තො, තස්මා ‘යස්ස වා පන සමුදයසච්චං නිරුජ්ඣති, තස්ස දුක්ඛසච්චං උප්පජ්ජතීති? නො’තිආදීසුපි එවමත්ථො වෙදිතබ්බො’’ති වදන්ති. පුග්ගලො න චිත්තං අපෙක්ඛිත්වාව ගහිතොති ඉදං චිත්තස්ස අනධිකතත්තා වුත්තං. යත්ථ පන සමුදයසච්චස්ස උප්පාදනිච්ඡයො, තත්ථෙව තස්ස අනුප්පාදනිච්ඡයෙනපි භවිතබ්බං චිත්තෙන ච විනා පුග්ගලස්සෙව අනුපලබ්භනතොති ‘‘යස්ස සමුදයසච්චං නුප්පජ්ජතී’’ති එත්ථ සමුදයසච්චාධාරං චිත්තං අත්ථතො ගහිතමෙවාති සක්කා විඤ්ඤාතුං. අපිච ඉන්ද්‍රියබද්ධෙපි න සබ්බො රූපුප්පාදො එකන්තෙන චිත්තුප්පාදාධීනොති සක්කා වත්තුං චිත්තුප්පත්තියා විනාපි තත්ථ රූපුප්පත්තිදස්සනතො, තස්මා චිත්තජරූපමෙව චිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ උප්පජ්ජති, න ඉතරං, ඉතරං පන තස්ස තීසුපි ඛණෙසු උප්පජ්ජතීති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං. විභජිතබ්බා අවිභත්තා නාම නත්ථීති සියායං පසඞ්ගො පඨමවාරෙ, දුතියවාරෙ පන විභජනා එව සාති නායං පසඞ්ගො ලබ්භති, පඨමවාරෙපි වා නායං පසඞ්ගො. කස්මා? එසා හි යමකස්ස පකති, යදිදං යථාලාභවසෙන යොජනා.
දුතියෙ චිත්තෙ වත්තමානෙති එත්ථ ‘‘පඨමං භවඞ්ගං, දුතියං චිත්ත’’න්ති වදන්ති. භවනිකන්තියා ආවජ්ජනම්පි විපාකප්පවත්තිතො විසදිසත්තා ‘‘දුතිය’’න්ති වත්තුං සක්කා, තතො පට්ඨාය පුබ්බෙ තස්ස තත්ථ සමුදයසච්චං නුප්පජ්ජිත්ථාති වත්තබ්බාති අපරෙ. භවනිකන්තියා පන සහජාතං පඨමං චිත්තං ඉධ දුතියං චිත්තන්ති අධිප්පෙතං. තතො පුබ්බෙ පවත්තං සබ්බං අබ්‍යාකතභාවෙන සමානජාතිකත්තා එකන්ති කත්වා තතො පට්ඨාය හෙට්ඨා තස්ස තත්ථ සමුදයසච්චං නුප්පජ්ජිත්ථෙවාති. තෙනාහ ‘‘සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙනා’’තිආදි. තස්මින්ති දුතියෙ චිත්තෙ. තෙන සමානගතිකත්තාති තෙන යථාවුත්තදුතියචිත්තෙන ච තංසමඞ්ගිනො වා දුක්ඛසච්චං උප්පජ්ජිත්ථ, නො ච සමුදයසච්චන්ති වත්තබ්බභාවෙන සමානගතිකත්තා. එවඤ්ච කත්වාති තෙන සමානගතිකතාය දස්සිතත්තා එව. යථාවුත්තාති දුතියාකුසලචිත්තතො පුරිමසබ්බචිත්තසමඞ්ගිනො අග්ගහිතා හොන්ති ඉතරභාවාභාවතො. වුත්තමෙවත්ථං පාඨන්තරෙන සමත්ථෙතුං ‘‘යථා’’තිආදි වුත්තං. තෙති චතුවොකාරා. වජ්ජෙතබ්බාති ‘‘ඉතරෙස’’න්ති විසෙසනෙන නිවත්තෙතබ්බා. පඤ්චවොකාරා විය යථාවුත්තා සුද්ධාවාසාති දුතියචිත්තක්ඛණසමඞ්ගිභාවෙන වුත්තප්පකාරා යථා සුද්ධාවාසසඞ්ඛාතා පඤ්චවොකාරා පුබ්බෙ වුත්තා සන්ති, එවං චතුවොකාරා පුබ්බෙ වුත්තා න හි සන්තීති යොජනා.
‘‘යස්ස යත්ථා’’ති පුග්ගලොකාසා ආධෙය්‍යාධාරභාවෙන අපෙක්ඛිතාති ආහ ‘‘පුග්ගලොකාසා අඤ්ඤමඤ්ඤපරිච්ඡින්නා ගහිතා’’ති. කාමාවචරෙ…පෙ… උපපන්නාති එත්ථ කාමාවචරෙ අභිසමෙතාවිනො රූපාවචරං උපපන්නා, රූපාවචරෙ අභිසමෙතාවිනො අරූපාවචරං උපපන්නා, වා-සද්දෙන කාමාවචරෙ අභිසමෙතාවිනො අරූපාවචරං උපපන්නාති ච යොජෙතබ්බං. තත්ථාති උපපන්නොකාසෙ. අභිසමයොති උපරිමග්ගාභිසමයො යාව උපපන්නො න භවිස්සති, තාව තෙ තත්ථ උපපන්නපුග්ගලා එත්ථ එතස්මිං ‘‘අභිසමෙතාවීන’’න්තිආදිනා වුත්තෙ දුතියකොට්ඨාසෙ න ගය්හන්ති පුග්ගලොකාසානං අඤ්ඤමඤ්ඤං පරිච්ඡින්නත්තා. යදි එවං කිං තෙ ඉමස්මිං යමකෙ අසඞ්ගහිතාති ආහ ‘‘තෙ පනා’’තිආදි. තත්ථ යං වුත්තං ‘‘සමානගතිකාති විසුං න දස්සිතා’’ති, තං පාකටතරං කාතුං ‘‘අනභිසමෙතාවීන’’න්තිආදි වුත්තං. තස්සත්ථො – ‘‘අනභිසමෙතාවීන’’න්ති ඉමිනා පඨමපදෙන ගහිතා සබ්බත්ථ මග්ගුප්පත්තිරහෙ සම්පත්තිභවෙ තත්ථ සුද්ධාවාසෙ යෙ අනභිසමෙතාවිනො, තෙසු ද්විප්පකාරෙසු සුද්ධාවාසා යස්මිං කාලෙ තත්ථ අනභිසමෙතාවිනොති ගහෙතබ්බා, තත්ථ නෙසං තථා ගහෙතබ්බකාලස්ස විසෙසනත්ථං ‘‘සුද්ධාවාසානං දුතියෙ චිත්තෙ වත්තමානෙ’’ති වුත්තන්ති.
එතෙනාති එතෙන වචනෙන. වොදානචිත්තං නාම මග්ගචිත්තානං අනන්තරපච්චයභූතං චිත්තං, ඉධ පන අග්ගමග්ගචිත්තස්ස. තතොති යථාවුත්තවොදානචිත්තතො පුරිමතරචිත්තසමඞ්ගිනො, අනුලොමඤාණසම්පයුත්තචිත්තසමඞ්ගිනො, අවසිට්ඨවුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාචිත්තාදිසමඞ්ගිනොපි. තෙනාහ ‘‘යාව සබ්බන්තිමතණ්හාසම්පයුත්තචිත්තසමඞ්ගී, තාව දස්සිතා’’ති.
පටිසන්ධිචුතිචිත්තානං භඞ්ගුප්පාදක්ඛණා පවත්තෙ චිත්තස්ස භඞ්ගුප්පාදක්ඛණෙහි දුක්ඛසච්චාදීනං නුප්පාදාදීසු සමානගතිකාති කත්වා වුත්තං ‘‘පවත්තෙ චිත්තස්සා’’තිආදි. තත්ථ චුතිචිත්තස්සපි උප්පාදක්ඛණස්ස ගහණං දට්ඨබ්බන්ති යොජනා. ද්වීසුපි කොට්ඨාසෙසූති සමුදයසච්චස්ස භාවිනො නිරොධස්ස අප්පටික්ඛෙපපටික්ඛෙපවසෙන පවත්තෙසු පුරිමපච්ඡිමකොට්ඨාසෙසු. න විසෙසිතන්ති යථාවුත්තෙ අප්පටික්ඛෙපෙ ච සතිපි විසෙසෙත්වා න වුත්තන්ති අත්ථො. එකස්සපි පුග්ගලස්ස තාදිසස්ස මග්ගස්ස ච ඵලස්ස ච භඞ්ගක්ඛණසමඞ්ගිනො පුරිමකොට්ඨාසස්සෙව අභජනතො කොට්ඨාසද්වයසම්භවාභාවතොති අත්ථො. ඉදානි තමෙවත්ථං විවරිතුං ‘‘යස්ස දුක්ඛසච්ච’’න්තිආදි වුත්තං. කෙසඤ්චි පුග්ගලානං. නිද්ධාරණෙ චෙතං සාමිවචනං. ‘‘මග්ගස්ස ච ඵලස්ස චා’’ති වුත්තමග්ගඵලානි දස්සෙන්තො ‘‘තිණ්ණං ඵලානං ද්වින්නඤ්ච මග්ගාන’’න්ති ආහ. තානි පන හෙට්ඨිමානි තීණි ඵලානි මජ්ඣෙ ච ද්වෙ මග්ගා වෙදිතබ්බා. නිරන්තරං අනුප්පාදෙත්වාති පටිපක්ඛධම්මෙහි අවොකිණ්ණං කත්වා සහ විපස්සනාය මග්ගං උප්පාදෙන්තෙන යා සාතච්චකිරියා කාතබ්බා, තං අකත්වාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘අන්තරන්තරා…පෙ… උප්පාදෙත්වා’’ති. ‘‘අරූපෙ මග්ගස්ස ච ඵලස්ස ච භඞ්ගක්ඛණෙ’’ති අවිසෙසතො වුත්තෙ කථමයං විසෙසො ලබ්භතීති ආහ ‘‘සාමඤ්ඤවචනෙනපී’’තිආදි. තෙන අපවාදවිසයපරියායෙන උපසග්ගා අභිනිවිසන්තීති ලොකසිද්ධොයං ඤායොති දස්සෙති.
පවත්තිවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
3. පරිඤ්ඤාවාරවණ්ණනා
165-170. එත්ථෙවාති ඉමස්මිං සච්චයමකෙ එව. අපරිඤ්ඤෙය්‍යතාදස්සනත්ථන්ති එත්ථ අ-කාරො න පරිඤ්ඤෙය්‍යාභාවවචනො, නාපි පරිඤ්ඤෙය්‍යපටිපක්ඛවචනො, අථ ඛො තදඤ්ඤවචනොති යථාරහං සච්චෙසු ලබ්භමානානං පහාතබ්බතාදීනම්පි දස්සනෙ ආපන්නෙයෙව සමයවාරො දස්සනපරො, යෙසඤ්ච න දස්සනපරො, තෙසු කෙසුචි සච්චෙසු ලබ්භමානානම්පි කෙසඤ්චි විසෙසානං අයං වාරො න දස්සනපරොති දස්සෙන්තො ‘‘සච්ඡිකරණ…පෙ… දස්සනත්ථඤ්චා’’ති ආහ. සමුදයෙ පහානපරිඤ්ඤාව වුත්තා, න තීරණපරිඤ්ඤාති යුත්තං තාවෙතං සමුදයස්සපි තීරෙතබ්බසභාවත්තා, ‘‘දුක්ඛෙ තීරණපරිඤ්ඤාව වුත්තා, න පහානපරිඤ්ඤා’’ති ඉදං පන කස්මා වුත්තං, නනු දුක්ඛං අප්පහාතබ්බමෙවාති? සමුදයසච්චවිභඞ්ගෙ වුත්තානං කෙසඤ්චි සමුදයකොට්ඨාසානං දුක්ඛසච්චෙ සඞ්ගහණතො දුක්ඛසමුදයෙ වා අසඞ්කරතොව ගහෙත්වා භූතකථනමෙතං දට්ඨබ්බං. උභයත්ථාති දුක්ඛෙ සමුදයෙ ච වුත්තා. කස්මා? තෙසං සාධාරණාති. එවං සාධාරණාසාධාරණභෙදභින්නං යථාවුත්තං පරිඤ්ඤාකිච්චං පුබ්බභාගෙ නානක්ඛණෙ ලබ්භමානම්පි මග්ගකාලෙ එකක්ඛණෙ එව ලබ්භති එකඤාණකිච්චත්තාති දස්සෙතුං ‘‘මග්ගඤාණඤ්හී’’තිආදි වුත්තං.
පරිඤ්ඤාවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
සච්චයමකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
6. සඞ්ඛාරයමකං
1. පණ්ණත්තිවාරවණ්ණනා
1. සතිපි කුසලමූලාදීනම්පි විභත්තභාවෙ ඛන්ධාදිවිභාගො තතො සාතිසයොති දස්සෙන්තො ‘‘ඛන්ධාදයො විය පුබ්බෙ අවිභත්තා’’ති ආහ. පකාරත්ථො වා එත්ථ ආදි-සද්දො ‘‘භූවාදයො’’තිආදීසු වියාති කුසලමූලාදීනම්පි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. අවිඤ්ඤාතත්තා නිසාමෙන්තෙහි. හෙතුඅත්ථො වා එත්ථ ලුත්තනිද්දිට්ඨො අවිඤ්ඤාපිතත්තාති අත්ථො. යදිපි කායසඞ්ඛාරානං විකප්පද්වයෙපි හෙතුඵලභාවොයෙව ඉච්ඡිතො, සාමිවචනරූපාවිභූතො පන අත්ථෙව අත්ථභෙදොති දස්සෙන්තො ‘‘කායස්ස…පෙ… කත්තුඅත්ථෙ’’ති ආහ. සො පනාති කත්තුඅත්ථො.
2-7. සුද්ධිකඑකෙකපදවසෙනාති ‘‘කායො සඞ්ඛාරො’’තිආදීසු ද්වීසු ද්වීසු පදෙසු අඤ්ඤමඤ්ඤං අසම්මිස්සඑකෙකපදවසෙන. අත්ථාභාවතොති යථාධිප්පෙතත්ථාභාවතො. අඤ්ඤථා කරජකායාදිකො අත්ථො අත්ථෙව. තෙනෙවාහ ‘‘පදසොධන…පෙ… අවචනීයත්තා’’ති. ඉදානි තමෙව අත්ථාභාවං බ්‍යතිරෙකවසෙන දස්සෙන්තො ‘‘යථා’’තිආදිමාහ. කස්මා පන උභයත්ථ සමානෙ සමාසපදභාවෙ තත්ථ අත්ථො ලබ්භති, ඉධ න ලබ්භතීති? භින්නලක්ඛණත්තා. තත්ථ හි රූපක්ඛන්ධාදිපදානි සමානාධිකරණානීති පදද්වයාධිට්ඨානො එකො අත්ථො ලබ්භති, ඉධ පන කායසඞ්ඛාරාදිපදානි භින්නාධිකරණානීති තථාරූපො අත්ථො න ලබ්භතීති. තෙනාහ ‘‘යථාධිප්පෙතත්ථාභාවතො’’ති.
විසුං අදීපෙත්වාති ‘‘කායසඞ්ඛාරො’’තිආදිනා සහ වුච්චමානොපි කායසඞ්ඛාරසද්දො විසුං විසුං අත්තනො අත්ථං අජොතෙත්වා එකං අත්ථං යදි දීපෙතීති පරිකප්පවසෙන වදති. තෙන කායසඞ්ඛාරසද්දානං සමානාධිකරණතං උල්ලිඞ්ගෙති. ‘‘කායසඞ්ඛාරසද්දො කායසඞ්ඛාරත්ථෙ වත්තමානො’’ති කස්මා වුත්තං, ‘‘සඞ්ඛාරසද්දො සඞ්ඛාරත්ථෙව වත්තමානො’’ති පන වත්තබ්බං සියා. එවඤ්හි සති ඛන්ධත්ථෙ වත්තමානො ඛන්ධසද්දො විය රූපසද්දෙන කායසද්දෙන විසෙසිතබ්බොති ඉදං වචනං යුජ්ජෙය්‍ය, කායසඞ්ඛාරසද්දානං පන සමානාධිකරණත්තෙ න කෙවලං සඞ්ඛාරසද්දොයෙව සඞ්ඛාරත්ථෙ වත්තති, අථ ඛො කායසද්දොපීති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘කායසඞ්ඛාරසද්දො කායසඞ්ඛාරත්ථෙ වත්තමානො’’ති වුත්තං සියා, කායසද්දෙන සමානාධිකරණෙනාති අධිප්පායො. බ්‍යධිකරණෙන පන සඞ්ඛාරස්ස විසෙසිතබ්බතා අත්ථෙවාති.
ඉමස්ස වාරස්සාති සුද්ධසඞ්ඛාරවාරස්ස. පදසොධනෙන දස්සිතානන්ති එත්තකෙව වුච්චමානෙ තත්ථ දස්සිතභාවසාමඤ්ඤෙන සුද්ධකායාදීනම්පි ගහණං ආපජ්ජෙය්‍යාති තංනිවාරණත්ථං ‘‘යථාධිප්පෙතානමෙවා’’ති ආහ. කායාදිපදෙහි අග්ගහිතත්තාති සුද්ධකායාදිපදෙහි අග්ගහිතත්තා. ඉධ පනාති අට්ඨකථායං. සුද්ධසඞ්ඛාරවාරං සන්ධාය වුත්තම්පි සුද්ධසඞ්ඛාරවාරමෙවෙත්ථ අනනුජානන්තො සකලසඞ්ඛාරයමකවිසයන්ති ආහ ‘‘ඉධ පන සඞ්ඛාරයමකෙ’’ති. අධිප්පෙතත්ථපරිච්චාගොති අස්සාසපස්සාසාදිකස්ස අධිප්පෙතත්ථස්ස අග්ගහණං චෙතනාකායඅභිසඞ්ඛරණසඞ්ඛාරාදි අනධිප්පෙතත්ථපරිග්ගහො. යදි ‘‘කායො සඞ්ඛාරො’’තිආදිනා සුද්ධසඞ්ඛාරතංමූලචක්කවාරා අත්ථාභාවතො ඉධ න ගහෙතබ්බා, අථ කස්මා පවත්තිවාරමෙව අනාරභිත්වා අඤ්ඤථා දෙසනා ආරද්ධාති ආහ ‘‘පදසොධනවාරතංමූලචක්කවාරෙහී’’තිආදි. සංසයො හොති සඞ්ඛාරසද්දවචනීයතාසාමඤ්ඤතො කායසඞ්ඛාරාදිපදානං බ්‍යධිකරණභාවතො ච. තෙනෙවාහ ‘‘අසමානාධිකරණෙහි…පෙ… දස්සිතායා’’ති.
පණ්ණත්තිවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
2. පවත්තිවාරවණ්ණනා
19. සඞ්ඛාරානං පුග්ගලානඤ්ච ඔකාසත්තාති සම්පයුත්තානං නිස්සයපච්චයතාය, සඞ්ඛාරානං සමාපජ්ජිතබ්බතාය පුග්ගලානං ඣානස්ස ඔකාසතා වෙදිතබ්බා, භූමි පන යදග්ගෙන පුග්ගලානං ඔකාසො, තදග්ගෙන සඞ්ඛාරානම්පි ඔකාසො. ‘‘දුතියෙ ඣානෙ තතියෙ ඣානෙ’’තිආදිනා ඣානං, ‘‘කාමාවචරෙ රූපාවචරෙ’’තිආදිනා භූමි ච විසුං ඔකාසභාවෙන ගහිතා. ඉතීති හෙතුඅත්ථො, යස්මා ඣානම්පි ඔකාසභාවෙන ගහිතං, තස්මාති අත්ථො. පුග්ගලවාරෙ ච ඔකාසවසෙන පුග්ගලග්ගහණෙති පුග්ගලවාරෙ ච යදා පුග්ගලොකාසසඞ්ඛාරාදීනං ඔකාසභාවෙන ගය්හති, තදා තෙසං ද්වින්නං ඔකාසානං වසෙන ගය්හනං හොතීති යත්ථ සො පුග්ගලො, යඤ්ච තස්මිං පුග්ගලෙ ඣානං උපලබ්භති, තෙසං ද්වින්නං භූමිඣානසඞ්ඛාතානං ඔකාසානං වසෙන යථාරහං කායසඞ්ඛාරාදීනං ගහණං කථනං හොතීති. තස්මාති යස්මා එතදෙව, තස්මා. දුතියතතියජ්ඣානොකාසවසෙනාති දුතියතතියජ්ඣානසඞ්ඛාතඔකාසවසෙන ගහිතා. කථං? ‘‘විනා විතක්කවිචාරෙහි අස්සාසපස්සාසානං උප්පාදක්ඛණෙ’’ති එවං ගහිතා පුග්ගලා විසෙසෙත්වා දස්සිතා. කෙන? තෙනෙව විතක්කවිචාරරහිතඅස්සාසපස්සාසුප්පාදක්ඛණෙනාති යොජෙතබ්බං.
පඨමකොට්ඨාසෙ ඣානොකාසවසෙන පුග්ගලදස්සනං කතන්ති වුත්තං ‘‘පුන…පෙ… දස්සෙතී’’ති. භූමිඔකාසවසෙන පුග්ගලං දස්සෙතීති සම්බන්ධො. ද්විප්පකාරානන්ති ඣානභූමිඔකාසභෙදෙන දුවිධානං. තෙසන්ති පුග්ගලානං. ‘‘පඨමං ඣානං සමාපන්නානං කාමාවචරාන’’න්ති ච ඉදං නිවත්තෙතබ්බගහෙතබ්බසාධාරණවචනං, තස්ස ච අවච්ඡෙදකං ‘‘අස්සාසපස්සාසානං උප්පාදක්ඛණෙ’’ති ඉදන්ති වුත්තං ‘‘විසෙස…පෙ… ඛණෙ’’ති. තෙන විසෙසනෙන. කාමාවචරානම්පීති පි-සද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො. තෙන න කෙවලං රූපාරූපාවචරෙසු පඨමජ්ඣානං සමාපන්නානං, අථ ඛො කාමාවචරානම්පීති වුත්තමෙවත්ථං සම්පිණ්ඩෙති. කීදිසානං කාමාවචරානන්ති ආහ ‘‘ගබ්භගතාදීන’’න්ති. ආදි-සද්දෙන උදකනිමුග්ගවිසඤ්ඤිභූතා සඞ්ගහිතා, න මතචතුත්ථජ්ඣානසමාපන්නනිරොධසමාපන්නා. තෙ හි අකාමාවචරතාය විය රූපාරූපභවසමඞ්ගිනො විතක්කවිචාරුප්පත්තියාව නිවත්තිතා. එකන්තිකත්තාති අස්සාසපස්සාසාභාවස්ස එකන්තිකත්තා. නිදස්සිතාති රූපාරූපාවචරා නිදස්සනභාවෙන වුත්තා, න තබ්බිරහිතානං අඤ්ඤෙසං අභාවතොති අධිප්පායො. පඨමජ්ඣානොකාසා අස්සාසපස්සාසවිරහවිසිට්ඨාති යොජනා. පඨමඤ්චෙත්ථ පඨමජ්ඣානසමඞ්ගීනං රූපාරූපාවචරානං ගහණං, දුතියං යථාවුත්තගබ්භගතාදීනං. ඉමිනා නයෙනාති ය්වායං ‘‘සඞ්ඛාරානං පුග්ගලානඤ්චා’’තිආදිනා ඣානොකාසභූමිඔකාසවසෙන පුග්ගලවිභාගනයො වුත්තො, ඉමිනා නයෙන උපායෙන. සබ්බත්ථ සබ්බපුච්ඡාසු.
21. එතස්මිං පන අත්ථෙ සතීති ය්වායං උප්පත්තිභූමියා ඣානං විසෙසෙත්වා අත්ථො වුත්තො, එතස්මිං අත්ථෙ ගය්හමානෙ අඤ්ඤත්ථපි උප්පත්තිභූමියා ඣානං විසෙසිතබ්බං භවෙය්‍ය, තථා ච අනිට්ඨං ආපජ්ජතීති දස්සෙන්තො ‘‘චතුත්ථජ්ඣානෙ’’තිආදිමාහ. කිං පන තං අනිට්ඨන්ති ආහ ‘‘භූමීනං ඔකාසභාවස්සෙව අග්ගහිතතාපත්තිතො’’ති. යත්ථ යත්ථ හි ඣානං ගය්හති, තත්ථ තත්ථ තං උප්පත්තිභූමියා විසෙසිතබ්බං හොති. තථා සති ඣානොකාසොව ගහිතො සියා, න භූමිඔකාසො ගුණභූතත්තා. කිඤ්ච ‘‘චතුත්ථජ්ඣානෙ රූපාවචරෙ අරූපාවචරෙ’’ති එත්ථ රූපාරූපභූමියා චතුත්ථජ්ඣානෙ විසෙසියමානෙ තදෙකදෙසොව ඔකාසවසෙන ගහිතො සියා, න සබ්බං චතුත්ථජ්ඣානං. තෙනාහ ‘‘සබ්බචතුත්ථජ්ඣානස්ස ඔකාසවසෙන අග්ගහිතතාපත්තිතො චා’’ති. ඣානභූමොකාසානන්ති ඣානොකාසභූමිඔකාසානං.
නනු ච ඣානභූමිඔකාසෙ අසඞ්කරතො යොජියමානෙ න සබ්බස්මිං පඨමජ්ඣානොකාසෙ කායසඞ්ඛාරො වචීසඞ්ඛාරො ච අත්ථි, තථා සබ්බස්මිං කාමාවචරොකාසෙති චොදනුප්පත්තිං සන්ධාය තස්ස පරිහාරං වත්තුං ‘‘යදිපී’’තිආදිමාහ. තත්ථාති පඨමජ්ඣානොකාසෙ කාමාවචරොකාසෙ ච. තංද්වයුප්පත්තීති තස්ස කායවචීසඞ්ඛාරද්වයස්ස උප්පත්ති. ඔකාසද්වයස්ස අසඞ්කරතො ගහණෙ අයඤ්ච ගුණො ලද්ධො හොතීති ආහ ‘‘විසුං…පෙ… න වත්තබ්බං හොතී’’ති. තත්ථ අඞ්ගමත්තවසෙනාති විතක්කාදිඣානඞ්ගමත්තවසෙන. තත්ථ වත්තබ්බං අට්ඨකථායං වුත්තමෙව. විතක්කරහිතොපි විචාරො වචීසඞ්ඛාරොයෙවාති ආහ ‘‘අවිතක්ක…පෙ… ගච්ඡතී’’ති. මුද්ධභූතං දුතියජ්ඣානන්ති චතුක්කනයෙ දුතියජ්ඣානමාහ. තඤ්හි සකලක්ඛොභකරධම්මවිගමෙන විතක්කෙකඞ්ගප්පහායිකතො සාතිසයත්තා ‘‘මුද්ධභූත’’න්ති වත්තබ්බතං ලභති. අසඤ්ඤසත්තා වියාති ඉදං විසදිසුදාහරණං දට්ඨබ්බං.
37. ආවජ්ජනතො පුබ්බෙ පවත්තං සබ්බං චිත්තං පටිසන්ධිචිත්තෙන සමානගතිකත්තා එකං කත්වා වුත්තං ‘‘පඨමතො’’ති. තෙනාහ ‘‘අවිතක්කඅවිචාරතො’’තිආදි. චිත්තසඞ්ඛාරස්ස ආදිදස්සනත්ථන්ති සුද්ධාවාසෙ චිත්තසඞ්ඛාරස්ස ආදිදස්සනත්ථං. තථා ‘‘වචීසඞ්ඛාරස්ස ආදිදස්සනත්ථ’’න්ති එත්ථාපි.
පවත්තිවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
සඞ්ඛාරයමකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
7. අනුසයයමකං
පරිච්ඡෙදපරිච්ඡින්නුද්දෙසවාරවණ්ණනා
1. ‘‘අවිජ්ජාසමුදයා රූපසමුදයො, තණ්හාසමුදයා රූපසමුදයො, කම්මසමුදයා රූපසමුදයො. ලොභො නිදානං කම්මානං සමුදයායා’’ති ච එවමාදිනා කුසලමූලකුසලාදීනං පච්චයභාවො වුත්තොති ආහ ‘‘පච්චයදීපකෙන මූලයමකෙනා’’ති. ‘‘සො ‘අනිච්චං රූපං, අනිච්චං රූප’න්ති යථාභූතං පජානාති. චක්ඛු අනිච්චං, රූපා අනිච්චා’’ති ච ආදිනා බහුලඛන්ධාදිමුඛෙන අනිච්චානුපස්සනාදයො විහිතාති වුත්තං ‘‘ඛන්ධාදීසු තීරණබාහුල්ලතො’’ති. කිලෙසානං සමුච්ඡින්දනතො පරං පහානකිච්චං නත්ථීති ආහ ‘‘අනුසයපහානන්තා පහානපරිඤ්ඤා’’ති. යදිපි අනුසයෙහි සම්පයොගතො ආරම්මණතො වා පහානපරිඤ්ඤා නප්පවත්තති, අනුසයාභාවෙ පන තදාරම්භො එව නත්ථීති කත්වා වුත්තං ‘‘අනුසයෙහි පහානපරිඤ්ඤං විභාවෙතු’’න්ති. අනුසයභාවෙන ලබ්භමානානන්ති අනුසයභාවෙන විජ්ජමානානං, අනුසයසභාවානන්ති අත්ථො. තීහාකාරෙහීති පරිච්ඡෙදාදීහි තීහි පකාරෙහි. අනුසයෙසු ගණනසරූපප්පවත්තිට්ඨානතො අබොධිතෙසු පුග්ගලොකාසාදිවසෙන පවත්තියමානා තබ්බිසයා දෙසනා න සුවිඤ්ඤෙය්‍යා හොතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තෙසු තථා…පෙ… දුරවබොධත්තා’’ති.
එත්ථ පුරිමෙසූති පදුද්ධාරො අනන්තරස්ස විධි පටිසෙධො වාති කත්වා සානුසයවාරාදිඅපෙක්ඛො, න අනුසයවාරාදිඅපෙක්ඛො අනුසයවාරෙ පාළිවවත්ථානස්ස පගෙව කතත්තාති දස්සෙන්තො ‘‘එතෙසු සානුසයවාරාදීසු පුරිමෙසූති අත්ථො’’ති ආහ. සානුසයවාරාදීසු හි තීසු පුරිමෙසු ඔකාසවාරෙ යතො තතොති දෙසනා පවත්තා, න අනුසයවාරාදීසු. අත්ථවිසෙසාභාවතොති ‘‘කාමධාතුයා චුතස්සා’’තිආදිනා (යම. 2.අනුසයයමක.302) පාළිආගතපදස්ස, ‘‘කාමධාතුං වා පන උපපජ්ජන්තස්සා’’තිආදිනා යමකභාවෙන අට්ඨකථාආදිගතපදස්ස ච අත්ථවිසෙසාභාවතො. කථමයං යමකදෙසනා සියා දුතියස්ස පදස්ස අභාවතොති අත්ථො. යදි නායං යමකදෙසනා, අථ කස්මා ඉධාගතාති ආහ ‘‘පුරිමවාරෙ හී’’තිආදි. තත්ථ අනුසයට්ඨානපරිච්ඡෙදදස්සනන්ති අනුසයට්ඨානතාය පරිච්ඡෙදදස්සනං. එවම්පි කථමිදං අනුසයයමකං යමකදෙසනාසබ්භාවතොති ආහ ‘‘යමකදෙසනා…පෙ… නාමං දට්ඨබ්බ’’න්ති. අත්ථවසෙනාති පටිලොමත්ථවසෙන. පඨමපදෙන හි වුත්තස්ස විපරිවත්තනවසෙනපි යමකදෙසනා හොති ‘‘රූපං රූපක්ඛන්ධො, රූපක්ඛන්ධො රූප’’න්තිආදීසු (යම. 1.ඛන්ධයමක.2), තත්ථ පන අත්ථවිසෙසො අත්ථි, ඉධ නත්ථි, තස්මා න තථා දෙසනා කතාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අත්ථවිසෙසාභාවතො පන න වුත්තා’’ති. ලබ්භමානතාවසෙනාති පුච්ඡාය ලබ්භමානතාවසෙන.
උප්පත්තිඅරහතං දස්සෙතීති ඉමිනා නිප්පරියායෙන අනුසයා අනාගතාති දස්සිතං හොති යතො තෙ මග්ගවජ්ඣා, න ච අතීතපච්චුප්පන්නා උප්පත්තිරහාති වුච්චන්ති උප්පන්නත්තා. යංසභාවා පන ධම්මා අනාගතා අනුසයාති වුච්චන්ති, තංසභාවා එව තෙ අතීතපච්චුප්පන්නා වුත්තා. න හි ධම්මානං අද්ධාභෙදෙන සභාවභෙදො අත්ථි, තස්මා අනුසයානං අතීතපච්චුප්පන්නභාවා පරියායතො ලබ්භන්තීති අට්ඨකථායං (යම. අට්ඨ. අනුසයයමක 1) ‘‘අතීතොපි හොතී’’තිආදි වුත්තං. එවංපකාරාති අනුසයප්පකාරා, කාරණලාභෙ සති උප්පජ්ජනාරහාඉච්චෙව අත්ථො. සො එවංපකාරො උප්පජ්ජනවාරෙ උප්පජ්ජති-සද්දෙන ගහිතො උප්පජ්ජනාරහතාය අවිච්ඡින්නභාවදීපනත්ථන්ති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘න ඛන්ධයමකාදීසු විය උප්පජ්ජමානතා’’ති, පච්චුප්පන්නතාති අත්ථො. තෙනෙවාතිආදිනා යථාවුත්තමත්ථං පාකටතරං කරොති. තත්ථ නින්නානාකරණොති නිබ්බිසෙසො. උප්පජ්ජනානුසයානං නින්නානාකරණත්තා එව හි ‘‘එත්ථෙසා තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති, එත්ථ නිවිසමානා නිවිසතී’’ති විභඞ්ගෙ (විභ. 203) ආගතං. අනුසයනඤ්හි එත්ථ නිවිසනන්ති අධිප්පෙතං.
ඉදානි යෙන පරියායෙන අතීතපච්චුප්පන්නෙසු අනුසයවොහාරො, තං දස්සෙතුකාමො අනාගතම්පි තෙහි සද්ධිං එකජ්ඣං කත්වා දස්සෙන්තො ‘‘අනුරූපං කාරණං පන…පෙ… වුච්චන්තී’’ති ආහ. එතෙන භූතපුබ්බගතියා අතීතපච්චුප්පන්නෙසු උප්පත්තිරහතා වෙදිතබ්බාති දස්සෙති. උප්පත්තිඅරහතා නාම කිලෙසානං මග්ගෙන අසමුච්ඡින්නතාය වෙදිතබ්බා. සා ච අතීතපච්චුප්පන්නෙසුපි අත්ථෙවාති පකාරන්තරෙනපි තෙසං පරියායතොව අනුසයභාවං පකාසෙති. තෙනෙවාහ ‘‘මග්ගස්ස පනා’’තිආදි. තාදිසානන්ති යෙ මග්ගභාවනාය අසති උප්පත්තිරහා, තාදිසානං. ධම්මො එව ච උප්පජ්ජති, න ධම්මාකාරොති අධිප්පායො. න හි ධම්මාකාරා අනිච්චතාදයො උප්පජ්ජන්තීති වුච්චන්ති. යදි පන තෙ උප්පාදාදිසමඞ්ගිනො සියුං, ධම්මා එව සියුං. තෙන වුත්තං ‘‘අප්පහීනාකාරො ච උප්පජ්ජතීති වත්තුං න යුජ්ජතී’’ති.
වුත්තම්පි ථාමගමනං අග්ගහෙත්වා අප්පහීනට්ඨමත්තමෙව ගහෙත්වා චොදකො චොදෙතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සත්තානුසය…පෙ… ආපජ්ජතීති චෙ’’ති. න හි ථාමගමනෙ ගහිතෙ චොදනාය ඔකාසො අත්ථි. තෙනාහ ‘‘නාපජ්ජතී’’තිආදි. වුත්තං අට්ඨකථායං, න කෙවලමට්ඨකථායමෙව පාඨගතොවායමත්ථො, තස්මා එවමෙව ගහෙතබ්බොති දස්සෙන්තො ‘‘ථාමගතො…පෙ… යුත්ත’’න්ති වත්වා කිං පන තං ථාමගමනන්ති පරාසඞ්කං නිවත්තෙන්තො ‘‘ථාමගතන්ති ච…පෙ… වුත්තා’’ති ආහ. තත්ථ අඤ්ඤෙහි අසාධාරණොති කිලෙසවත්ථුආදීනං කිලෙසතාදිසභාවො විය කාමරාගාදිතො අඤ්ඤත්ථ අලබ්භමානො තෙසංයෙව ආවෙණිකො සභාවො, යතො තෙ භවබීජං භවමූලන්ති ච වුච්චන්ති. යස්මා ච ථාමගමනං තෙසං අනඤ්ඤසාධාරණො සභාවො, තස්මා අනුසයනන්ති වුත්තං හොතීති දස්සෙන්තො ‘‘ථාමගතොති අනුසයසමඞ්ගීති අත්ථො’’ති ආහ.
‘‘යස්ස කාමරාගානුසයො අනුසෙති, තස්ස පටිඝානුසයො අනුසෙතීති? ආමන්තා’’තිආදිනා (යම. 2.අනුසයයමක.3) අනුසයවාරෙ වුත්තො එව අත්ථො ‘‘යස්ස කාමරාගානුසයො උප්පජ්ජති, තස්ස පටිඝානුසයො උප්පජ්ජතීති? ආමන්තා’’තිආදිනා (යම. 2.අනුසයයමක.300) වුත්තොති අනුසයනාකාරො එව උප්පජ්ජනවාරෙ උප්පජ්ජති-සද්දෙන ගහිතොති ‘‘උප්පජ්ජනවාරො අනුසයවාරෙන නින්නානාකරණො විභත්තො’’ති යං වුත්තං, තත්ථ විචාරං ආරභති ‘‘අනුසයඋප්පජ්ජනවාරානං සමානගතිකත්තා’’තිආදිනා. ‘‘උප්පජ්ජතී’’ති වචනං සියාති උප්පජ්ජනවාරෙ ‘‘උප්පජ්ජතී’’ති වචනං අප්පහීනාකාරදීපකං සියා. තථා ච සති යථා ‘‘ඉමස්ස උප්පාදා’’ති එත්ථ ඉමස්ස අනිරොධාති අයමත්ථොපි ඤායති, එවං ‘‘උප්පජ්ජතී’’ති වුත්තෙ අත්ථතො ‘‘න උප්පජ්ජතී’’ති අයමත්ථො වුත්තො හොති අප්පහීනාකාරස්ස උප්පත්තිරහභාවස්ස අනුප්පජ්ජමානසභාවත්තාති චොදනං දස්සෙන්තො ‘‘උප්පජ්ජතීති වචනස්ස අවුත්තතා න සක්කා වත්තුන්ති චෙ’’ති ආහ. වචනත්ථවිසෙසෙන තංද්වයස්ස වුත්තත්තාති එතෙන ධම්මනානත්තාභාවෙපි පදත්ථනානත්ථෙන වාරන්තරදෙසනා හොති යථා සහජාතසංසට්ඨවාරෙසූති දස්සෙති. අනුරූපං කාරණං ලභිත්වාතිආදි තමෙව වචනත්ථවිසෙසං විභාවෙතුං ආරද්ධං. උප්පත්තියොග්ගන්ති උප්පත්තියා යොග්ගං, උප්පජ්ජනසභාගතන්ති අත්ථො. යතො අනුසයා උප්පත්තිරහාති වුච්චන්ති, එකන්තෙන චෙතදෙව සම්පටිච්ඡිතබ්බං ‘‘යස්ස කාමරාගානුසයො උප්පජ්ජති, තස්ස පටිඝානුසයො උප්පජ්ජතීති? ආමන්තා’’තිආදිවචනතො (යම. 2.අනුසයයමක.300). ‘‘අනුසෙන්තීති අනුසයා’’ති එත්තකෙ වුත්තෙ සදා විජ්ජමානා නු ඛො තෙ අපරිනිප්ඵන්නානුසයනට්ඨෙන ‘‘අනුසයා’’ති වුච්චන්තීති අයමත්ථො ආපජ්ජතීති තංනිසෙධනත්ථං ‘‘අනුරූපං කාරණං ලභිත්වා උප්පජ්ජන්තී’’ති වුත්තං. උප්පත්තිඅරහභාවෙන ථාමගතතා අනුසයට්ඨොති යං තෙසං උප්පත්තියොගවචනං වුත්තං, තං සම්මදෙව වුත්තන්ති ඉමමත්ථමාහ ‘‘අනුසයසද්දස්සා’’තිආදිනා. තෙන වාරද්වයදෙසනුප්පාදිකා අනුසයසද්දත්ථනිද්ධාරණාති දස්සෙති. තම්පි සුවුත්තමෙව ඉමිනා තන්තිප්පමාණෙනාති ඉදම්පි ‘‘අභිධම්මෙ තාවා’’තිආදිනා ආගතං තිවිධමෙව තන්තිං සන්ධායාහාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තන්තිත්තයෙනපි හි චිත්තසම්පයුත්තතා දීපිතා හොතී’’ති.
පරිච්ඡෙදපරිච්ඡින්නුද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
උප්පත්තිට්ඨානවාරවණ්ණනා
2. එවං සතීති වෙදනානං විසෙසිතබ්බභාවෙ කාමධාතුයා ච විසෙසනභාවෙ සති. කාමාධාතුයා අනුසයනට්ඨානතා න වුත්තා හොති අප්පධානභාවතො, පධානාප්පධානෙසු පධානෙ කිච්චදස්සනතො, විසෙසනභාවෙන චරිතබ්බතාය චාති අධිප්පායො. හොතු කො දොසොති කදාචි වදෙය්‍යාති ආසඞ්කමානො ආහ ‘‘ද්වීසු පනා’’තිආදි. ද්වීසූති නිද්ධාරණෙ භුම්මං, තථා ‘‘තීසු ධාතූසූ’’ති එත්ථාපි. තස්මාති යස්මා ධාතුආදිභෙදෙන තිවිධං අනුසයට්ඨානං, තත්ථ ච රූපාරූපධාතූනං භවරාගස්ස අනුසයට්ඨානතා වුත්තාති කාමධාතුයා කාමරාගස්ස අනුසයට්ඨානතා එකන්තෙන වත්තබ්බා, තස්මා. තීසු ධාතූසු තීසු වෙදනාසූති ච නිද්ධාරණෙ භුම්මං, කාමධාතුයා ද්වීසු වෙදනාසූති ච ආධාරෙ.
ද්වීස්වෙවාති ද්වීසු සුඛොපෙක්ඛාසු එව. සබ්බාසු ද්වීසූති යාසු කාසුචි ද්වීසු. තෙනාති ‘‘කාමරාගො ද්වීසු වෙදනාසු අනුසෙතී’’ති වචනසාමත්ථියලද්ධෙන විසෙසනිච්ඡයෙනෙව. භවරාගානුසයට්ඨානං රූපාරූපධාතුයො තදනුරූපා ච වෙදනා. න හි ද්වීසු වෙදනාසු කාමරාගානුසයොව අනුසෙතීති අවධාරණං ඉච්ඡිතං, ද්වීසු එව පන වෙදනාසූති ඉච්ඡිතං. තෙනෙවාහ ‘‘ද්වීස්වෙව අනුසෙති, න තීසූ’’ති. අට්ඨානඤ්ච අනුසයානං, කිං තං අපරියාපන්නං සක්කායෙ? සබ්බො ලොකුත්තරො ධම්මො. ච-සද්දෙන පටිඝානුසයට්ඨානං සඞ්ගණ්හාති. තෙන වුත්තං ‘‘යථා චා’’තිආදි. අඤ්ඤාති කාමරාගානුසයට්ඨානභූතා ද්වෙ වෙදනා.
අඤ්ඤෙසු ද්වීහි වෙදනාහි විප්පයුත්තෙසු. පියරූපසාතරූපෙසූති පියායිතබ්බමධුරසභාවෙසු. විසෙසනඤ්චෙතං රූපාදීනං සබ්බද්වාරසබ්බපුරිසෙසු ඉට්ඨභාවස්ස අනියතතාය කතං. සාතසන්තසුඛගිද්ධියාති සාතසුඛෙ සන්තසුඛෙ ච ගිජ්ඣනාකාරෙන අභිකඞ්ඛනාකාරෙන. තත්ථ සාතසුඛං කායිකං, සන්තසුඛං චෙතසිකං. සාතසුඛං වා කායිකසුඛං, සන්තසුඛං උපෙක්ඛාසුඛං. තථා චාහු ‘‘උපෙක්ඛා පන සන්තත්තා, සුඛමිච්චෙව භාසිතා’’ති (විසුද්ධි. 2.644; මහානි. අට්ඨ. 27). පරිත්තං වා ඔළාරිකං සුඛං සාතසුඛං, අනොළාරිකං සන්තසුඛං. පරිත්තග්ගහණඤ්චෙත්ථ කාමරාගානුසයස්ස අධිප්පෙතත්තා. අඤ්ඤත්ථාති වෙදනාහි අඤ්ඤත්ථ. සොති කාමරාගානුසයො. වෙදනාසු අනුගතො හුත්වා සෙතීති වෙදනාපෙක්ඛො එව හුත්වා පවත්තති යථා පුත්තාපෙක්ඛාය ධාතියා අනුග්ගණ්හනප්පවත්ති, සයනසඞ්ඛාතා පවත්ති ච කාමරාගස්ස නිකාමනමෙව. තෙනාහ ‘‘සුඛමිච්චෙව අභිලපතී’’ති. යථා තස්ස, එවං පටිඝානුසයාදීනම්පි වුත්තනියාමෙන යථාසකං කිච්චකරණමෙව දුක්ඛවෙදනාදීසු අනුසයනං දට්ඨබ්බං. තෙන වුත්තං ‘‘එවං පටිඝානුසයො චා’’තිආදි. තීසු වෙදනාසු අනුසයනවචනෙනාති තීසු වෙදනාසු යථාරහං අනුසයනවචනෙන. ඉට්ඨාදිභාවෙන ගහිතෙසූති ඉට්ඨාදීසු ආරම්මණපකතියා වසෙන ඉට්ඨාදිභාවෙන ගහිතෙසු විපරීතසඤ්ඤාය වසෙන අනිට්ඨාදීසු ඉට්ඨාදිභාවෙන ගහිතෙසූති යොජනා. න හි ඉට්ඨාදිභාවෙන ගහණං විපරීතසඤ්ඤා.
තත්ථාති ඉට්ඨාරම්මණාදීසු. එත්ථාති අනුසයනෙ. කාමස්සාදාදිවත්ථුභූතානං කාමභවාදීනන්ති කාමස්සාදභවස්සාදවත්ථුභූතානං කාමරූපාරූපභවානං ගහණං වෙදිතබ්බන්ති යොජනා. තත්ථාති වෙදනාත්තයධාතුත්තයෙසු. නිද්ධාරණෙ චෙතං භුම්මං. දුක්ඛපටිඝාතො දුක්ඛෙ අනභිරති. යත්ථ තත්ථාති දුක්ඛවෙදනාය තංසම්පයුත්තෙසු අනිට්ඨරූපාදීසු වාති යත්ථ තත්ථ. මහග්ගතා උපාදින්නක්ඛන්ධා රූපාරූපභවා, අනුපාදින්නක්ඛන්ධා රූපාරූපාවචරධම්මා. තත්ථාති යථාවුත්තෙසු මහග්ගතධම්මෙසු භවරාගොඉච්චෙව වෙදිතබ්බො. තෙන වුත්තං ‘‘රූපධාතුයා අරූපධාතුයා එත්ථ කාමරාගානුසයො නානුසෙතී’’ති. දිට්ඨානුසයාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන විචිකිච්ඡානුසයඅවිජ්ජානුසයාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො.
ධාතුත්තයවෙදනාත්තයවිනිමුත්තං දිට්ඨානුසයාදීනං අනුසයනට්ඨානං න වුත්තන්ති සුවුත්තමෙතං දිට්ඨානුසයාදීනං උප්පත්තිට්ඨානපුච්ඡායං ‘‘සබ්බසක්කායපරියාපන්නෙසු ධම්මෙසු’’ඉච්චෙව විස්සජ්ජිතත්තා. කාමරාගො පන යත්ථ නානුසෙති, තං දුක්ඛවෙදනාරූපාරූපධාතුවිනිමුත්තං දිට්ඨානුසයාදීනං අනුසයනට්ඨානං අත්ථීති දස්සෙතුං ‘‘නනු චා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ තදනුසයනට්ඨානතොති තස්ස කාමරාගානුසයස්ස අනුසයනට්ඨානතො. අඤ්ඤා නෙක්ඛම්මස්සිතසොමනස්සුපෙක්ඛාසඞ්ඛාතා. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – නෙක්ඛම්මස්සිතදොමනස්සෙ විය පටිඝානුසයො නෙක්ඛම්මස්සිතසොමනස්සුපෙක්ඛාසු කාමරාගානුසයො නානුසෙතීති ‘‘යත්ථ කාමරාගානුසයො නානුසෙති, තත්ථ දිට්ඨානුසයො නානුසෙතී’’ති සක්කා වත්තුන්ති තස්මා තං උද්ධරිත්වා න වුත්තන්ති. හොන්තූති තාසං වෙදනානං අත්ථිතං පටිජානිත්වා උද්ධරිත්වා අවචනස්ස කාරණං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘න පන…පෙ… තං න වුත්ත’’න්ති. තදනුසයනට්ඨානන්ති තෙසං දිට්ඨානුසයාදීනං අනුසයනට්ඨානං. තස්මාති යස්මා සතිපි කාමරාගානුසයනට්ඨානතො අඤ්ඤස්මිං දිට්ඨානුසයාදීනං අනුසයනට්ඨානෙ තං පන ධාතුත්තයවෙදනාත්තයවිනිමුත්තං නත්ථි වෙදනාද්වයභාවතො, තස්මා. තං වෙදනාද්වයං න වුත්තං විසුං න උද්ධටන්ති අත්ථො. තස්මාති යස්මා ‘‘යත්ථ කාමරාගාදයො නානුසෙන්ති, තත්ථ දිට්ඨිවිචිකිච්ඡා නානුසෙන්තී’’ති අයමත්ථො ‘‘ආමන්තා’’ති ඉමිනා පටිවචනවිස්සජ්ජනෙන අවිභාගතො වුත්තොති ‘‘යත්ථ කාමරාගාදයො අනුසෙන්ති, තත්ථ දිට්ඨිවිචිකිච්ඡා අනුසෙන්තී’’ති අයම්පි අත්ථො අවිභාගතොව ලබ්භති, තස්මා. අවිභාගතො ච දුක්ඛං පටිඝස්ස අනුසයනට්ඨානන්ති දීපිතං හොති. තෙනාහ ‘‘අවිසෙසෙන…පෙ… වෙදිතබ්බ’’න්ති. තත්ථ අවිසෙසෙනාති ගෙහස්සිතං නෙක්ඛම්මස්සිතන්ති විසෙසං අකත්වා. සමුදායවසෙන ගහෙත්වාති යථාවුත්තඅවයවානං සමූහවසෙන දුක්ඛන්ත්වෙව ගහෙත්වා. ‘‘අවිසෙසෙන සමුදායවසෙන ගහෙත්වා’’ති ඉමමත්ථං තථා-සද්දෙන අනුකඩ්ඪති ‘‘ද්වීසු වෙදනාසූ’’ති එත්ථාපි ගෙහස්සිතාදිවිභාගස්ස අනිච්ඡිතත්තා.
යදි එවං ‘‘පටිඝං තෙන පජහති, න තත්ථ පටිඝානුසයො අනුසෙතී’’ති ඉදං සුත්තපදං කථන්ති චොදනං සන්ධාය ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථාති තස්මිං දොමනස්සෙ, තංසම්පයුත්තෙ වා පටිඝෙ. නෙක්ඛම්මස්සිතං දොමනස්සන්තිආදිනා නෙය්‍යත්ථමිදං සුත්තං, න නීතත්ථන්ති දස්සෙති. යථා පන සුත්තං උදාහටං, තථා ඉධ කස්මා න වුත්තන්ති ආහ ‘‘පටිඝුප්පත්තිරහට්ඨානතායා’’තිආදි. එවම්පි සුත්තාභිධම්මපාඨානං කථමවිරොධොති ආහ නිප්පරියායදෙසනා හෙසා, සා පන පරියායදෙසනාති. එවඤ්ච කත්වාති පරියායදෙසනත්තා එව. රාගානුසයොති කාමරාගානුසයො අධිප්පෙතො. යතො ‘‘අනාගාමිමග්ගෙන සමුග්ඝාතනං සන්ධායා’’ති වුත්තං, තස්මා තස්ස න මහග්ගතධම්මා අනුසයනට්ඨානන්ති තං පඨමජ්ඣානඤ්ච අනාමසිත්වා ‘‘න හි ලොකියා…පෙ… නානුසෙතීති සක්කා වත්තු’’න්ති වුත්තං. අවත්ථුභාවතොති සභාවෙනෙව අනුප්පත්තිට්ඨානත්තා. ඉධාති ඉමස්මිං අනුසයයමකෙ. වුත්තනයෙනාති ‘‘නෙක්ඛම්මස්සිතං දොමනස්සං උප්පාදෙත්වා’’තිආදිනා වුත්තෙන නයෙන. තංපටිපක්ඛභාවතොති තෙසං පටිඝාදීනං පටිපක්ඛස්ස මග්ගස්ස සබ්භාවතො. න කෙවලං මග්ගසබ්භාවතො, අථ ඛො බලවවිපස්සනාසබ්භාවතොපීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තංසමුග්ඝා…පෙ… භාවතො චා’’ති.
ඉදානි යදෙතං තත්ථ තත්ථ ‘‘අනුසයනට්ඨාන’’න්ති වුත්තං, තං ගහෙතබ්බධම්මවසෙන වා සියා ගහණවිසෙසෙන වාති ද්වෙ විකප්පා, තෙසු පඨමං සන්ධායාහ ‘‘ආරම්මණෙ අනුසයනට්ඨානෙ සතී’’ති. රූපාදිආරම්මණෙ අනුසයානං අනුසයනට්ඨානන්ති ගය්හමානෙ යමත්ථං සන්ධාය ‘‘න සක්කා වත්තු’’න්ති වුත්තං, තං දස්සෙතුං ‘‘දුක්ඛාය හී’’තිආදිමාහ. යදි සියාති යදි කාමරාගානුසයො සියා. එතස්සපීති දිට්ඨානුසයසම්පයුත්තලොභස්සපි ‘‘සබ්බසක්කායපරියාපන්නෙසු ධම්මෙසූ’’ති කාමරාගස්ස ඨානං වත්තබ්බං සියා, න ච වුත්තං. අථ පනාතිආදි දුතියවිකප්පං සන්ධාය වුත්තං. අජ්ඣාසයවසෙන තංනින්නතායාති අසතිපි ආරම්මණකරණෙ යත්ථ කාමරාගාදයො අජ්ඣාසයතො නින්නා, තං තෙසං අනුසයනට්ඨානං. තෙන වුත්තං ‘‘අනුගතො හුත්වා සෙතී’’ති. අථ පන වුත්තන්ති සම්බන්ධො. යථාතිආදි යථාවුත්තස්ස අත්ථස්ස උදාහරණවසෙන නිරූපනං. දුක්ඛෙ පටිහඤ්ඤනවසෙනෙව පවත්තති, නාරම්මණකරණවසෙනාති අධිප්පායො. දුක්ඛමෙව තස්ස අනුසයනට්ඨානං වුත්තන්ති අජ්ඣාසයස්ස තත්ථ නින්නත්තා දුක්ඛමෙව තස්ස පටිඝස්ස අනුසයනට්ඨානං වුත්තං, නාලම්බිතං රූපාදි සුඛවෙදනා චාති අධිප්පායො. එවන්ති යථා අඤ්ඤාරම්මණස්සපි පටිඝස්ස අජ්ඣාසයතො දුක්ඛනින්නතාය දුක්ඛමෙව අනුසයනට්ඨානං වුත්තං, එවං. දුක්ඛාදීසු…පෙ… වුත්තන්ති ‘‘දුක්ඛෙන සුඛං අධිගන්තබ්බං. නත්ථි දින්න’’න්ති ච ආදිනා කායකිලමනදුක්ඛෙ දානානුභාවාදිකෙ ච මිච්ඡාභිනිවෙසනවසෙන උප්පජ්ජමානෙන දිට්ඨානුසයෙන සම්පයුත්තො අඤ්ඤාරම්මණොපි ලොභො ‘‘එවං සුඛං භවිස්සතී’’ති අජ්ඣාසයතො සුඛාභිසඞ්ගවසෙනෙව පවත්තතීති සුඛුපෙක්ඛාභෙදං සාතසන්තසුඛද්වයමෙව අස්ස ලොභස්ස අනුසයනට්ඨානං වුත්තං පාළියං, න යථාවුත්තං දුක්ඛාදි, තස්මා භවරාග…පෙ… න විරුජ්ඣති. එකස්මිංයෙව චාතිආදි දුතියවිකප්පංයෙව උපබ්‍රූහනත්ථං වුත්තං. තත්ථ රාගස්ස සුඛජ්ඣාසයතා තංසමඞ්ගිනො පුග්ගලස්ස වසෙන වෙදිතබ්බා, තන්නින්නභාවෙන වා චක්ඛුස්ස විසමජ්ඣාසයතා විය. එස නයො සෙසෙසුපි. තෙසං රාගපටිඝානං නානානුසයට්ඨානතා හොති එකස්මිම්පි ආරම්මණෙති අත්ථො.
එවඤ්ච කත්වාති අසතිපි ගහෙතබ්බභෙදෙ ගහණවිසෙසෙන අනුසයනට්ඨානස්ස භින්නත්තා එව. ‘‘යත්ථ…පෙ… නො’’ති වුත්තං, අඤ්ඤථා විරුජ්ඣෙය්‍ය. ගහෙතබ්බභෙදෙන හි රාගපටිඝානං අනුසයනට්ඨානභෙදෙ ගය්හමානෙ විපාකමත්තෙ ඨාතබ්බං සියා, න ච තං යුත්තං, නපි සබ්බෙසං පුරිසද්වාරානං ඉට්ඨානිට්ඨං නියතන්ති. යදිපි යථාවුත්තලොභස්ස වුත්තනයෙන කාමරාගානුසයතා සම්භවති, යථා පන සුඛුපෙක්ඛාසු ඉට්ඨාරම්මණෙ ච උප්පජ්ජන්තෙන දොමනස්සෙන සහ පවත්තො දොසො දුබ්බලභාවෙන පටිඝානුසයො න හොති, එවං යථාවුත්තලොභොපි කාමරාගානුසයො න හොතීති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අට්ඨකථායං පනා’’තිආදි වුත්තං. න පටිඝානුසයොති එත්ථ න-කාරො පටිසෙධනත්ථො, න අඤ්ඤත්ථො, ඉතරත්ථ පන සම්භවො එව නත්ථීති දස්සෙන්තො ‘‘යං පනෙත’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘න හි දොමනස්සස්ස පටිඝානුසයභාවාසඞ්කා අත්ථී’’ති ඉමිනා න-කාරස්ස අඤ්ඤත්ථතාභාවදස්සනමුඛෙන අභාවත්ථතං සමත්ථෙති.
දෙසනා සංකිණ්ණා විය භවෙය්‍යාති එත්ථ දෙසනාසඞ්කරං දස්සෙතුං ‘‘භවරාගස්සපි…පෙ… භවෙය්‍යා’’ති වුත්තං. තස්සත්ථො – යථා කාමරාගස්ස කාමධාතුයා ද්වීසු වෙදනාසු ආරම්මණකරණවසෙන උප්පත්ති වුත්තා ‘‘කාමරාගො කාමධාතුයා ද්වීසු වෙදනාසු අනුසෙතී’’ති, එවං යදි ‘‘භවරාගො කාමධාතුයා ද්වීසු වෙදනාසු අනුසෙතී’’ති වුච්චෙය්‍ය, භවරාගස්සපි…පෙ… භවෙය්‍ය. තතො ච කාමරාගෙන සද්ධිං භවරාගස්ස දෙසනා සංකිණ්ණා භවෙය්‍ය, කාමරාගතො ච භවරාගස්ස විසෙසො දස්සෙතබ්බො. සො ච සහජාතානුසයවසෙන න සක්කා දස්සෙතුන්ති ආරම්මණකරණවසෙන දස්සෙතබ්බො. තෙන වුත්තං ‘‘තස්මා ආරම්මණ…පෙ… අධිප්පායො’’ති. තත්ථ ආරම්මණවිසෙසෙනාති රූපාරූපධාතුසඞ්ඛාතආරම්මණවිසෙසෙන. විසෙසදස්සනත්ථන්ති කාමරාගතො භවරාගස්ස විසෙසදස්සනත්ථං. එවං දෙසනා කතාති ‘‘රූපධාතුයා අරූපධාතුයා එත්ථ භවරාගානුසයො අනුසෙතී’’ති එවං විසයෙ භුම්මං කත්වා දෙසනා කතා. තෙනාහ ‘‘සහජාතවෙදනාවිසෙසාභාවතො’’ති.
උප්පත්තිට්ඨානවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
මහාවාරො
1. අනුසයවාරවණ්ණනා
3. පවත්තාවිරාමවසෙනාති අනුසයප්පවත්තියා අවිරාමවසෙන, අවිච්ඡෙදවසෙනාති අත්ථො. කථං පන කුසලාබ්‍යාකතචිත්තක්ඛණෙ අනුසයානං පවත්තීති ආහ ‘‘මග්ගෙනෙව…පෙ… පුබ්බෙ’’ති.
20. චිත්තචෙතසිකානඤ්ච ඨානං නාම චිත්තුප්පාදොති ආහ ‘‘එකස්මිං චිත්තුප්පාදෙ’’ති. තෙසං තෙසං පුග්ගලානන්ති පුථුජ්ජනාදීනං පුග්ගලානං. පකතියා සභාවෙන. සභාවසිද්ධා හි දුක්ඛාය වෙදනාය කාමරාගස්ස අනනුසයනට්ඨානතා. එවං සෙසෙසුපි යථාරහං වත්තබ්බං. වක්ඛති හි ‘‘පකතියා දුක්ඛාදීනං කාමරාගාදීනං අනනුසයනට්ඨානතං සන්ධාය වුත්ත’’න්ති. පහානෙනාති තස්ස තස්ස අනුසයස්ස සමුච්ඡින්දනෙන. තිණ්ණං පුග්ගලානන්ති පුථුජ්ජනසොතාපන්නසකදාගාමීනං. ද්වින්නං පුග්ගලානන්ති අනාගාමිඅරහන්තානං. එත්ථාති එතස්මිං පුග්ගලොකාසවාරෙ. පුරිමනයෙති ‘‘තිණ්ණං පුග්ගලාන’’න්තිආදිකෙ පුරිමස්මිං විස්සජ්ජනනයෙ. ඔකාසන්ති උප්පත්තිට්ඨානං, ඉධ පන දුක්ඛවෙදනා වෙදිතබ්බා. පච්ඡිමනයෙති ‘‘ද්වින්නං පුග්ගලාන’’න්තිආදිකෙ විස්සජ්ජනනයෙ. අනොකාසතා අනනුසයනට්ඨානතා.
අනුසයවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
2. සානුසයවාරවණ්ණනා
66-131. ‘‘සානුසයො, පජහති, පරිජානාතී’’ති පුග්ගලො වුත්තොති ‘‘කාමරාගෙන සානුසයො, කාමරාගං පජහති, කාමරාගං පරිජානාතී’’තිආදීසු අනුසයසමඞ්ගිභාවෙන පහානපරිඤ්ඤාකිරියාය කත්තුභාවෙන ච පුග්ගලො වුත්තො, න ධම්මො. භවවිසෙසෙන වාති කෙවලෙන භවවිසෙසෙන වා. ඉතරෙසූති පටිඝානුසයාදීසු. භවානුසයවිසෙසෙන වාති කාමභවාදිභවවිසිට්ඨානුසයවිසෙසෙන වා. සානුසයතානිරනුසයතාදිකාති එත්ථ ආදි-සද්දෙන පහානාපහානපරිඤ්ඤාපරිඤ්ඤා සඞ්ගය්හන්ති. නනු ච භවවිසෙසෙ කෙසඤ්චි අනුසයානං අප්පහානන්ති? න තං අනුසයකතං, අථ ඛො පච්චයවෙකල්ලතො අනොකාසතාය චාති නායං විරොධො. ද්වීසු වෙදනාසූති සුඛඋපෙක්ඛාසු වෙදනාසු දුක්ඛාය වෙදනාය කාමරාගානුසයෙන නිරනුසයොති යොජෙතබ්බං. ඉදම්පි නත්ථි පුග්ගලවසෙන වුච්චමානත්තා. තෙනාහ ‘‘න හි පුග්ගලස්ස…පෙ… අනුසයාන’’න්ති. යදිපි පුග්ගලස්ස අනුසයනොකාසො අනොකාසො, තස්ස පන සානුසයතාදිහෙතු හොතීති දස්සෙන්තො ‘‘අනුසයස්ස පනා’’තිආදිමාහ. නිරනුසයතාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන අප්පහානාපරිඤ්ඤා සඞ්ගණ්හාති. පරිජානනං සමතික්කමනන්ති පරිඤ්ඤාවාරෙපි ‘‘අපාදානෙ නිස්සක්කවචන’’න්ති වුත්තං.
අනුසයනට්ඨානතොති අනුසයනට්ඨානහෙතු. ‘‘අනනුසයනට්ඨානතො’’ති එත්ථාපි එසෙව නයො. නිමිත්තාපාදානභාවදස්සනත්ථන්ති සානුසයවාරෙ නිමිත්තභාවදස්සනත්ථං, පජහනපරිඤ්ඤාවාරෙසු අපාදානභාවදස්සනත්ථඤ්චාති යොජෙතබ්බං. පජහතීති එත්ථ ‘‘රූපධාතුයා අරූපධාතුයා තතො මානානුසයං පජහතී’’ති පාළිපදං ආහරිත්වා යොජෙතබ්බං, න පජහතීති එත්ථ පන ‘‘දුක්ඛාය වෙදනාය තතො කාමරාගානුසයං නප්පජහතී’’ති. එවමාදීසූති ආදි-සද්දෙන පරිඤ්ඤාවාරම්පි සඞ්ගණ්හාති. භුම්මනිද්දෙසෙනෙව හෙතුඅත්ථෙනෙව නිද්දිට්ඨාති අත්ථො.
චතුත්ථපඤ්හවිස්සජ්ජනෙනාති ‘‘යතො වා පන මානානුසයෙන සානුසයො, තතො කාමරාගානුසයෙන සානුසයො’’ති එතස්ස පඤ්හස්ස විස්සජ්ජනෙන. තත්ථ හි ‘‘රූපධාතුයා අරූපධාතුයා’’තිආදිනා සරූපතො අනුසයනට්ඨානානි දස්සිතානි. තදත්ථෙති තං අනුසයනට්ඨානදස්සනං අත්ථො එතස්සාති තදත්ථො, තස්මිං තදත්ථෙ. ‘‘අනුසයස්ස උප්පත්තිට්ඨානදස්සනත්ථං අයං වාරො ආරද්ධො’’තිආදිනා ‘‘යතො’’ති එතෙන අනුසයනට්ඨානං වුත්තන්ති ඉමමත්ථං විභාවෙත්වා. පමාදලිඛිතං විය දිස්සති උප්පන්න-සද්දෙන වත්තමානුප්පන්නෙ වුච්චමානෙ. යථා පන උප්පජ්ජනවාරෙ උප්පජ්ජති-සද්දෙන උප්පත්තියොගදීපකත්තා උප්පත්තිරහා වුච්චන්ති, එවමිධාපි උප්පත්තිඅරහෙ වුච්චමානෙ න කොචි විරොධො. යං පන වක්ඛති ‘‘න හි අපරියාපන්නානං අනුසයුප්පත්තිරහට්ඨානතා’’ති, සොපි න දොසො. යත්ථ යත්ථ හි අනුසයා උප්පත්තිරහා, තදෙව එකජ්ඣං ගහෙත්වා ‘‘සබ්බත්ථා’’ති වුත්තන්ති. තථෙව දිස්සතීති තං පමාදලිඛිතං විය දිස්සතීති අත්ථො.
යතො උප්පන්නෙන භවිතබ්බන්ති යතො අනුසයනට්ඨානතො කාමගාරානුසයෙන උප්පන්නෙන භවිතබ්බං, තෙන කාමරාගානුසයෙන උප්පත්තිරහට්ඨානෙ නිස්සක්කවචනං කතං ‘‘යතො’’ති. තථාති එත්ථ තථා-සද්දො යථා ‘‘යතො උප්පන්නෙනා’’ති එත්ථ උප්පත්තිරහට්ඨානතො අනුසයස්ස උප්පත්තිරහතා වුත්තා, තථා ‘‘උප්පජ්ජනකෙනා’’ති එත්ථාපි සා එව වුච්චතීති දීපෙතීති ආහ ‘‘සබ්බධම්මෙසු…පෙ… ආපන්නෙනා’’ති. තත්ථ ‘‘උප්පජ්ජනකො’’ති වුත්තෙ අනුප්පජ්ජනකො න හොතීති අයමත්ථො විඤ්ඤායති, තථා ච සති තෙන අනුප්පත්ති නිච්ඡිතාති උප්පන්නසභාවතා ච පකාසිතා හොතීති. තෙනාහ ‘‘සබ්බධම්මෙසු…පෙ… අපනෙතී’’ති. ‘‘යො යතො කාමරාගානුසයෙන නිරනුසයො, සො තතො මානානුසයෙන නිරනුසයො’’ති පුච්ඡාය ‘‘යතො තතො’’ති ආගතත්තා විස්සජ්ජනෙ ‘‘සබ්බත්ථා’’ති පදස්ස නිස්සක්කවසෙනෙව සක්කා යොජෙතුන්ති දස්සෙන්තො ‘‘සබ්බත්ථාති…පෙ… න න සම්භවතී’’ති ආහ. භුම්මතො අඤ්ඤත්ථාපි සද්දවිදූ ඉච්ඡන්ති, යතො සබ්බෙසං පාදකං ‘‘සබ්බත්ථපාදක’’න්ති වුච්චති, ඉධ පන නිස්සක්කවසෙන වෙදිතබ්බං.
සානුසයවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
3. පජහනවාරවණ්ණනා
132-197. අප්පජහනසබ්භාවාති අප්පහානස්ස, අප්පහීයමානස්ස වා සබ්භාවා. තස්මාති යස්මා යො කාමරාගානුසයං පජහති, න සො මානානුසයං නිරවසෙසතො පජහති, යො ච මානානුසයං නිරවසෙසතො පජහති, න සො කාමරාගානුසයං පජහති පගෙව පහීනත්තා, තස්මා ‘‘යො වා පන මානානුසයං පජහති, සො කාමරාගානුසයං පජහතීති? නො’’ති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. යදි එවං පඨමපුච්ඡායං කථන්ති ආහ ‘‘යස්මා පන…පෙ… වුත්ත’’න්ති. තත්ථ පහානකරණමත්තමෙවාති පහානකිරියාසම්භවමත්තමෙව, න නිරවසෙසප්පහානන්ති අධිප්පායො. තෙ ඨපෙත්වාති දිට්ඨිවිචිකිච්ඡානුසයාදීනං නිරවසෙසපජහනකෙ අට්ඨමකාදිකෙ ඨපෙත්වා. අවසෙසාති තස්ස තස්ස අනුසයස්ස නිරවසෙසප්පජහනකෙහි අවසිට්ඨා. තෙසු යෙසං එකච්චෙ අනුසයා පහීනා, තෙපි අප්පජහනසබ්භාවෙනෙව නප්පජහන්තීති වුත්තා. න ච යථාවිජ්ජමානෙනාති මග්ගකිච්චභාවෙන විජ්ජමානප්පකාරෙන පහානෙන වජ්ජිතා රහිතා එව වුත්තාති යොජනා.
කෙසඤ්චීති සොතාපන්නසකදාගාමිමග්ගසමඞ්ගිසකදාගාමීනං. පුන කෙසඤ්චීති අනාගාමිඅග්ගමග්ගසමඞ්ගිඅරහන්තානං. උභයන්ති කාමරාගවිචිකිච්ඡානුසයද්වයං. සෙසානන්ති ‘‘සෙසා’’ති වුත්තානං යථාවුත්තපුග්ගලානං. තෙසන්ති වුත්තප්පකාරානං ද්වින්නං අනුසයානං. උභයාප්පජහනස්සාති කාමරාගවිචිකිච්ඡානුසයාප්පජහනස්ස. කාරණං න හොතීති යෙසං විචිකිච්ඡානුසයො පහීනො, තෙසං තස්ස පහීනතා, යෙසං යථාවුත්තං උභයප්පහීනං, තෙසං තදප්පජහනස්ස කාරණං න හොතීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘තෙසං පහීනත්තා ‘නප්පජහන්තී’ති න සක්කා වත්තු’’න්ති. අථ පන න තත්ථ කාරණං වුත්තං, යෙන කාරණවචනෙන යථාවුත්තදොසාපත්ති සියා, කෙවලං පන සන්නිට්ඨානෙන තෙසං පුග්ගලානං ගහිතතාදස්සනත්ථං වුත්තං ‘‘කාමරාගානුසයඤ්ච නප්පජහන්තී’’ති, එවම්පි පුච්ඡිතස්ස සංසයත්ථස්ස කාරණං වත්තබ්බං. තථා ච සති ‘‘සෙසපුග්ගලා තස්ස අනුසයස්ස පහීනත්තා නප්පජහන්තී’’ති කාරණං වත්තබ්බමෙවාති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘න වත්තබ්බ’’න්තිආදි. තත්ථ න වත්තබ්බන්ති වුත්තනයෙන කාරණං න වත්තබ්බං කාරණභාවස්සෙව අභාවතො. ‘‘උභයාප්පජහනස්ස කාරණං න හොතී’’ති වුත්තං, යථා පන වත්තබ්බං, තං දස්සෙතුං ‘‘යො කාමරාගානුසයං…පෙ… වත්තබ්බත්තා’’ති ආහ. තෙන පහීනාප්පහීනවසෙන කාරණං න වත්තබ්බං, පහීනානංයෙව පන වසෙන වත්තබ්බන්ති දස්සෙති. සංසයත්ථසඞ්ගහිතෙති සංසයත්ථෙන පදෙන සඞ්ගහිතෙ. සන්නිට්ඨානපදසඞ්ගහිතං පන පහීයමානත්තා ‘‘නප්පජහතී’’ති න සක්කා වත්තුන්ති.
පජහනවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
5. පහීනවාරවණ්ණනා
264-274. ඵලට්ඨවසෙනෙව දෙසනා ආරද්ධා, න මග්ගට්ඨවසෙන, කුතො පුථුජ්ජනවසෙන. කස්මා? ඵලක්ඛණෙ හි අනුසයා පහීනාති වුච්චන්ති, මග්ගක්ඛණෙ පන පහීයන්තීති. තෙනෙවාහ ‘‘මග්ගසමඞ්ගීනං අග්ගහිතතං දීපෙතී’’ති. පටිලොමෙ හි පුථුජ්ජනවසෙනපි දෙසනා ගහිතා ‘‘යස්ස දිට්ඨානුසයො අප්පහීනො, තස්ස විචිකිච්ඡානුසයො අප්පහීනොති? ආමන්තා’’තිආදිනා. අනුසයච්චන්තපටිපක්ඛෙකචිත්තක්ඛණිකානන්ති අනුසයානං අච්චන්තං පටිපක්ඛභූතඑකචිත්තක්ඛණිකානං. මග්ගසමඞ්ගීනන්ති මග්ගට්ඨානං. එත්ථ ච අනුසයානං අච්චන්තපටිපක්ඛතාග්ගහණෙන උප්පත්තිරහතං පටික්ඛිපති. න හි තෙ අච්චන්තපටිපක්ඛසමුප්පත්තිතො පරතො උප්පත්තිරහා හොන්ති. මග්ගසමඞ්ගිතාග්ගහණෙන අනුප්පත්තිරහතාපාදිතතං පටික්ඛිපති. න හි මග්ගක්ඛණෙ තෙ අනුප්පත්තිරහතං ආපාදිතා නාම හොන්ති, අථ ඛො ආපාදීයන්තීති. එකචිත්තක්ඛණිකතාග්ගහණෙන සන්තානබ්‍යාපාරං. තෙනාහ ‘‘න කොචී’’තිආදි. තත්ථ තෙති මග්ගසමඞ්ගිනො. න කෙවලං පහීනවාරෙයෙව, අථ ඛො අඤ්ඤෙසුපීති දස්සෙන්තො ‘‘අනුසය…පෙ… ගහිතා’’ති ආහ.
275-296. යත්ථ අනුසයො උප්පත්තිරහො, තත්ථෙවස්ස අනුප්පත්තිරහතාපාදනන්ති ‘‘අත්තනො අත්තනො ඔකාසෙ එව අනුප්පත්තිධම්මතං ආපාදිතො’’ති ආහ. තථා හි වුත්තං ‘‘චක්ඛුං ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති, එත්ථ නිවිසමානා නිවිසතී’’ති (විභ. 203) වත්වා පුන වුත්තං ‘‘චක්ඛුං ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා පහීයමානා පහීයති, එත්ථ නිරුජ්ඣමානා නිරුජ්ඣතී’’ති (විභ. 204). තස්මාති යස්මා තදොකාසත්තමෙව කාමධාතුආදිඔකාසත්තමෙව අනුසයානං දීපෙන්ති පහීනාප්පහීනවචනානි, තස්මා. අනොකාසෙ තදුභයාවත්තබ්බතා වුත්තාති යස්මා කාමරාගපටිඝානුසයානං ද්වින්නං උප්පත්තිට්ඨානං, සො එව පහානොකාසොති ස්වායං තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤං අනොකාසො, තස්මිං අනොකාසෙ තදුභයස්ස පහානාප්පහානස්ස නවත්තබ්බතා වුත්තා. කාමරාගානුසයොකාසෙ හි පටිඝානුසයස්ස අප්පහීනත්තා සො ‘‘තත්ථ පහීනො’’ති න වත්තබ්බො, අට්ඨිතත්තා පන ‘‘තත්ථ අප්පහීනො’’ති ච, තස්මා අනොකාසෙ තදුභයාවත්තබ්බතා වුත්තාති. තෙන සද්ධිං සමානොකාසෙති තෙන කාමරාගෙන සද්ධිං සමානොකාසෙ. ‘‘සාධාරණට්ඨානෙ’’ති වුත්තෙ කාමධාතුයං සුඛුපෙක්ඛාසු පහීනො නාම හොති, න සමානකාලෙ පහීනො තතියචතුත්ථමග්ගවජ්ඣත්තා කාමරාගමානානුසයානං.
පහීනවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
7. ධාතුවාරවණ්ණනා
332-340. අප්පහීනුප්පත්තිරහභාවා ඉධ අනුගමනසයනානීති දස්සෙන්තො ‘‘යස්මිං …පෙ… අත්ථො’’ති ආහ. ඉධාපි යුත්තාති පුබ්බෙ වුත්තමෙවත්ථං පරාමසති. තථා හි වුත්තං ‘‘කාරණලාභෙ උප්පත්තිඅරහතං දස්සෙතී’’ති (යම. මූලටී. අනුසයයමක 1). ඡ පටිසෙධවචනානීති තිස්සන්නං ධාතූනං චුතූපපාතවිසිට්ඨානං පටිසෙධනවසෙන වුත්තවචනානි, තතො එව ධාතුවිසෙසනිද්ධාරණානි න හොන්ති. පටිසෙධොති හි ඉධ සත්තාපටිසෙධො වුත්තොති අධිප්පායෙන වදති. අඤ්ඤත්ථෙ පන න-කාරෙ නායං දොසො. ඉමං නාම ධාතුං. තංමූලිකාසූති පටිසෙධමූලිකාසු. එවඤ්හීති ‘‘න කාමධාතුයා චුතස්ස කාමධාතුං උපපජ්ජන්තස්සා’’තිආදිනා පඨමයොජනාය සති. නකාමධාතුආදීසු උපපත්තිකිත්තනෙනෙව නකාමධාතුආදිග්ගහණෙනපි ධාතුවිසෙසස්සෙව ගහිතතාය අත්ථතො විඤ්ඤායමානත්තා. තෙනාහ ‘‘න කාමධාතු…පෙ… විඤ්ඤායතී’’ති. භඤ්ජිතබ්බාති විභජිතබ්බා. විභාගො පනෙත්ථ දුවිධො ඉච්ඡිතොති ආහ ‘‘ද්විධා කාතබ්බාති අත්ථො’’ති. පුච්ඡා ච විස්සජ්ජනානි ච පුච්ඡාවිස්සජ්ජනානි. යථා අවුත්තෙ භඞ්ගාභාවස්ස අවිඤ්ඤාතත්තා ‘‘අනුසයා භඞ්ගා නත්ථී’’ති වත්තබ්බං, තථා තයිදං ‘‘කති අනුසයා භඞ්ගා’’ති එතදපෙක්ඛන්ති තදපි වත්තබ්බං. පුච්ඡාපෙක්ඛඤ්හි විස්සජ්ජනන්ති.
ධාතුවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
අනුසයයමකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
8. චිත්තයමකං
උද්දෙසවාරවණ්ණනා
1-62. සරාගාදීති එත්ථ ආදි-සද්දෙන ‘‘යස්ස සරාගං චිත්තං උප්පජ්ජති, න නිරුජ්ඣතී’’ති ආරභිත්වා යාව ‘‘යස්ස අවිමුත්තං චිත්ත’’න්ති වාරො, තාව සඞ්ගණ්හාති. කුසලාදීති පන ආදි-සද්දෙන ‘‘යස්ස කුසලං චිත්තං උප්පජ්ජති, න නිරුජ්ඣතී’’ති ආරභිත්වා යාව ‘‘යස්ස සරණං චිත්තං උප්පජ්ජති, න නිරුජ්ඣතී’’ති වාරො, තාව සඞ්ගණ්හාති, තස්මා සරාගාදිකුසලාදීහීති සරාගාදීහි අවිමුත්තන්තෙහි, කුසලාදීහි අරණන්තෙහි පදෙහි මිස්සකා වාරා. සුද්ධිකාති කෙවලා යථාවුත්තසරාගාදීහි කුසලාදීහි ච අමිස්සකා. තයො තයොති පුග්ගලධම්මවසෙන තයො තයො මහාවාරා. යදි එවං කථං සොළස පුග්ගලවාරාති ආහ ‘‘තත්ථ තත්ථ පන වුත්තෙ සම්පිණ්ඩෙත්වා’’ති. තත්ථ තත්ථ සොළසවිධෙ සරාගාදිමිස්සකචිත්තෙ වුත්තෙ පුග්ගලෙ එව එකජ්ඣං සම්පිණ්ඩෙත්වා සඞ්ගහෙත්වා ‘‘සොළස පුග්ගලවාරා’’ති වුත්තං. ‘‘ධම්මපුග්ගලධම්මවාරා’’ති එත්ථාපි එසෙව නයො. න නිරන්තරං වුත්තෙති ධම්මෙ පුග්ගලධම්මෙ ච අනාමසිත්වා සොළසසුපි ඨානෙසු නිරන්තරං පුග්ගලෙ එව වුත්තෙ සම්පිණ්ඩෙත්වා සොළස පුග්ගලවාරා න වුත්තාති අත්ථො.
සංසග්ගවසෙනාති සංසජ්ජනවසෙන දෙසනාය විමිස්සනවසෙන. අඤ්ඤථා හි උප්පාදනිරොධා පච්චුප්පන්නානාගතකාලා ච කථං සංසජ්ජීයන්ති. සෙසානම්පි වාරානන්ති උප්පාදුප්පන්නවාරාදීනං. තංතංනාමතාති යථා ‘‘යස්ස චිත්තං උප්පජ්ජති, තස්ස චිත්තං උප්පන්න’’න්තිආදිනා උප්පාදඋප්පන්නභාවාමසනතො උප්පාදඋප්පන්නවාරොති නාමං පාළිතො එව විඤ්ඤායති, එවං සෙසවාරානම්පීති ආහ ‘‘තංතංනාමතා පාළිඅනුසාරෙන වෙදිතබ්බා’’ති.
උද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
නිද්දෙසවාරවණ්ණනා
63. තථාරූපස්සෙවාති පච්ඡිමචිත්තසමඞ්ගිනො එව. තඤ්ච චිත්තන්ති තඤ්ච යථාවුත්තක්ඛණං පච්ඡිමචිත්තං. ‘‘එවංපකාර’’න්ති ඉමස්ස අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘භඞ්ගක්ඛණසමඞ්ගිමෙවා’’ති වුත්තං නිරුජ්ඣමානාකාරස්ස ‘‘එවංපකාර’’න්ති වුත්තත්තා.
65-82. ද්වයමෙතන්ති යං ‘‘ඛණපච්චුප්පන්නමෙව චිත්තං උප්පාදක්ඛණාපගමෙන උප්පජ්ජිත්ථ නාම, තදෙව උප්පාදක්ඛණෙ උප්පාදං පත්තත්තා උප්පජ්ජිත්ථ, අනතීතත්තා උප්පජ්ජති නාමා’’ති වුත්තං, එතං උභයම්පි. එවං න සක්කා වත්තුන්ති ඉමිනා වුත්තප්පකාරෙන න සක්කා වත්තුං, පකාරන්තරෙන පන සක්කා වත්තුන්ති අධිප්පායො. තත්ථ ‘‘න හී’’තිආදිනා පඨමපක්ඛං විභාවෙති. විභජිතබ්බං සියාති ‘‘භඞ්ගක්ඛණෙ තං චිත්තං උප්පජ්ජිත්ථ, නො ච උප්පජ්ජති, උප්පාදක්ඛණෙ තං චිත්තං උප්පජ්ජිත්ථ චෙව උප්පජ්ජති චා’’ති විභජිතබ්බං සියා, න ච විභත්තං. ‘‘ආමන්තා’’ති වත්තබ්බං සියා ඛණපච්චුප්පන්නෙ චිත්තෙ වුත්තනයෙන උභයස්සපි ලබ්භමානත්තා, න ච වුත්තං. ඉදානි යෙන පකාරෙන සක්කා වත්තුං, තං දස්සෙතුං ‘‘චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ’’තිආදිමාහ. පුග්ගලො වුත්තො, පුග්ගලවාරො හෙසොති අධිප්පායො. තස්සාති පුග්ගලස්ස. න ච කිඤ්චි චිත්තං උප්පජ්ජති චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණසමඞ්ගිභාවතො. තං පන චිත්තං උප්පජ්ජති, යං චිත්තසමඞ්ගී සො පුග්ගලොති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. යදි අනෙකචිත්තවසෙනායං යමකදෙසනා පවත්තාති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘චිත්තන්ති හි…පෙ… තිට්ඨතී’’ති. සන්නිට්ඨානවසෙන නියමො වෙදිතබ්බො, අඤ්ඤථා ‘‘නො ච තෙසං චිත්තං උප්පජ්ජතී’’තිආදිනා පටිසෙධො න යුජ්ජෙය්‍යාති අධිප්පායො. තාදිසන්ති තථාරූපං, යදවත්ථො උප්පන්නඋප්පජ්ජමානතාදිපරියායෙහි වත්තබ්බො හොති, තදවත්ථන්ති අත්ථො.
83-113. ඉමස්ස පුග්ගලවාරත්තාති ‘‘යස්ස චිත්තං උප්පජ්ජමාන’’න්තිආදිනයප්පවත්තස්ස ඉමස්ස අතික්කන්තකාලවාරස්ස පුග්ගලවාරත්තා. පුග්ගලො පුච්ඡිතොති ‘‘යස්ස චිත්තං උප්පජ්ජමානං…පෙ… තස්ස චිත්ත’’න්ති චිත්තසමඞ්ගිපුග්ගලො පුච්ඡිතොති පුග්ගලස්සෙව විස්සජ්ජනෙන භවිතබ්බං, ඉතරථා අඤ්ඤං පුච්ඡිතං අඤ්ඤං විස්සජ්ජිතං සියා. න කොචි පුග්ගලො න ගහිතො සබ්බසත්තානං අනිබ්බත්තචිත්තතාභාවතො. තෙ ච පන සබ්බෙ පුග්ගලා. නිරුජ්ඣමානක්ඛණාතීතචිත්තාති නිරුජ්ඣමානක්ඛණා හුත්වා අතීතචිත්තා. තථා දුතියතතියාති යථා පඨමපඤ්හො අනවසෙසපුග්ගලවිසයත්තා පටිවචනෙන විස්සජ්ජෙතබ්බො සියා, තථා තතො එව දුතියතතියපඤ්හා ‘‘ආමන්තා’’ඉච්චෙව විස්සජ්ජෙතබ්බා සියුන්ති අත්ථො. චතුත්ථො පන පඤ්හො එවං විභජිත්වා පුග්ගලවසෙනෙව විස්සජ්ජෙතබ්බොති දස්සෙන්තො ‘‘පච්ඡිමචිත්තස්සා’’තිආදිං වත්වා තථා අවචනෙ කාරණං දස්සෙන්තො ‘‘චිත්තවසෙන පුග්ගලවවත්ථානතො’’තිආදිමාහ. ‘‘භඞ්ගක්ඛණෙ චිත්තං උප්පාදක්ඛණං වීතික්කන්ත’’න්ති ඉමිනා වත්තමානස්ස චිත්තස්ස වසෙන පුග්ගලො උප්පාදක්ඛණාතීතචිත්තො, ‘‘අතීතං චිත්තං උප්පාදක්ඛණඤ්ච වීතික්කන්තන්ති භඞ්ගක්ඛණඤ්ච වීතික්කන්ත’’න්ති ඉමිනා පන අතීතස්ස චිත්තස්ස වසෙන පුග්ගලො උප්පාදක්ඛණාතීතචිත්තො වුත්තො.
තත්ථාති තෙසු ද්වීසු පුග්ගලෙසු. පුරිමස්සාති පඨමං වුත්තස්ස සන්නිට්ඨානපදසඞ්ගහිතස්ස චිත්තං න භඞ්ගක්ඛණං වීතික්කන්තං. ‘‘නො ච භඞ්ගක්ඛණං වීතික්කන්ත’’න්ති හි වුත්තං. පච්ඡිමස්ස වීතික්කන්තං චිත්තං භඞ්ගක්ඛණන්ති සම්බන්ධො. ‘‘භඞ්ගක්ඛණඤ්ච වීතික්කන්ත’’න්ති හි වුත්තං. එවමාදිකො පුග්ගලවිභාගොති දුතියපඤ්හාදීසු වුත්තං සන්ධායාහ. තස්ස චිත්තස්ස තංතංඛණවීතික්කමාවීතික්කමදස්සනවසෙනාති තස්ස තස්ස උප්පාදක්ඛණස්ස භඞ්ගක්ඛණස්ස ච යථාරහං වීතික්කමස්ස අවීතික්කමස්ස ච දස්සනවසෙන දස්සිතො හොති පුග්ගලවිභාගොති යොජනා. ඉධාති ඉමස්මිං අතික්කන්තකාලවාරෙ. පුග්ගලවිසිට්ඨං චිත්තං පුච්ඡිතං ‘‘යස්ස චිත්තං තස්ස චිත්ත’’න්ති වුත්තත්තා. යදිපි පුග්ගලප්පධානා පුච්ඡා පුග්ගලවාරත්තා. අථාපි චිත්තප්පධානා පුග්ගලං විසෙසනභාවෙන ගහෙත්වා චිත්තස්ස විසෙසිතත්තා. උභයථාපි දුතියපුච්ඡාය ‘‘ආමන්තා’’ති වත්තබ්බං සියා අනවසෙසපුග්ගලවිසයත්තා. තථා පන අවත්වා ‘‘අතීතං චිත්ත’’න්ති වුත්තං, කස්මා නිරොධක්ඛණ…පෙ… දස්සනත්ථන්ති දට්ඨබ්බන්ති යොජනා. එස නයො ‘‘න නිරුජ්ඣමාන’’න්ති එත්ථාපීති නිරුජ්ඣමානං ඛණං නිරොධක්ඛණං ඛණං වීතික්කන්තකාලං කිං තස්ස චිත්තං න හොතීති අත්ථො.
114-116. සරාගපච්ඡිමචිත්තස්සාති සරාගචිත්තෙසු පච්ඡිමස්ස චිත්තස්ස, එකස්ස පුග්ගලස්ස රාගසම්පයුත්තචිත්තෙසු යං සබ්බපච්ඡිමං චිත්තං, තස්ස. සො පන පුග්ගලො අනාගාමී වෙදිතබ්බො. න නිරුජ්ඣති නිරොධාසමඞ්ගිතාය. නිරුජ්ඣිස්සති ඉදානි නිරොධං පාපුණිස්සති. අප්පටිසන්ධිකත්තා පන තතො අඤ්ඤං නුප්පජ්ජිස්සති. ඉතරෙසන්ති යථාවුත්තසරාගපච්ඡිමචිත්තසමඞ්ගිං වීතරාගචිත්තසමඞ්ගිඤ්ච ඨපෙත්වා අවසෙසානං ඉතරසෙක්ඛානඤ්චෙව පුථුජ්ජනානඤ්ච.
නිද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
චිත්තයමකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.