2. පවත්තිවාරවණ්ණනා

19. සඞ්ඛාරානං පුග්ගලානඤ්ච ඔකාසත්තාති සම්පයුත්තානං නිස්සයපච්චයතාය, සඞ්ඛාරානං සමාපජ්ජිතබ්බතාය පුග්ගලානං ඣානස්ස ඔකාසතා වෙදිතබ්බා, භූමි පන යදග්ගෙන පුග්ගලානං ඔකාසො, තදග්ගෙන සඞ්ඛාරානම්පි ඔකාසො. ‘‘දුතියෙ ඣානෙ තතියෙ ඣානෙ’’තිආදිනා ඣානං, ‘‘කාමාවචරෙ රූපාවචරෙ’’තිආදිනා භූමි ච විසුං ඔකාසභාවෙන ගහිතා. ඉතීති හෙතුඅත්ථො, යස්මා ඣානම්පි ඔකාසභාවෙන ගහිතං, තස්මාති අත්ථො. පුග්ගලවාරෙ ච ඔකාසවසෙන පුග්ගලග්ගහණෙති පුග්ගලවාරෙ ච යදා පුග්ගලොකාසසඞ්ඛාරාදීනං ඔකාසභාවෙන ගය්හති, තදා තෙසං ද්වින්නං ඔකාසානං වසෙන ගය්හනං හොතීති යත්ථ සො පුග්ගලො, යඤ්ච තස්මිං පුග්ගලෙ ඣානං උපලබ්භති, තෙසං ද්වින්නං භූමිඣානසඞ්ඛාතානං ඔකාසානං වසෙන යථාරහං කායසඞ්ඛාරාදීනං ගහණං කථනං හොතීති. තස්මාති යස්මා එතදෙව, තස්මා. දුතියතතියජ්ඣානොකාසවසෙනාති දුතියතතියජ්ඣානසඞ්ඛාතඔකාසවසෙන ගහිතා. කථං? ‘‘විනා විතක්කවිචාරෙහි අස්සාසපස්සාසානං උප්පාදක්ඛණෙ’’ති එවං ගහිතා පුග්ගලා විසෙසෙත්වා දස්සිතා. කෙන? තෙනෙව විතක්කවිචාරරහිතඅස්සාසපස්සාසුප්පාදක්ඛණෙනාති යොජෙතබ්බං.

පඨමකොට්ඨාසෙ ඣානොකාසවසෙන පුග්ගලදස්සනං කතන්ති වුත්තං ‘‘පුන…පෙ… දස්සෙතී’’ති. භූමිඔකාසවසෙන පුග්ගලං දස්සෙතීති සම්බන්ධො. ද්විප්පකාරානන්ති ඣානභූමිඔකාසභෙදෙන දුවිධානං. තෙසන්ති පුග්ගලානං. ‘‘පඨමං ඣානං සමාපන්නානං කාමාවචරාන’’න්ති ච ඉදං නිවත්තෙතබ්බගහෙතබ්බසාධාරණවචනං, තස්ස ච අවච්ඡෙදකං ‘‘අස්සාසපස්සාසානං උප්පාදක්ඛණෙ’’ති ඉදන්ති වුත්තං ‘‘විසෙස…පෙ… ඛණෙ’’ති. තෙන විසෙසනෙන. කාමාවචරානම්පීති පි-සද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො. තෙන න කෙවලං රූපාරූපාවචරෙසු පඨමජ්ඣානං සමාපන්නානං, අථ ඛො කාමාවචරානම්පීති වුත්තමෙවත්ථං සම්පිණ්ඩෙති. කීදිසානං කාමාවචරානන්ති ආහ ‘‘ගබ්භගතාදීන’’න්ති. ආදි-සද්දෙන උදකනිමුග්ගවිසඤ්ඤිභූතා සඞ්ගහිතා, න මතචතුත්ථජ්ඣානසමාපන්නනිරොධසමාපන්නා. තෙ හි අකාමාවචරතාය විය රූපාරූපභවසමඞ්ගිනො විතක්කවිචාරුප්පත්තියාව නිවත්තිතා. එකන්තිකත්තාති අස්සාසපස්සාසාභාවස්ස එකන්තිකත්තා. නිදස්සිතාති රූපාරූපාවචරා නිදස්සනභාවෙන වුත්තා, න තබ්බිරහිතානං අඤ්ඤෙසං අභාවතොති අධිප්පායො. පඨමජ්ඣානොකාසා අස්සාසපස්සාසවිරහවිසිට්ඨාති යොජනා. පඨමඤ්චෙත්ථ පඨමජ්ඣානසමඞ්ගීනං රූපාරූපාවචරානං ගහණං, දුතියං යථාවුත්තගබ්භගතාදීනං. ඉමිනා නයෙනාති ය්වායං ‘‘සඞ්ඛාරානං පුග්ගලානඤ්චා’’තිආදිනා ඣානොකාසභූමිඔකාසවසෙන පුග්ගලවිභාගනයො වුත්තො, ඉමිනා නයෙන උපායෙන. සබ්බත්ථ සබ්බපුච්ඡාසු.

21. එතස්මිං පන අත්ථෙ සතීති ය්වායං උප්පත්තිභූමියා ඣානං විසෙසෙත්වා අත්ථො වුත්තො, එතස්මිං අත්ථෙ ගය්හමානෙ අඤ්ඤත්ථපි උප්පත්තිභූමියා ඣානං විසෙසිතබ්බං භවෙය්‍ය, තථා ච අනිට්ඨං ආපජ්ජතීති දස්සෙන්තො ‘‘චතුත්ථජ්ඣානෙ’’තිආදිමාහ. කිං පන තං අනිට්ඨන්ති ආහ ‘‘භූමීනං ඔකාසභාවස්සෙව අග්ගහිතතාපත්තිතො’’ති. යත්ථ යත්ථ හි ඣානං ගය්හති, තත්ථ තත්ථ තං උප්පත්තිභූමියා විසෙසිතබ්බං හොති. තථා සති ඣානොකාසොව ගහිතො සියා, න භූමිඔකාසො ගුණභූතත්තා. කිඤ්ච ‘‘චතුත්ථජ්ඣානෙ රූපාවචරෙ අරූපාවචරෙ’’ති එත්ථ රූපාරූපභූමියා චතුත්ථජ්ඣානෙ විසෙසියමානෙ තදෙකදෙසොව ඔකාසවසෙන ගහිතො සියා, න සබ්බං චතුත්ථජ්ඣානං. තෙනාහ ‘‘සබ්බචතුත්ථජ්ඣානස්ස ඔකාසවසෙන අග්ගහිතතාපත්තිතො චා’’ති. ඣානභූමොකාසානන්ති ඣානොකාසභූමිඔකාසානං.

නනු ච ඣානභූමිඔකාසෙ අසඞ්කරතො යොජියමානෙ න සබ්බස්මිං පඨමජ්ඣානොකාසෙ කායසඞ්ඛාරො වචීසඞ්ඛාරො ච අත්ථි, තථා සබ්බස්මිං කාමාවචරොකාසෙති චොදනුප්පත්තිං සන්ධාය තස්ස පරිහාරං වත්තුං ‘‘යදිපී’’තිආදිමාහ. තත්ථාති පඨමජ්ඣානොකාසෙ කාමාවචරොකාසෙ ච. තංද්වයුප්පත්තීති තස්ස කායවචීසඞ්ඛාරද්වයස්ස උප්පත්ති. ඔකාසද්වයස්ස අසඞ්කරතො ගහණෙ අයඤ්ච ගුණො ලද්ධො හොතීති ආහ ‘‘විසුං…පෙ… න වත්තබ්බං හොතී’’ති. තත්ථ අඞ්ගමත්තවසෙනාති විතක්කාදිඣානඞ්ගමත්තවසෙන. තත්ථ වත්තබ්බං අට්ඨකථායං වුත්තමෙව. විතක්කරහිතොපි විචාරො වචීසඞ්ඛාරොයෙවාති ආහ ‘‘අවිතක්ක…පෙ… ගච්ඡතී’’ති. මුද්ධභූතං දුතියජ්ඣානන්ති චතුක්කනයෙ දුතියජ්ඣානමාහ. තඤ්හි සකලක්ඛොභකරධම්මවිගමෙන විතක්කෙකඞ්ගප්පහායිකතො සාතිසයත්තා ‘‘මුද්ධභූත’’න්ති වත්තබ්බතං ලභති. අසඤ්ඤසත්තා වියාති ඉදං විසදිසුදාහරණං දට්ඨබ්බං.

37. ආවජ්ජනතො පුබ්බෙ පවත්තං සබ්බං චිත්තං පටිසන්ධිචිත්තෙන සමානගතිකත්තා එකං කත්වා වුත්තං ‘‘පඨමතො’’ති. තෙනාහ ‘‘අවිතක්කඅවිචාරතො’’තිආදි. චිත්තසඞ්ඛාරස්ස ආදිදස්සනත්ථන්ති සුද්ධාවාසෙ චිත්තසඞ්ඛාරස්ස ආදිදස්සනත්ථං. තථා ‘‘වචීසඞ්ඛාරස්ස ආදිදස්සනත්ථ’’න්ති එත්ථාපි.

පවත්තිවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සඞ්ඛාරයමකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.