2. අන්තරාභවකථාවණ්ණනා
505. අන්තරට්ඨානානීති අන්තරිකට්ඨානානි. නිවාරකට්ඨානානි භින්දිත්වා ච ආකාසෙන ච ගමනතො. යදි සො භවානං අන්තරා න සියාති සො අන්තරාභවො කාමභවාදීනං භවානං අන්තරෙ යදි න භවෙය්‍ය. න නාම අන්තරාභවොති ‘‘සබ්බෙන සබ්බං නත්ථි නාම අන්තරාභවො’’ති එවං පවත්තස්ස සකවාදිවචනස්ස පටික්ඛෙපෙ කාරණං නත්ථි, තස්ස පටික්ඛෙපෙ කාරණං හදයෙ ඨපෙත්වා න පටික්ඛිපති, අථ ඛො තථා අනිච්ඡන්තො කෙවලං ලද්ධියා පටික්ඛිපතීති අත්ථො.
506. ජාතීති න ඉච්ඡතීති සම්බන්ධො.
507. එවං තං තත්ථ න ඉච්ඡතීති කාමභවාදීසු විය තං චුතිපටිසන්ධිපරම්පරං තත්ථ අන්තරාභවාවත්ථාය න ඉච්ඡති. සො හි තස්ස භාවිභවනිබ්බත්තකකම්මතො එව පවත්තිං ඉච්ඡති, තස්මා ජාතිජරාමරණානි අනිච්චතො කුතො චුතිපටිසන්ධිපරම්පරා. අයඤ්ච වාදො අන්තරාභවවාදීනං එකච්චානං වුත්තො. යෙ ‘‘අප්පකෙන කාලෙන සත්තාහෙනෙව වා පටිසන්ධිං පාපුණාතී’’ති වදන්ති, යෙ පන ‘‘තත්ථෙව චවිත්වා ආයාතීති සත්තසත්තාහානී’’ති වදන්ති, තෙහි අනුඤ්ඤාතාව චුතිපටිසන්ධිපරම්පරාති තෙ අධුනාතනා දට්ඨබ්බා පාළියං ‘‘අන්තරාභවෙ සත්තා ජායන්ති ජීයන්ති මීයන්ති චවන්ති උපපජ්ජන්තීති? න හෙවං වත්තබ්බෙ’’ති ආගතත්තා. යථා චෙතං, එවං නිරයූපගාදිභාවම්පිස්ස අධුනාතනා පටිජානන්ති. තථා හි තෙ වදන්ති ‘‘උද්ධංපාදො තු නාරකො’’තිආදි. තත්ථ යං නිස්සාය පරවාදී අන්තරාභවං නාම පරිකප්පෙති, තං දස්සෙතුං අට්ඨකථායං ‘‘අන්තරාපරිනිබ්බායීති සුත්තපදං අයොනිසො ගහෙත්වා’’ති වුත්තං. ඉමස්ස හි ‘‘අවිහාදීසු තත්ථ තත්ථ ආයුවෙමජ්ඣං අනතික්කමිත්වා අන්තරා අග්ගමග්ගාධිගමෙන අනවසෙසකිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බායති, අන්තරාපරිනිබ්බායී’’ති සුත්තපදස්ස අයමත්ථො, න අන්තරාභවභූතොති. තස්මා වුත්තං ‘‘අන්තරාපරිනිබ්බායීති සුත්තපදං අයොනිසො ගහෙත්වා’’ති.
යෙ පන ‘‘සම්භවෙසීති වචනතො අත්ථෙව අන්තරාභවො. සො හි සම්භවං උපපත්තිං එසතීති සම්භවෙසී’’ති වදන්ති, තෙපි යෙ භූතාව න පුන භවිස්සන්ති, තෙ ඛීණාසවා ‘‘භූතානං වා සත්තානං ඨිතියා’’ති එත්ථ ‘‘භූතා’’ති වුත්තා. තබ්බිධුරතාය සම්භවමෙසන්තීති සම්භවෙසිනො, අප්පහීනභවසංයොජනත්තා සෙක්ඛා පුථුජ්ජනා. චතූසු වා යොනීසු අණ්ඩජජලාබුජා සත්තා යාව අණ්ඩකොසං වත්ථිකොසඤ්ච න භින්දන්ති, තාව සම්භවෙසී නාම, අණ්ඩකොසතො වත්ථිකොසතො ච නික්ඛන්තා භූතා නාම. සංසෙදජඔපපාතිකා ච පඨමචිත්තක්ඛණෙ සම්භවෙසී නාම, දුතියචිත්තක්ඛණතො පට්ඨාය භූතා නාම. යෙන වා ඉරියාපථෙන ජායන්ති, යාව තතො අඤ්ඤං න පාපුණන්ති, තාව සම්භවෙසී නාම, තතො පරං භූතා නාමාති එවං උජුකෙ පාළිඅනුගතෙ අත්ථෙ සති කිං අනිද්ධාරිතස්ස පත්ථියෙන අන්තරාභවෙන අත්තභාවෙන පරිකප්පිතෙන පයොජනන්ති පටික්ඛිපිතබ්බා.
යං පනෙකෙ ‘‘සන්තානවසෙන පවත්තමානානං ධම්මානං අවිච්ඡෙදෙන දෙසන්තරෙසු පාතුභාවො දිට්ඨො. යථා තං වීහිආදිඅවිඤ්ඤාණකසන්තානෙ, එවං සවිඤ්ඤාණකසන්තානෙපි අවිච්ඡෙදෙන දෙසන්තරෙ පාතුභාවෙන භවිතබ්බං. අයඤ්ච නයො සති අන්තරාභවෙ යුජ්ජති, නාඤ්ඤථා’’ති යුත්තිං වදන්ති, තෙහි ඉද්ධිමතො චෙතොවසිප්පත්තස්ස චිත්තානුගතිකං කායං අධිට්ඨහන්තස්ස ඛණෙන බ්‍රහ්මලොකතො ඉධූපසඞ්කමනෙ ඉතො වා බ්‍රහ්මලොකූපගමනෙ යුත්ති වත්තබ්බා. යදි සබ්බත්ථෙව විච්ඡින්නදෙසෙ ධම්මානං පවත්ති න ඉච්ඡිතා, යදිපි සියා ‘‘ඉද්ධිමන්තානං ඉද්ධිවිසයො අචින්තෙය්‍යො’’ති, තං ඉධාපි සමානං ‘‘කම්මවිපාකො අචින්තෙය්‍යො’’ති වචනතො, තස්මා තං තෙසං මතිමත්තමෙව. අචින්තෙය්‍යසභාවා හි සභාවධම්මා, තෙ කත්ථචි පච්චයවසෙන විච්ඡින්නදෙසෙ පාතුභවන්ති, කත්ථචි අවිච්ඡින්නදෙසෙ ච. තථා හි මුඛඝොසාදීහි පච්චයෙහි අඤ්ඤස්මිං දෙසෙ ආදාසපබ්බතපදෙසාදිකෙ පටිබිම්බපටිඝොසාදිකං නිබ්බත්තමානං දිට්ඨන්ති.
එත්ථාහ – පටිබිම්බං තාව අසිද්ධත්තා අසදිසත්තා ච න නිදස්සනං. පටිබිම්බඤ්හි නාම අඤ්ඤදෙව රූපන්තරං උප්පජ්ජතීති අසිද්ධමෙතං. සිද්ධියම්පි අසදිසත්තා න නිදස්සනං සියා එකස්මිං ඨානෙ ද්වින්නං සහඨානාභාවතො. යත්ථෙව හි ආදාසරූපං පටිබිම්බරූපඤ්ච දිස්සති, න ච එකස්මිං දෙසෙ රූපද්වයස්ස සහභාවො යුත්තො නිස්සයභූතදෙසතො, අසදිසඤ්චෙතං සන්ධානතො. න හි මුඛස්ස පටිබිම්බසන්ධානභූතං ආදාසසන්ධානසම්බන්ධත්තා සන්ධානං උද්දිස්ස අවිච්ඡෙදෙන දෙසන්තරෙ පාතුභාවො වුච්චති, න අසන්තානන්ති අසමානමෙව තන්ති.
තත්ථ යං වුත්තං ‘‘පටිබිම්බං නාම අඤ්ඤදෙව රූපන්තරං උප්පජ්ජතීති අසිද්ධං එකස්මිං ඨානෙ ද්වින්නං සහඨානභාවතො’’ති, තයිදං අසන්තානමෙව සහඨානං චොදිතං භින්නනිස්සයත්තා. න හි භින්නනිස්සයානං සහඨානං අත්ථි. යථා අනෙකෙසං මණිදීපාදීනං පභාරූපං එකස්මිං පදෙසෙ පවත්තමානං අච්ඡිතමානතාය නිරන්තරතාය ච අභින්නට්ඨානං විය පඤ්ඤායති, භින්නනිස්සයත්තා පන භින්නට්ඨානමෙව තං, ගහණවිසෙසෙන තථාඅභින්නට්ඨානමත්තං, එවං ආදාසරූපපටිබිම්බරූපෙසුපි දට්ඨබ්බං. තාදිසපච්චයසමවායෙන හි තත්ථ තං උප්පජ්ජති චෙව විගච්ඡති ච, එවඤ්චෙතං සම්පටිච්ඡිතබ්බං චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස ගොචරභාවූපගමනතො. අඤ්ඤථා ආලොකෙන විනාපි පඤ්ඤායෙය්‍ය, චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස වා න ගොචරො විය සියා. තස්ස පන සාමග්ගියා සො ආනුභාවො, යං තථා දස්සනං හොතීති. අචින්තෙය්‍යො හි ධම්මානං සාමත්ථියභෙදොති වදන්තෙනපි අයමෙවත්ථො සාධිතො භින්නනිස්සයස්සපි අභින්නට්ඨානස්ස විය උපට්ඨානතො. එතෙනෙව උදකාදීසු පටිබිම්බරූපාභාවචොදනා පටික්ඛිත්තා වෙදිතබ්බා.
සිද්ධෙ ච පටිබිම්බරූපෙ තස්ස නිදස්සනභාවො සිද්ධොයෙව හොති හෙතුඵලානං විච්ඡින්නදෙසතාවිභාවනතො. යං පන වුත්තං ‘‘අසදිසත්තා න නිදස්සන’’න්ති, තදයුත්තං. කස්මා? න හි නිදස්සනං නාම නිදස්සිතබ්බෙන සබ්බදා සදිසමෙව හොති. චුතික්ඛන්ධාධානතො විච්ඡින්නදෙසෙ උපපත්තික්ඛන්ධා පාතුභවන්තීති එතස්ස අත්ථස්ස සාධනත්ථං මුඛරූපතො විච්ඡින්නෙ ඨානෙ තස්ස ඵලභූතං පටිබිම්බරූපං නිබ්බත්තතීති එත්ථ තස්ස නිදස්සනත්ථස්ස අධිප්පෙතත්තා. එතෙන අසන්තානචොදනා පටික්ඛිත්තා වෙදිතබ්බා.
යස්මා වා මුඛපටිබිම්බරූපානං හෙතුඵලභාවො සිද්ධො, තස්මාපි සා පටික්ඛිත්තාව හොති. හෙතුඵලභාවසම්බන්ධෙසු හි සන්තානවොහාරො. යථාවුත්තද්වීහිකාරණෙහි පටිබිම්බං උප්පජ්ජති බිම්බතො ආදාසතො ච, න චෙවං උපපත්තික්ඛන්ධානං විච්ඡින්නදෙසුප්පත්ති. යථා චෙත්ථ පටිබිම්බරූපං නිදස්සිතං, එවං පටිඝොසදීපමුද්දාදයොපි නිදස්සිතබ්බා. යථා හි පටිඝොසදීපමුද්දාදයො සද්දාදිහෙතුකා හොන්ති, අඤ්ඤත්‍ර අගන්ත්වා හොන්ති, එවමෙව ඉදං චිත්තන්ති.
අපිචායං අන්තරාභවවාදී එවං පුච්ඡිතබ්බො – යදි ‘‘ධම්මානං විච්ඡින්නදෙසුප්පත්ති න යුත්තා’’ති අන්තරාභවො පරිකප්පිතො, රාහුආදීනං සරීරෙ කථමනෙකයොජනසහස්සන්තරිකෙසු පාදට්ඨානහදයට්ඨානෙසු කායවිඤ්ඤාණමනොවිඤ්ඤාණුප්පත්ති විච්ඡින්නදෙසෙ යුත්තා. යදි එකසන්තානභාවතො, ඉධාපි තංසමානං. න චෙත්ථ අරූපධම්මභාවතො අලං පරිහාරාය පඤ්චවොකාරෙ රූපාරූපධම්මානං අඤ්ඤමඤ්ඤං සම්බන්ධත්තා. වත්තමානෙහි තාව පච්චයෙහි විච්ඡින්නදෙසෙ ඵලස්ස උප්පත්ති සිද්ධා, කිමඞ්ගං පන අතීතෙහි පඤ්චවොකාරභවෙහි. යත්ථ විපාකවිඤ්ඤාණස්ස පච්චයො, තත්ථස්ස නිස්සයභූතස්ස වත්ථුස්ස සහභාවීනඤ්ච ඛන්ධානං සම්භවොති ලද්ධොකාසෙන කම්මුනා නිබ්බත්තියමානස්ස අවසෙසපච්චයන්තරසහිතස්ස විපාකවිඤ්ඤාණස්ස උප්පත්තියං නාලං විච්ඡින්නදෙසතා විබන්ධාය. යථා ච අනෙකකප්පසහස්සන්තරිකාපි චුතික්ඛන්ධා උපපත්තික්ඛන්ධානං අනන්තරපච්චයොති න කාලදූරතා, එවං අනෙකයොජනසහස්සන්තරිකාපි තෙ තෙසං අනන්තරපච්චයො හොන්තීති න දෙසදූරතා. එවං චුතික්ඛන්ධනිරොධානන්තරං උපපත්තිට්ඨානෙ පච්චයන්තරසමවායෙන පටිසන්ධික්ඛන්ධා පාතුභවන්තීති නත්ථෙව අන්තරාභවො. අසති ච තස්මිං යං තස්ස කෙචි ‘‘භාවිභවනිබ්බත්තකකම්මුනො තතො එව භාවිපුරිමකාලභවාකාරො සජාතිසුද්ධදිබ්බචක්ඛුගොචරො අහීනින්ද්‍රියො කෙනචි අප්පටිහතගමනො ගන්ධාහාරො’’ති එවමාදිකාරණාකාරාදිං වණ්ණෙන්ති, තං වඤ්ඣාතනයස්ස රස්සදීඝසාමතාදිවිවාදසදිසන්ති වෙදිතබ්බං.
අන්තරාභවකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.